आदिवासीतय् प्रथाजन्य संस्थाया महत्व
श्रीकृष्ण महर्जन
दँय्दसं अगष्ट ९ यात विश्वया आदिवासीतय्सं थःपिनिगु दिवस कथं हना वयाच्वंगु दु । थुगुसी विश्व आदिवासी दिवस वइगु गुंलाथ्व पारु सोमवाः लाः । थुगुसी नं विश्वन्यंकंया आदिवासीतय्सं लसतां विश्व आदिवासी दिवस हनेगु थःथःगु कथंया तयारी यानाच्वंगु दु । संयुक्त राष्ट्रसंघं सन् १९९३ यात विश्व आदिवासी दिवसया रुपय् घोषणा याये धुंकाः उगु दिनंनिसें दँय्दसं अगष्ट ९ यात विश्व आदिवासी दिवसया रुपय् हना वयाच्वंगु खः । थुगुसी २८ क्वःगु विश्व आदिवासी दिवस खः । थुगुसीया नारा सुयात नं त्वःमफिके । आदिवासी जानता व न्हूगु समाजिका सम्झौताया आह्वान ।
ब्यागलं कथंया संस्कृतियात छगू पुस्तां मेगु पुस्तायत हस्तान्तरण अर्थात पुस्तान्तरण याना वयाच्वंपिं आदिवासीतय्गु संस्कृतिं मनू व वातावरणयात स्वायेगु छगू तःधंगु भूमिका म्हिता वयाच्वंगु दु । उकिं आदिवासीत धइपिं प्रकृति मैत्री जुइ । उमिसं प्रकृतियात समाप्त हे यायेगु ज्या याइमखु । जंगलया फुक्क सिमा गबलें ध्यनीमखु । लिपाया निंतिं मानी धकाः ल्यंकी । खुसिइ न्या लात धाःसां न्या फुक्कं गबलें लाइमखु । लिपायात मानी धकाः ल्यंकी ।
प्रकृति हे विनास जुइगु कथंया ज्या याइमखु । उमिसं प्रकृतियात द्यःया रुपय् नाला काइ । उकिं प्रकृति मैत्री धाइपिं हे आदिवासी खः धकाः नं धायेगु याना वयाच्वंगु दु । थौं विश्वय् गुलि नं प्रकृति स्यनाच्वन व धइगु आदिवासीवादयात बेवास्ता याना वनाच्वंगुलिं खः धकाः धाइ । आदिवासीतय्गु शक्तिया मूल श्रोत धइगु प्रकृति व थः पुर्खात खः धाइ । पुर्खातय्सं बियावंगु ज्ञान शीपयात निरन्तरता बिइगु नापनापं संस्कृतियात तकं पुस्तान्तरण यायेगु ज्या आदिवासीतय्सं हे यानाच्वंगु जुइ ।
विश्वय् आदिवासी दिवस न्यायेकीपिं विश्वया ९० सिबें अप्वः देशय् बसोवास यानाच्वंपिं थ्यंमथ्यं ३७ करोड अर्थात विश्वया ५ प्रतिशत दुगु अनुमान यानातःगु दु । विश्वय् ल्हाइगु भाय् ७ हजार दुसा अप्वः यानाः आदिवासीतय्सं ल्हाइगु हे भाय् दु । आदिवासीतय्सं जक हे ५ हजारसिबें अप्वः भाय् ल्हानाच्वंगु दु । व हे ल्याखय् आदिवासीतय्गु सभ्यताया म्वाकाच्वंगु दु । आदिवासी जनता विशिष्ट संस्कृतिया अभ्यास यानाः उकियात छगू पुस्तां मेगु पुस्तायात लःल्हाना वयाच्वंगु दु ।
आदिवासीतय्गु ब्यागलं ब्यागलं कथंया संस्कृति, सभ्यता नापं अभ्यास दु । व हे संस्कृति सभ्यता पहिचान संरक्षण यायेगु गुगु कथं धइगु मंकाः समस्या ब्वलनाच्वंगु दु । आदिवासीतय्सं दँदंनिसें थःपिनिगु पहिचान, जीवनशैली व बसोबास याना वयाच्वंगु परम्परागत भूमि, भूगोल, प्रकृति नापं प्राकृतिक स्रोतया सवालय् थःपिंसं दावी याना वयाच्वनागु अधिकारयात मेपिंसं नं स्वीकार यायेमाः धइगु चाहना खः । तर थौं उगु कथं जुयाच्वंगु खनेमदु ।
इतिहास स्वयेगु खःसा आदिवासीतय्गु अधिकार झन् झन् हनन जुया वनाच्वंगु दु । थौं आदिवासीत सम्भवतः विश्वया दकलय् अप्वः सुविधाविहीन व जोखिमपूर्ण जीवन हनाच्वंपिं समुदाय खः । आः वयाः विश्वया आदिवासी समुदायपाखें अधिकार विशिष्ट संस्कृति, जीवनशैलीयात संरक्षण यायेगु निंतिं विशेष पहल यायेमाः अले धाथें प्रकृतियात ल्यंका तयेगु अले प्राकृतिक प्रकोपपाखें बचे जुइगु खःसां आदिवासीतय्सं नाला वयाच्वंगु नीति अर्थात आदिवासीवादयात नाला कायेमाः धकाः धायेगु यानाहःगु दु ।
आदिवासीतय्गु खँ थुइकेगु नापं आदिवासीतय्त हे न्ह्यःने यंकेगु नापनापं जनचेतना ब्वलंकेगु निंतिं दँय्दसं अगष्ट ९ यात विश्व आदिवासी दिवसया रुपय् हना वयाच्वंगु खः ।
नेपालय् आदिवासी जनजातितय्गु ल्याः धायेगु खःसा थ्यंमथ्यं ४० प्रतिशत दु । थ्व धइगु तःधंगु जनसंख्या खः । नेपालय् न्यय्गुलिं मल्याक आदिवासी जनजातित दु । आदिवासी जनजातित छप्पँ जुइमाः धकाः मंकाः कथं नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघ नीस्वनाः ज्या याना च्वंगु नं दु । तर लिपांगु इलय् वयाः आदिवासी जनजाति महासंघ राजनीतिक दलपाखे प्रभावित जुइगु अले चुनावय् त्याकेत हे दलया टिकत कायेगु ज्या तकं जूगु दु । उकिं जनजाति महासंघ लिपांगु इलय् वयाः दलया छगू अंगया रुपय् विकास जुयावंगु दु । अले दलया नेतातय्सं चाहाना यात धाःसा जक जनजाति महासंघ सक्रिय जइगु मखुसा सुम्क च्वनेगु ज्या जुयाच्वन, आदिवासी जनजातितय्गु हक अधिकारया नितिं छु यायेमाःगु खः व याये फयाच्वंगु मदु धकाः सकलसिनं महसुस याना वयाच्वंगु दु ।
नेपाःया न्हूगु संविधान कथं नेपाःया आदिवासी जनजातितय्गु हक अधिकारया व पहिचान संरक्षणया नितिं संविधानया व्यवस्था कथं आदिवासी जनजाति आयोग दये धुंकूगु दु । आदिवासी जनजाति आयोगपाखें नेपाःया आदिवासी जनजातितय्गु निंतिं खास हे उल्लेख यायेबहःगु कथंया ज्या यानाच्वंगु दु । अथे हे नेपाःया संविधान कथं हे आदिवासी जनजाति प्रतिष्ठानया नं व्यवस्था यानातःगु दु ।
आदिवासी जनजाति प्रतिष्ठानपाखें नं जनजातिया नितिं खास हे उल्लेख याये बहःगु कथंया ज्या याःगु आः तक नं खने मदुनि ।
नेपाःया आदिवासी जनजातित धायेबलय् १ किसान, २. कुमाल, ३. कुशवाडिया, ४ कुशुण्डा, ५. गनगाई, ६. गुरुङ, ७. चेपाङ, ८. छन्त्याल, ९. छैरोतन, १०. जिरेल, ११. झांगड, १२. डोल्पो, १३. ताङवे, १४. ताजपुरिया, १५. तामाङ, १६. तीन गाउँले थकाली, १७. तोप्केगोला, १८. थकाली, १९. थामी, २०. थारु, २१. थुदाम, २२. दनुवार, २३. दराई, २४. दुरा, २५. धानुक (राजवंशी), २६. धिमाल, २७. नेवाः, २८. पहारी, २९. फ्री, ३०. बनकारिया, ३१. बरामो, ३२. बाह्र गाउले, ३३. बोटे, ३४. भुजेल, ३५. भोटे, ३६. मगर, ३७. माझी, ३८. मार्फाली थकाली, ३९. मुगाली, ४०. मेचे (वोडो), ४१. याक्खा, ४२. राई, ४३. राउटे, ४४. राजवंशी (कोच), ४५. राझी, ४६. लार्के, ४७. लिम्बु, ४८. लेप्चा, ४९. ल्होपा, ५०. ल्होमी (शिङसावा), ५१. वालुङ, ५२. व्यासी, ५३. शेर्पा, ५४. सतार (सन्थाल), ५५. सियार, ५६. सुनवार, ५७. सुरेल, ५८. हायु, ५९. ह्योल्मो खः । थ्व नाप नापं मेमेगु आदिवासी जनजातियात नं सूचिकृत यायेमाः धकाः धायेगु यानाच्वंगु दु । आदिवासी जनजाति धाये धुनेवं उमिगु थःगु हे कथंया प्रथा अर्थात परम्परा दइ । उमिगु प्रथा धइगु प्रथाजन्य संस्था खः ।
व प्रथाजन्य संस्था धइगु आधनिक नेपाल निर्माण जुइ न्ह्यःनिसें हे दुगु खः । गथे नेवाःतय्गु प्रथाजन्य संस्था गुथि खः । अथे हे थारुतय् बरघर, थकालितय् घम्प धायेथें थःथःगु प्रथा दइ । व धइगु छगू कथं थःगु समुदायया नितिं नियम कानुन दयेकेगु, लागू यायेगुनिसें थःगु समुदाययात सुरक्षा यायेगु, पहिचान ल्यंकेगु अले भाषा, संस्कृति सभ्यता तकं ल्यंकेगु ज्या याइगु छगू महत्वपूर्णगु अंग खः । प्रथाजन्य संस्था व प्रथाजन्य कानुन धइगु आधुनिक राज्यं नं हस्तक्षेप याये मजिउगु छगू कथंया स्वशासन लागू यानाच्वंगु निकाय खः । उकिया महत्वयात थुइके मफयाः कयौं आदिवासी जनजातिया प्रथाजन्य संस्था न्हना वन, कयौं आदिवासी जनजातिया प्रथाजन्य संस्था तनावनीगु अवस्था दुसा कयौं जनजातिया प्रथाजन्य संस्था सामाजिक संस्थाया रुपय् हिला वनाच्वंगु खने दु ।
आदिवासी जनजातिया सभ्यता ल्यंकेगु खःसा इमिगु पहिचानया नितिं न्ह्याः वनेगु खःसा प्रथाजन्य संस्थायात म्वाकेमाःगु अवस्था दु । थुगुसीया विश्व आदिवासी दिवस हनेगु झ्वलय् आदिवासीतय्गु स्वशासन लागू यानाच्वंगु प्रथाजन्य संस्थाया महत्वयात थुइका वनेगु धकाः जनजातिया न्ह्यलुवानिसें संगठनतपाखें माःगु कथं कुतः यायेगु योजना सहित दयेका घोषणा याना न्ह्याः वनेमाःगु आवश्यकता दु ।
LEAVE YOUR COMMENTS