चित्तधरयात समर्पित संग्रहालय

नेपालभाषा परिषद वि.सं. २००७ सालं भाजु तारावीर सिं साहुया छत्रपाटीइ च्वंगु छेँय् हेडमास्टर लोकमान सिंहया सभापतित्वय् जूगु छगू मुँज्यां नेपालभाषा परिषद् नामं छगू संस्था दयेकेगु क्वजिउकथं पलिस्था जूगु खः । थ्व संस्था पलिस्था जूगु इलय् सभापति लोकमान सिं, सदस्यपिं भुवनलाल जोशी, पुर्णबहादुर एम.ए., ठाकुर लाल मानन्धर, बैकुण्ठ प्रसाद लाकौल, गोवद्र्धनलाल मास्के, फत्तेबहादुर सिंह, हृदयचन्द्र सिंह प्रधान, चुडानन्द बैद्य, रत्नध्वज जोशी, माधवलाल कर्माचार्य, देवशंकर लाल, सिद्धिचरण श्रेष्ठ, शेषराज दलि, प्रेमबहादुर कंसाकार, पु. वा. ने वाः, नारायण बहादुर मानन्धर व सेक्रेटरी चित्तधर ‘हृदय’ खः । ने .स. १०७३ बछलागा ११ (वि.सं.२०१०।२।२५।१) कुन्हु छेत्रपाटीया छेँय् हे लोकमान सिंया नायःसुइ जूगु ज्याझ्वःया दथुइ बुद्धमाया कंसाकार (कवि योगबीर सिंया जहान)या ल्हातिं ‘नेपालभाषा परिषद्’ या विधिवत उले ज्या जुल ।

नेपालभाषा परिषद् मुक्कं साहित्यिक संस्था खः, तर तत्कालिन इलय् नेवाःतय् भाय्, कला, संस्कृतिइ जुयाच्वंगु विभेद व दमनया लिच्वःकथं मांभाय्‌प्रति अनुरागं नागरिक अधिकार व जन्मभूमिया पक्षय् ग्वानावःगु बुलुमि खः- नेपालभाषा परिषद । छुं संस्था जन्म जुसेंलि संचालन यायेत थाय्‌बाय्‌ माः, ज्याकू गनं तये धाये म्वाये क चित्तधर ‘हृदयं’ थःगु जन्म छेँय् हे लःल्हानादीगु खः । निम्ह दाजु केहेँया शेषलिपा सम्पूर्ण छेँ हे परिषद्यात लःल्हानाबिउगु खः ।

नेपालभाषा परिषदं चित्तधर व केहेँ मोतिलक्ष्मी उपासिकालिसे स्वापू दुगु थीथी हलंज्वलंयात संग्रहालय कथं विकास याःगु दु । चित्तधर ‘हृदय’ स्मृति संग्रहालय नेपालय् छम्ह साहित्यकार या लुमन्तिइ स्थापित न्हापांगु संग्रहालय खः । विदेशय् थथे साहित्यकारतय्‌ नामं संग्रहालय आपालं दु । उपिं राज्य संरक्षित संग्रहालय खः । थ्व संग्रहालय झिंन्यादँ न्ह्यः जनस्तरं संचालन जूगु खः । चित्तधर ‘हृदय’ या साहित्यिक यात्रा, कृति, सेवायात लुमंकेगु, संरक्षण यायेगु नेपालभाषाया साहित्य, कला, नेवाः जीवन व सभ्यताया संरक्षण यायेगु व हलिमय् ब्वयेगु, अध्ययन अन्वेषणकर्तापिंत सन्दर्भ सेवा बीगु, पर्यटन स्थल दयेकेगु, स्रष्टा, पाठक व समाजयात छथाय् मुने त हःपाः जुइगु संग्रहालयया तातुना खः ।

करिब १५० दँ मल्याक पुलांगु थ्व छेँयात भारत सरकारया अनुदानं मौलिक स्वरुप मस्यंक जिर्णोद्धार जुसेंलि परिषदं थ्व छेँय् ‘चित्तधर हृदय स्मृति संग्रहालय’ चायेके गु कुतः न्ह्याकूगु खः । चित्तधरया याकः भिनामचा डा. केशरीलक्ष्मीया आर्थिक ग्वाहालि व संग्रहालय विज्ञ स्व. जलकृष्ण श्रेष्ठया प्राविधिक लिधंसाय् संग्रहालय स्वनेगु परिषदया परिकल्पना साकार जुल । २०७० श्रावण ५ गते संग्रहालयया उलेज्या जूगु खः । थ्व संग्रहालय नेपाःया लागि तःजिगु विश्व संग्रहालय इतिहासय् मेगु तँसा जुल । खला हलिमय् थ्व संग्रहालय बःचा जक धंगु खःसां थ्वया तःजिगु महत्व दुगु जुल ।

नेवाः विज्ञान व मांभाय्, भाषिक साहित्यिक क्षेत्र लिसें सम्पदा संरक्षण व अध्ययनकर्तापिंत गौरवया खँ जुल । संग्रहालय चाये कूगु निदँ हे मदुनिबलय् वि.सं. २०७२ सालया भुखाचं च्वने हे मजीक छेँस्यंगुलिं हाकनं ल्ह्वने माःगु जुल । नेपाल सरकार (राष्ट्रिय पुनस् थापना विभाग)पाखें भारत सरकारया अनुदान ग्वाहालि चूलाकाः हाकनं प्यतँजाःगु छेँ मौलिक स्वरुप बियाः सुर्कि, दाचि अप्पा, चिकं अप्पा व सिं जक छ्यलाः न्हूकथं दयेकेगु ज्या जुल । चित्तधर ‘हृदय’ या ११६ क्वःगु बुदिंया लसताय् ने .स. ११४२ बछलागा ११ (२०७९।२।१३।६) कुन्हु पुलांम्ह अध्यक्ष व सल्लाहकार पं. फणिन्द्र रत्न वज्राचार्यं जग पुजा व जग स्वनाबिज्याःगु जुल । जग स्वनेगु इलय् परम्परागत हलंज्वलं नापं चित्तधर ‘हृदय’ या साहित्यिक काय् ‘सुगत सौरभ’ महाकाव्य छज्वः, ज्यासना पुचःया सकसियां ल्हाचिं दुगु क्वछिना पौ व हःपाः गुथि (असंया पिथना वहःया पाय्‌म्वः छगः सिजःया ख्वातुगु कन्तुर य् तयाः जग स् वने गु ज्या जुल ।

थ्व छेँया जग हे ल्यहेँ दंसां थ्व कन्तुर नष्ट मजुइगु कथं स्वने गु ज्या जुल । ‘सुगत सौरभ’ महाकाव्य छगू जक ल्यंकाः वने फुसां नेपालभाषा, वया साहित्य, बौद्ध धर्म लिसें नेवाः सभ्यता ल्यनाच्वनीगु विश्वास खः । चा, लखं मस् यनीगु प्रविधि छ्यलाः जगय् स् वथनाः जग पुजा जूगु थ्व ऐतिहासिक घटना खः । थ्व जग स्वनाजःछि फणिन्द्ररत्न वज्राचार्यपाखें जगया गालय् हे च्वनाः मंगलाचर ण ब्वनाः मंगल कामना यानाबिज्याःगु खः । नेपाःया भाषा, बौद्ध धर्म, नेवाः संस्कृति सम्पदा व साहित्यया ज्वःमदुगु धरोेहर स्वनातःगु थ्व चित्तधर व केहेँ मोतिलक्ष्मीया पैतृक सम्पत्ति खः ।अबुजु साहु द्रव्यधरया साहित्यिक छय् मचालिसें वय्कःपिं दाजु केहेँया वंश गाथा-इतिहास संरक्षित जुइगु जुल ।

छेँ दनेगु ज्या इलय् हे क्वचालसा आवास व भवन निर्माण विभाग, केन्द्रीय आयोजना कार्यान्वयन इकाईया आयोजना निर्देशक कोषराज अधिकारी २०८१।४।३ कुन्हु निर्माण सम्पन्न छेँ व संग्रहालयया ताःचा लःल्हानादीगु खः । छेँ दने क्वचायेवं परिषदय् मुनातःगु सफूया वैज्ञानिक धलः दयेकेत COHA Software कथं सफू धलः तयार जुल । ने पाल सरकार सहरी विकास मन्त्रालयया सचिव मणीराज गेलाल व समकक्षी भारत सरकारया विदेश सचिव विक्रम मिस्त्रीया ल्हातिं २०८१ श्रावण २७ गते मंकाः उलेज्या जुल ।

पुनर्निर्मित थ्व प्यतँजाः छेँय् दयेकातःगु संग्रहालयय् दाजु चित्तधर ‘हृदय’ या कृति (सफू, वसः, बसजाः, पुंज्या न्यासयात माःगु हलंज्वलं, हस्तलिखित पाण्डुलिपि, वय्कलं मुंकातःगु पौ, थम्हं हे च्वयातःगु पौ भाः, चित्रकला आदि व केहेँ मोतिलक्ष्मीया कृतित, वय्कःपिंसं छ्यलीगु व मुनातःगु बस्तुत लिसें आजु बाज्यापिंसं त्वःता वनातःगु पुलांगु वस्तुत मुक्कं २९४० गू संग्रहित दुगु जुल । उकी भुतु ज्वलंया बसजा लिसें मि दुइगु, प्वः हाये गु ज्वलं, द्यःतय् मुर्तित, थान्का, धःताल्जु, पाठ यायेगु सफूत, शंख, पुजाया सामग्री, ब्वसाया बस्तु, लासा कार्पेट लगायत वहः, सिजः, लिइ, कँय्, नँ, खाः (कयः), काष्ठ, सेरामिक, हस्तिहाड, चाया वस्तु, वसः, कापः इत्यादी दु । छेँया तलापत्तिं ब्वसा ब्वयातःगु जुल ।

१) छेलिइ बिजनेस सेन्टर (लसकुस कक्ष) : थन चित्तधर जुया अर्धकदया तुयुगु प्रतिमा दु । थनं हे सीसी टिभि कन्ट्रोल जुइ । थ्वया दुने दथु खण्डय् पाले क्वथा, स्टोर व वासरुम दु । अन परिषदया सफू संकलन व विक्री कक्ष दु । थन लिउने दुहांपिहां यायेगु लुखा दु, लुखां पिने चुकय् दथुइ तुं, जःखः थीथी द्यःपिं व करुणमयया देगः दु । थ्वहे चुकया गल्ली (तुँछेँ गल्ली) चित्तधर व मो तिलक्ष्मीया शवयात्रा याःगु सी लँ खः ।

२) मातं क्वथाय् स् वब्वथलातःगु दु । मूलुखां दुहां वने वं चित्तधर ‘हृदय’ यात वृत्तचित्रय् क्यनेगु व्यवस्था दु । नेपालय् साहित्यकार यात कयाः वृत्तचित्र दयेकूगु थ्वहे न्हापांगु खः । प्रविधिया खास विकास हे मजूनिगु बखतय् सीमित साधन छ्यलाः परिषदया आःया न्वकू नवीन चित्रकारं तयार यानादीगु खः । उकिं थ्व वृत्तचित्र चित्तधरया जीवनया ल्याखं जक मखु, नेपाःया वृत्तचित्रया इतिहासया हे छगू उपलब्धि खः । थ्व वृत्तचित्र स्वये गु स्क्रिनया क्वसं ‘सुगत सौरभ’ सफूयात कलात्मक संदुकय् तयातःगु जुल । थुकिया लिक्कसं चित्तधरया जीवनया मूमू घटनाया
बुखँपौ, अभिनन्दन पौ आदिया न्हाय्कंया प्यानल दु । लुमंके बहजू वय्कलं काय्या काय् भापाः ग्रहण याये त ‘सुगत सौरभ’ थः अबु द्रब्यधरयात समर्पण यानादीगु खः ।

दथु क्वथाय् कँय्, ढलोत व सिजःया बुद्ध व बुद्धधर्मनाप स्वापू दुगु मूर्ति आदि दु । थ्वहे ब्वय् चित्तधरया ‘सुगत सौरभ’ य् दुथ्याःगु निपु भजन म्ये ‘अय् लँय् जूपिं थन वा थन वा’ व ‘तारागणया मध्ये शशी थें’ भजन हायेकेगु व्यवस्था दु । लिक्कसं ‘सुगत सौरभ’ महाकाब्य नं ब्वयातःगु दु । १९९५ सालया राणाकालय् कविता च्वःगु द्वपनय् चित्तधर खुदँ तकया जेलय् लाःगु खः । जेलय् हे च्वनाः वय्कलं बुद्धया जीवनलिसे स्वापू दुगु महाकाव्य ‘सुगत सौरभ’ च्वयादीगु खः । उबलय् धर्मया सफूत बाहेक मेमे गु सफू, कापी कलम आदि जेलय् दुत यंकेत बर्जितबलय् वय्कलं धर्मया सफूया खाली दुगु थासय् हे कविता च्वइगु जुयाच्वन । अथे कविता च्वयातःगु भ्वँ वसः नसाज्वलं छेँ नं हइगु टिनया ट्यांकीया पुसा दुने च्वय् ४-५ इन्चया प्वंथाय् सुचुकाः जेलं पितहइगु जुयाच्वन । छेँ थ्यनकि उगु भ्वँयात सुरक्षा यायेगु मो तिलक्ष्मीया ज्या जुल ।

थन दाजु चित्तधर व केहेँ मोतिलक्ष्मी उपासिकाया स्वापू व मोतिलक्ष्मीया जीवनी व व्यक्तित्व पिज्वःगु छगू प्यानल दु । मोतिलक्ष्मी स्वयम हे छम्ह स्थापित च्वमि खः । वय्कः नेपालभाषा साहित्यय् जक मखु नेपाली साहित्यय् नं न्हापांम्ह (शारदाकालीन) बाखं व निबन्ध च्वमि खः । सामाजिक व बौद्धधर्म क्षेत्रय् च्वन्ह्याःम्ह वय्कः ‘नेपालभाषा मिसा खलः’ (ने .सं.११०९) या संस्थापक अध्यक्ष जुयाः लँ क्यनादीम्ह गुनुहँ ग्वाःम्ह न्ह्यलुवाः खः । पाजु चित्तधर व तःमा मोतिलक्ष्मीपिनि याकः म्ह्याय्चा डा. केशरी लक्ष्मीया छगू प्यानेल दु । वया दुने क्वथाय् चित्तधर या जातः, वंशवृक्ष लिसें वय्कःपिनि छेँय् च्वंगु पुलांगु धः ताल्जु आदि थीथी ब्वसात दु । च्वतय् थ्यने वं इलचं लिसे लबय् रञ्जना लिपि, प्रचलित लिपि (आखः) च्वयेगु तरिका व न्ववाये गु पहःयात Screen य् प्रदर्शन व प्रयोग यायेगु व्यवस्था दु ।

३) च्वत क्वथाय् चित्तधर जुया अर्धकदया माने क्विन दु । अन ब्वयातःगु शैलिया ल्याखं थ्व खण्ड अतिकं जीवन्त खनेदु । थ्व मानेक्विन ख्वपया मूर्तिकार विकल प्रजापतिया कलाकृति खः । थ्व चित्तधर या बै ठक क्वथाया प्रतिरुप खः । तुयुगु तपाः लंसुरुवाः व भुलाय्गा न्ययाः फ्यतुना च्वनादीम्ह, थःगु हे टेबुलय् भ्वं दिकाः छुं च्वये गु मुद्राय् दी । टेबल द्यने संमसिदानी, च्वसा व कापि दु । वय्कलं न्ह्याबले ज्वनादीगु हाकुगु लेडर ब्याग व कुसा व लिक्कसं छप्पँ सफू । लिउने व खवय् च्वंगु अंग दराजय् पुलांगु तःताजि ब्वसा ब्ययातःगु दु । अंगलय् सातनय् (कोइचिनय्) ल्हातं थानातःगु चिनिया सहर या किपा खायातःगु स् वये बलय् चित्तधर जुं न्ववाना हइ थें खने दइ, थ्व दृष्यं पलख भावुक याये फु । चित्तधर या
समकालीन व युवापिं च्वनाः संगो ष्ठी, चिन्तन मन्थन जुइगु क्वथा खः थ्व । थन चित्तधर या जीवनकालय् थ्यंपिं सकसियां नुगः थुंदिक स्मृति जीवन्त यानाबी ।

चित्तधरया मानेक्विन दुगु क्वथाया दथु ब्वय् जहान ज्ञानप्रभा (कंसाकार) मदये धुंकाः थः जहानया लुमन्तिइ थम्हं हे दयेकाः स्वनादीगु भ्वंया प्रतिमा दु । न्हियांन्हिथं कौला, ज्यःनाः व ब्यलि याये न्ह्यः थः जहानयात दे छानाः जक भपादीगु वय्कःया दिनचर्या जुल । वय्कः छम्ह पत्नी ब्रम्हचरिया धर्मपालक धकाः लुमंका बी । प्रतिमाया जःखः व लिउने दराज दुने , द्यःने व जःखः वय्कःपिनि न्हिन्हि छ्यलाबुलाया ज्वलंत वय्कःपिंसं गन गन तयादीगु खः अन अन हे दु । अन मेगु दराजय् वहःया बसजा दु । लिसें दथु ब्वय् जवय् नेवाः पुजाआजा व न्हेकं ज्वलं कँय्, ली व अस्थि, सिपिया पात्र व मेमेगु ज्वलंत ब्वयातःगु दु ।

च्वत क्वथाया दथु खण्डय् थीथी सभा समारोेह, स्वदेश व विदेश यात्राया किपात दु । थ्व किपा खण्डय् च्वंगु किपा चित्तधर याकःचिया जक मखु, उबले या समाजया चित्र खः । थन वय्कःया संकलित चिठीपत्र, पत्रपत्रिका, कार्ड आदि नं दु । उगु इलय् जुजु महेन्द्र थः हे नं छम्ह कवि जूगुलिं नारांहितिइ जुइगु साहित्यिक सभा व कविता वाचनया निंतिं चित्तधर यात वइगु ब्वनापौ अन दु । वय्कःयात २०१३ सालय् जुजु महेन्द्रं ‘कविकेशरी’ उपाधिं छाय् पियादीगु खः ।

दकलय् सिथय् च्वंगु ब्वय् नेवातय् भुतू खण्ड दु । चा भुतु, जासि, केँसि, भुतूयात माःगु थलबल, ली व कँय्या देय्मा ज्यःना/बे लि यायेत च्वनेगु थाय्, बैगलय् दइगु चा भारात, लिइया सिफाला देय्मा निसला देमा, पुजा (पुजाभः) देमा, ली ताँफ, कँय् आम्खोरा, करुवा, प्वः हाये गु ज्वलं गुलु, हासि, ली व नंया तग्वः चिग्वःगु धवः, चतं, चम्चा, चिम्ता, सनासु आदि दु । भुतुलिइ मि च्याकाः मत व सःया इफे क्ट बियातःगु जुयाः ज्यःना/बेलि ताः लाइगु ई जुल धै गु आभास बिउगु जुल ।

४) बै गलय् ४०/५०म्ह च्वनाः गो ष्ठी/बैठक याये ज्याछिंगु हल दु । सफू ब्वनेगु थाय्, बःचाधंगु पान्ट्री व वासरुम दु ।

छेँ छखांया गतिबिधि खने दयेक सीसी क्यामेरा, अग्नि निरोेधक यन्त्र व Smoke Sensor जडान यानातःगु दु । कामनपा १८ वडाय् जडित सीसी क्यामेरां वडा अध्यक्षया ज्याकुथिइ च्वंगु स्क्रिनं खने दइगु व्यवस्थां परिषदया सुरक्षायात तःजिक ग्वाहालि जुइगु जुल ।

थ्व नेपाःया साहित्यकारया लुमन्तिइ स्वनातःगु न्हापांगु संग्रहालय जुल । मातृभाषाया अनुरागं मांभाषा, साहित्य, कला, धर्म संस्कृति व सम्पदा विकास यायेगु लक्ष्यय् थःथःगु जीवन पानादीपिनि सकसिया निंतिं गौरव खः । थःगु छेँबुँ मांभाषा विकासया ज्याय् व भाषिक उत्थानय्पा पानावयाच्वंगु खलःपुचःयात दान बीया मांभाय्या सेवाय् सर्वश्व पानादीम्ह, ल्वचं जर्जर ज्याथ बैसय् नं झासु मलंसे मांभाय् ख्यःया सेवा यानादीगु व वय्कःया दानभावनाया कदर स्वरुप थ्व संग्रहालय वय्कःयात छगू समर्पण खः ।

वय्कलं थःगु अन्तिम सासः ‘नेपालभाषा परिषद’ या हे चिन्तनय् ल्हानादीगु जुल । ‘नेपालभाषा पत्रिका पिकायेगु पिमकायेगु व मेगु उगुंथुगुं न्ह्यागु खँ स्वयाः नं नेपालभाषा परिषद तःधं, जिगु नेपालभाषा परिषद …’ धया कथं नेपाल संस्कृतिया हिमालय् भ्वसुवंबलय् नेपालभाषा साहित्यया द्यः लुकुंबिउबलय् महाकवि कविकेशरी चित्तधर ‘हृदय’ या महाप्रस्थान जुबलय् फणिन्द्ररत्न वज्राचार्य, बैकुण्ठ प्रसाद लाकौलपिं न्ह्यःने हे दयां नं छुं छुं याये मफुत । वय्कःपिंत फगत साक्षी तयाःझाःम्ह चित्तधरया ‘नेपालभाषा परिषद’ देया सामाजिक सांस्कृतिक, शैक्षिक क्षेत्रय् अध्ययन चिन्तन याइपिं न्हू पुस्तायात नेवाः विज्ञान अध्ययन व नेवाःतय् स्वाभिमान व स्वनियमक संस्था कथं अन्वेषण अनुसन्धानय् ग्वाहालि जुइ । थ्व संग्रहालय ‘झी कविकेशरी’ यात हे दोहलपा खः, लिसें थ्व ने पाः देय्या पाखें विश्व संग्रहालययात छगू योगदान खः । उकिं चित्तधर ‘हृदय’ स् मृति संग्रहालय देय्या हे सम्पति खः, थ्वयात सुथांलाक संर क्षण याये गु कर्तव्य झीगु जुइ ।

हलिमय् मे १८ कुन्हु अन्तर्राष्ट्रिय संग्रहालय दिवस हनेगु ज्या नेपालय् नं जुल । सन् १९७७ निसें League of Nations या पहलय् नीस्वनातगु अन्तर्राष्ट्रिय संग्रहालय परिषद् (International Council of Museum – ICOM) या आह्वानय् थ्व दिवस हने गु सुरु जूगु खः । ICOM या अन्तर्गत हलिमय् १३९ देय् सदस्य, १२० राष्ट्रिय कमिटी, ३५ अन्तर्राष्ट्रिय कमिटी व ८ क्षे त्रीय एलायन्स लिसें करिव खुइद्वः संग्रहालय व्यवसायि आवद्ध संस्था खसाः थ्व UNESCO नापं आबद्ध संस् था खः । थुगु दँया नारा खः : Museum Uniting a Divided World खः ।

प्रगतिया नांम ब्वलना वःगु खण्डीकरण निषेधया अभ्यासपाखें मुक्त जुइ माःगु जुल । खण्डीत भावना व स् वार्थयात न्हंके गु अभियानय् ‘चित्तधर स्मृति संग्रहालय’ या भूमिका तःजि – छफुति छफुति मुनावंगु लखं समुद्र भय्भय्बिइगु खः, उकिं थ्व ‘चित्तधर स्मृति संग्रहालय’ छफुति लः खः, तर भूमिका अहम् जुइ । थ्व जनस् तर या हिचःतिया उपज खः । लः मदुसा खुसी वा समुद्रया अस्तित्व गथे ल्यनी ?

मंलगा कारंजित