ने. सं. ११४६ बछलागा तृतीया -

सरकारी मखु, नेवाःतय् येँयाः जुइमाः

येँयाः क्वःनेया खुन्हु हे पृथ्वी नारायण शाहं येँ देय् त्याकूगु खः । अथे जूगुलिं थुखुन्हु झीसं हाकुगु न्हि हनेमाः धइगु विचाः नं नेवाःतय्गु दथुइ खनेदु। इलय्ब्यलय् थ्व विचाः औपचारिक, अनौपचारिक रूपं अभिव्यक्त नं जू । वास्तवय् पञ्चायत कालय् जक मखु, बहुदल वयाः गुलिखे ई तक नं येँयाःया कुमारी रथ सालेगु इलय् धिमे, नाय्खिँ थुज्वःगु नेवाःतय्गु बाजं खलःत समावेश मजू । कुमारीयाः स्वयेबलय् हे राज्यं आयोजित ज्याझ्वः थेंच्वं । सर्वसाधारण नेवाः जनता धाःसा स्वकुमि थें च्वं । जात्राया आयोजना गुथि संस्थानया मातहत जुइगु खः ।

स्वेच्छां ल्याय्म्हपिं द्यः सालेत वंसां द्यः सालेत परम्परागत महाँतय्गु दरबन्दी नं गुथि संस्थानं हे स्वइगु। कुमारी छेँय् स्वइम्ह चिताइदार नं गुथि संस्थानं नियुक्त याइगु जूगुलिं इमि कर्मचारीकथं च्वनेमाः । उकिसनं दरबारया प्रभाव नं चले जू । लाखे, सवःभक्कू, पुलुकिसि, महाकालि प्याखं नं हनुमानढोकाय् हाजिर जुयाः प्याखं हुलाः न्ह्यःने च्वंगु पुलिसया ज्याकुथिइ हाजिर जू थे जूवनेमाः । इमित सरकारपाखें बीगुनिकासा कौशीतोषाखानां बीगु यानाच्वंगु खः ।

राणाकालय् ला भक्कूयात म्ये बीगु धकाः नासः चुकय् हे सवः भक्कूया न्ह्यःने म्ये त्वताबीगु नं याः । थ्व राणातय्गु नितिं शौकया तमाशा नं खः । थ्व जात्राय् नेवाःतय्गु थीथी गुथि संलग्न जुयाच्वंगु जूसां गुथिया हाकिमत हे इमि नं हाकिम जुयाः खटन पटन याइगु। थुकथं स्वयेबलय् जुजुया शासन दुगु इलय् तक नं थ्व जात्राय् सरकारी तजबीज व हाकिमीगिरी चले जुयावयाच्वंगु खः ।

तर आः देसय् राजनीतिक ह्यूपाः वयाः राजतन्त्र मदयेधुंकल । २०६४ साल फागुनय् देसय् संविधान सभाया चुनाव जूगु खः । अले २०६५ साल जेठं उगु संविधान सभाया न्हापांगु मुँज्यां देसय् राजतन्त्र चीका छ्वःगु खः । उगु हे सालय् नेपालय् नेवाःतयसें साँस्कृतिक आन्दोलन याःगु खः ।

थुगु आन्दोलनया पृष्ठभूमि छत्वाः दुवाले बहः जू । खतुं नेपाःया छथ्वः वैदिक बम्र्हूतसें मोहनी वल कि गोरखापत्रलिसें थीथी पत्रपत्रिकाय् बलि बीगु ज्या पाय्छि मजू धकाः लेख पिथनीगु खः । इमिसं पञ्चबलि धइगु पशुबलि मखु, अहंकार, मद, मात्सर्य आदि न्याताजि छु छु खः परित्याग यायेगु खः धकाः नं प्रचार यायेगु यानाच्वंगु खः । इमिसं विशेष यानाः मोहनी वा इमिगु दशै ँया इलय् लाय्कूया कोतय् ५४ म्ह म्ये स्याइगु ज्या दिकेमाल धकाः धयाच्वंगु खः । छेँय्छेँय् बलिप्रथा दिके मफुसां कमसेकम राज्यपाखें ध्यबा खर्च यानाः बलि बीगु प्रथा बन्द याकेगु इमिगु तार्गे त खनेदु। थुकिया नितिं इमिसं दरबारय् दुने नं लबिंग याःगु जुइमाः ।

विश्लेषण कथं नेवाःतय्गु राज्य सिधयेकूगु शाह वंश मदुगु नेवाःतय्गु नितिं लसताया खँ खः । तर दुःखया खँ थ्व जुल कि वयांलिउया राजनीतिक नेतृत्वय् नेवाःत लिउने लात ।

तर परम्परागत होम, बलि इत्यादि यानाः हे राज्यसत्ता टिके जुइगु खः धकाः विश्वास याइपिं दरबारियातसें इमिगु खँ न्यनेगु सम्भावना मदु। थ्व खँ झीसं थुइकेफु। जब देसय् राजतन्त्र मन्त इमिसं प्रशासनय् कब्जा दुपिं उच्च कर्मचारीतय्त छ्यलाः उबलय् अर्थमन्त्री जुयाच्वंम्ह उबलय्या माओवादी नेता डा. बाबुराम भट्टराई थुज्वःम्ह कम्युनिस्ट नेताया नितिं थुकथं म्ये स्यायेगु थुज्वःगु परम्परा दिकेगु धइगु खँ पाय्छि ताइगु नं स्वाभाविक खः । अले अर्थ मन्त्रालयपाखें छगू परिपत्र जारी जुल – आः राज्यकोषपाखें पशुबलिया नितिं रकम निकासा मयायेगु ।

थ्व परिपत्रं लाखे, सवभक्कु प्याखं चले यायेमाःपिं गुथिया नितिं आक्रमण थें जुल । उकिं २०६५ सालया नानीचाःया खुन्हु लाखे व पुलुकिसिपिसं द्यःखःहे सायेके मबिल । चान्हय् तक नं कुृमारीछेँय् वादविवाद जुल । सालायंकूगु द्यःखः नं दथुइहे तुं थानाः दथुं हे तुं द्यः बुयाः लित हयेमाल । निन्हुस्वन्हु दुबलय् आन्दोलनं उग्र रूपं आन्दोलनया सुरु खुन्हु हे गुथि संस्थान खारेज या धइगु नारा थ्वल । अन्ततः अर्थमन्त्रीया सभाकक्षय् वार्ता जुयाः गुथि संस्थानया औचित्यताबारे अध्ययन यायेगु उच्चस्तरीय समिति नीस्वनेगु निसं थीथी सम्झौता जुल ।

थ्व सवालयात राजनीतिक व धार्मिक रूपं स्वयेबलय् निथी खँ खनेदइ । दक्कय् न्हापां ला नेवाःत व्यक्तिगत रूपं मनू न्ह्यागु न्ह्याथे हे जूसां परम्पराया ल्याखं बलि प्रथाया समर्थक खः । परम्परा हनेत बलि मबीसे मगाः । मेखे जयप्रकाश मल्लया कालय् जुजु प्रजा छथीहे जुयाः जात्रा यानावयाच्वंगुली उकियात दरबारं थःपिनिगु सत्ता स्वार्थया नितिं नं संरक्षण बियाः न्ह्याकावयाच्वंगु खः । लोकतान्त्रिक व आधुनिक विचाः कथं जुजु असान्दर्भिक जुल, आम जनमानस स्वाभाविक रूपं लोकतन्त्रपाखेहे वन । नेपाल भाषा न्हंकेत स्वःबलय् सचेत नेवाःत नं राजतन्त्रविरोधी जुल । अथे खःसा छथ्वः जागिरदार व परम्परागत साँस्कृतिक स्वापू दुगु ल्याखं दरबारं उकथं स्वापू दुपिन्त २०४६ साल तक त्वःतूगु खनेमदु। २०४८ साललिपा गिरिजाया ब्वहः गयाः दरबारं दुपिं नेवाःतय्त नं प्रशासन यन्त्रं पितिनाहयेगु ज्या यात । विशेषतः खस बम्र्हूतय्गु नेटवर्क थ्वयांलिउ बल्लाना वल । इमिसं परम्परागत संस्कृतियात सिकं स्वयेबलय् आधुनिक नं खनेदइगु आस्था तयेगु, विश्वास यायेगु नैवेद्य छायेगु, अहंकार त्याग यायेगु, सप्ताह लगे यायेगु कथंया धर्म प्रचारयात बढावा बियाहल । अन्ततः खस बम्हूतय्गु नेटवर्कया न्ह्यःने जुजु नं क्वःदल ।

थुगु विश्लेषण कथं नेवाःतय्गु राज्य सिधयेकूगु शाह वंश मदुगु नेवाःतय्गु नितिं लसताया खँ खः । तर दुःखया खँ थ्व जुल कि वयांलिउया राजनीतिक नेतृत्वय् नेवाःत लिउने लात । राजनीतिक हिउपाः वयेन्ह्यः गुगु पक्षं थःत बल्लाकातल, वं हे ब्वाकायंकल । संविधान मार्फत सकारात्मक विभेदया ज्याभः छ्यलाः उकियात हीका यंकेफुगु खनेमन्त । अथे जुयाः राजनीतिक नेतृत्व प्राप्तिया संघर्ष यायेगु नितिं न्ह्याः वनेमाःगु ला द हे दु ।

तर आः धाःसा झीगु तजिलजि व संस्कृतिइ झीसं हे स्वामित्व कायेमाःगु व तजिलजि झीगु याना कायेमाःगु थौंया आवश्यकता खः । अथे जूगुलिं बरु स्टेट स्पोनसरसिपया पुलांगु अवशेष नापं न्हंकाः नेवाः जात्रापर्वयात नेवाः जात्रापर्वया रूपय् न्ह्याः यंकेगु गुगु प्रवृत्ति आः खनेदया च्वन व पाय्छि खनेदु। शाह जुजुतय्सं दयेकातःगु राज्यया सेटअप ला मेपिसं हे ल्हाःतय् लाकल । इपिं ल्हाःतय् लाकूपिनि मनसुवा धइगु हानं नेवाः तजिलजियात म्वाकातयेगु धइगु खनेमदु। उकिं येँयाःयात मुक्कं नेवाःतय्गु दयेका यंकेगु प्रवृत्तियात हे पाय्छि धायेफइ, थुकियात बहिष्कार वा तिरस्कार यायेगु पाय्छि जुइमखु ।