गुंलाया गुण
नेपाःया आदिवासीत मध्ये छगू महत्वपूर्णगु आदिवासी समुदाय नेवाःत खःसा नेवाःतय्गु आदिभूमि स्वनिगः खः । स्वनिगः मूल भूमि जूसां नं ऐतिहासिक नेपालमण्डल लागा हे नेवाःतय्गु धर्म, संस्कृति, भाषांनिसें सभ्यता विकास जूगु थाय् खः । स्वनिगः व नेपालमण्डल जुजुं थौंया इलय् देय्न्यंकं हे नेवाःत बसोबास यानाच्वंगु दु ।
देय्या न्हय्न्हय्गू जिल्लाय् हे नेवाःत छुं न छुं कथं बसोबास यानाच्वंगु खनेदु । स्वनिगलं पिने गुलि नं जिल्लाय् नेवाःत च्वनाच्वंगु दु उपिं मध्ये बछि सिबें अप्वः ख्वपं वनाः बसोबास यानाच्वंगु खनेदु । अथे हे यलं वनाः च्वनाच्वंपिं नेवाःत नं म्हो मजू । अथे हे सक्व, धौख्यः, भ्वतंनिसें येँ लागां तकं नेवाःत थीथी कालखण्डय् स्वनिगलं पिहां वनाः बसोबास यानाच्वंगु दु ।
देय्न्यंकं यानाः झिंस्वंगू लाख स्वयां अप्वः नेवाःत च्वनाच्वंगु तथ्यांक दु । देय्या कूल जनसंख्याया करिब ५ प्रतिशत नेवाःत दु । थुकी मध्ये ५५ प्रतिशत स्वनिगलं पिने च्वनांगु दु । अथे नेवाः भाय् ल्हाये सःपिं आःतकया ल्याखं ६५ प्रतिशत नेवाःत दु धकाः धाइ । स्वनिगलं पिने गुलि नं नेवाःत वनाच्वंगु दु उमिसं नेवाः भाय्यात त्वःता वनाच्वंगु दुसा स्वनिगलय् नं नेवाः भाय्यात थीथी कारणं त्वःता वनाच्वंगु दु ।
अथे खःसां उमिसं नेवाः संस्कृतियात धाःसा नालाच्वंगु दु । स्वनिगः दुने व स्वनिगः पिने च्वंपिं नेवाःतय्सं हना वयाच्वंगु संस्कृतित मध्ये छगू मंकाः संस्कृति खः लाखे संस्कृति । अथे हे मेगु मंकाः संस्कृति धइगु गुंपुन्हि सापारुयात हना वयाच्वंगु दु । लाखे गुंलाया इलय् हुइकीगु खःसा सापारु नखः नं गुंलाया इलय् हे हनेगु यानाच्वंगु दु ।
स्वनिगः दुने येँ, यल व ख्वपयात त्वःताः नेवाः वस्तीपाखे स्वल धाःसा गुंलाया इलय् छगू कथं समानता खनेदु, व धइगु गुंला लाखे पिकायेगु खः । सिनाज्या क्वचाये धुंकाः मनोरञ्जनया ल्याखं गथांमुगःनिसें विशेष यानाः गुंलाया इलय् पिकाइगु लाखे जुयाः थुगु लाखेयात गुंला लाखे धायेगु याना वयाच्वंगु दु ।
बहनी बहनी मनोरञ्जनया नितिं पिकाइगु थुगु लाखे विशेष यानाः कृष्णाष्टमी तक पिकायेगु याइ । कृष्णाष्टमी तक पिकाइगु धइगु सापारुनिसें खः । सापारुनिसें कृष्णाष्टमी तक ख्यालः पिकायेगु, मनूतय्त ध्याचू नकेगु, न्ह्याइपुके ज्या याइसा थ्वहे झ्वलय् लाखे प्याखं नं पिकायेगु याना वयाच्वंगु खनेदु ।
स्वनिगलं पिने स्वल धाःसा छगू निगू जिल्ला त्वःताः फुक्क धइथें जिल्लाय् नेवाःतय्सं गुंलाया इलय् लाखे प्याखं क्यनाः न्ह्यइपुकेगु याना वयाच्वंगु दु । गन लाखे दु अन नेवाः नं दु धकाः याउँक सीके फइ । उकिं न्ह्याथाय् वंसां गुलांया इलय् लाखे प्याखं क्यनाच्वंगु दत धाःसा अन नेवाःत नं दु अले नेवाःतय्सं थःपिनिगु संस्कृतियात निरन्तरता बियाच्वंगु दु धकाः थुइकूसां जिउ ।
देय्या न्हय्गुलिं हे प्रदेशया छगू निगू जिल्ला त्वःताः फुक्क थासय् लाखे प्याखं क्यना वयाच्वंपिं नेवाःतय्सं मृत्य संस्कार नाप स्वापू दुगु सायाः नं थःथःगु हे कथं पिकायेगु याना वयाच्वंगु दु । गुंपुन्हियां कन्हय् सापारु कुन्हु अथे सायाः पिकाइगु खः । लाखे प्याखंया तुलनाय् छुं भचा म्हो थासय् जक सायाः पिकायेगु याः ।
गन नेवाःत संगठित रुपं च्वनाच्वंगु दु अन सायाः पिकयाच्वंगु दु । स्वनिगः पिनेया अप्वः जिल्लाय् ख्वपया थें ताहाःसा पिकायेगु नापं घिन्तांकिसि पिकायेगु चलन जुयाच्वंगु खनेदु । ख्वपय् थें हे मजूसां करिब करिब उज्वःगु हे तालं सायाः पिकायेगु याना वयाच्वंगु दुसा गनं गनं धाःसा येँ व यलया थें सायाः पिकायेगु नं याः ।
येँ, यल, ख्वप लिक्क लिक्कया नेवाः वस्तीत स्वल धाःसा सक्वय् गुंलाया इलय् खड्गी, गुभाजुनिसें साय्मितय्सं तकं गुंला बाजं थानाः बहाःबही नापं थीथी द्यःपिं चाःहिलेगु यानाच्वंगु दु । अथे हे गुंपुन्हिया झ्वलय् सापारु कुन्हु ख्वपय् थें हे ताहाःसा व घिन्तांकिसि पिकायेगु नं यानाच्वंगु दु । सक्वय् सापारुंनिसें कृष्णाष्टमी तक ख्यालः पिकायेगु याइ ।
ख्यालः पिकाइबलय् ध्याचू नकेगुनिसें न्ह्याइपुकेगु नं याइ । सक्वया छगू मौलिक विशेषता धइगु थ्वहे इलय् पिकाइगु बँमनू प्याखं खः । न्हापा न्हापा नेवाः बन्जाःत सक्व जुयाः हे सँदेय् अर्थात ल्हासा वनीगु खः । हिमाली लँपु जुयाः ल्हासा वनीबलय् हिमालया लँय् हिम मानव अर्थात यति नं खने दत धकाः चर्चा जुइगु याः ।
वहे यतिया हाउभाउ यानाः ल्हुइगु प्याखंयात बँमनू प्याखं धयातःगु खः । सक्वया हरेक त्वालय् बँमनू प्याखं पिकायेगु याः । येँ जिल्ला दुने हे लानाच्वंगु नेवाःतय्गु मेगु छगू पुलांगु वस्ती खः थक्वाः । थक्वातय् नं गुंलाया इलय् गुंला बाजं थाना चाःहिउ वनेगु चलन दु । अथे हे सापारु कुन्हु धाःसा महाद्यःया भेषय् छम्ह मनुखं अनया क्वाथं म्येय्या छ्यं ज्वनाः छम्ह मिसा जुयाः पःसिंया भेषय् वइ ।
उम्ह पात्र नाय्खिं बाजं लगायत मेमेगु नं थीथी बाजं थानाः वइगु खः । अनया सिलफः पुखुली थ्यनेवं पुखुली हे म्येय्या छ्यं क्वफाइगु चलन दु । उगु म्येय्या छ्यं अनया नायः जातिं माला हइ अले हाकनं छगू कथंया जात्रा हे यानाः क्वाथय् यंकी । थन नं सापारुया न्हिनिसें कृष्णाष्टमी तक हे ख्यालः पिकायेगु चलन दु ।
उगु हे कथं किपुलिइ नं गुंला बाजं थाना बाहाः बही अले थीथी द्यःपिं चाःहिलेगु याइ । पुन्हि कुन्हु किपूया फुक्क बाहाः बही बहनी चाःहिलेगु याइ उकियात बाहाः चाःहिलेगु धाइ । सापारु कुन्हु पृथ्वीनारायण शाहं किपुली आक्रमण याःगु इलय् किपूमितय्त धोका बियाः पृथ्वीनारायण शाहया फौजयात त्याके बिउम्ह धयातःम्ह धनवन्त सिंह अर्थात धन्चा बुढा व वयागु परिवारयात ध्याचू नकेगु कथं धेधेपापा प्याखं क्यना वयाच्वंगु दु ।
बहनी जुइवं किपूया देय् पुखुली म्येय्या छ्यं व त्वानाः बीमाःगु चलन नं दु । येँ नापं यल जिल्ला दुने लाःगु थीथी नेवाः वस्तीइ नं गुंलाया इलय् लाखे प्याखं पिकायेगु, गुंला बाजं थायेगु, सायाः पिकायेगु, ख्यालः पिकायेगु चलन दुसा थ्व ज्या नं आः तकं न्ह्याना हे च्वंगु दनि । अथे हे स्वनिगः नाप स्वानाच्वंगु मेगु नेवाः वस्ती नालाय् नं गुंला बाजं थाइगु चलन दु ।
सापारु कुन्ह ताहासाः व घिन्तांकिसि प्याखं पिकायेगु नं चलन दु । अथे हे भ्वँत (बनेपा) य् नं गुंला बाजं थाइगु चलन दुसा पन्तिइ नं उकथं हे गुंलाबाजं जानाः द्यइके वनेगु चलन दु । लँय् लाःगु सांगाय् ला लाखे प्याखं तकं पिकायेगु याः । थुगु ल्याखं स्वयेबलय् येँ, यल व ख्वप शहरं पिनेया नेवाः वस्तीइ नं गुंलाया इलय् धाः थायेगु, लाखे पिकोगु, सायाः पिकायेगु व न्ह्याइपुकेगु चलन जुया वयाच्वंगु खनेदु ।
नेवाःतय्सं छ्यलीगु ‘गुंला’ खँग्वःयात त्वाःथलाः स्वल धाःसा खने दइ कि थ्व खँग्वः ‘गुण’ व ‘ला’ निगू फरक फरक खँग्वः स्वानाः निर्माण जुयाच्वंगु दु । गुण धइगु सामान्यतया सकारात्मक व्यवहार खः । अले धार्मिक मिखां स्वल धाःसा आध्यात्मिक चिन्तन अप्वयेकेगु, आध्यात्मिक सुख शान्ति प्राप्त यायेगु अले यथार्थवादी नापं व्यवहारय् हे सुख शान्ति अप्वयेकेगु खः ।
उकिं गुंला धइगु गण धर्म संचय यायेगु महिना नं खः । अले गुणिला जुयाः हे गुंला जूगु नं धाइ । गुणिला धइगु गुण यायेगु ला गुणं जाःगु लाया अर्थय् नं कयाच्वंगु खनेदु । अथे हे गुंलायात अर्थ छ्यानाः स्वल धाःसा आध्यात्मिक चिन्तन, सुख शान्ति नापं सकारात्मक व्यवहारया नितिं सयेकेगु नितिं गुँइ वनेगु खः ।
अले वहे गुँइ वनाः अनया शिक्षा कायेगु नापं ज्ञान गुणया खँ सयेकेगु अर्थय् नं कया वयाच्वंगु दु । गथे कि सक्वया च्वय् च्वंगु गुँबाहाः, नाला, नमोबुद्ध, स्वयम्भू लगायतया गुँ धइगु बौद्ध तिर्थस्थल खःसा अन हे वनाः धर्म याः वनीगु अर्थात गुँइ गुँइ वनाः धर्म याइगु महिना जूगुलिं हे गुंला धाःगु खयेमाः धाइपिं नं मदुगु मखु ।
अथे हे गुण धर्म मुंकेगु वा गुण धर्म यायेगु अर्थय् हे गुंला धायेगु यानाच्वंगु नं खनेदु । आः वयाः गुंला धइगु सामान्यतया नेवाःतय्सं बौद्ध धर्म नाप जक स्वाकाः कायेगु यानाच्वंगु दु । वास्तवय् बौद्ध धर्म नाप गुंलाया गुलि स्वापू दु उलि हे हिन्दू धर्म व शैव धर्मया नं स्वापू खने दु ।
गुंला धर्मयात धार्मिक दृष्टिकोणं थीथी मिखां स्वयाच्वंगु अले ब्याख्या याना वयाच्वंगु दुसां नेवाःतय्सं नं थःगु हे कथं थुइकेगु अले हनेगु लिसें नाला कायेगु नं याना वयाच्वंगु दु । सिनाज्या क्वचाये धुनेवं न्हापांखुसी वइगु ला अर्थात महिना गुंलाया इलय् नेवाःतय्सं कीचा तकं स्याये मजिउ धाइ ।
विशेष यानाः दान धर्म यायेगु अले सकारात्मक व्यवहार यायेगु ई कथं थुकियात थुइका वयाच्वंगु दु । नकतिनि जक अतिकं थाकुक याइगु बुँज्या क्वचायेकूगु जुयाः मनोरञ्जनपाखे नं ध्यान बीगु ई कथं थुकियात नालातःगु दु । थ्वहे इलय् गांगामय् नापं लाखे पिकायेगु याइ । अले बाजं स्यनेमाःसां वा प्याखं स्यनेमाःसां अले छुं नं कथंया कला स्यनेगु ज्या नं गुंलाया हे इलय् याना वयाच्वंगु दु ।
उकिया अर्थ ज्ञान गुण कायेगु ला कथं नं नेवाःतय्सं गुंलायात हे नाला वयाच्वंगु खनेदु । अले गुंलाया हे इलय् ख्यालः क्यनीगु खः । ख्यालः धइगु शिक्षा बीगुया नापनापं न्ह्यइपुकेगु माध्यम नं खः । उकिं न्ह्यइपुकाः हे शिक्षा कायेगु ई कथं नं नेवाःतय्सं गुंलायात नालातःगु दु । अले गुंलाया अन्तिम इलय् थःत कर्म बिउम्ह अबुयात सम्मान यायेगु कथं अबुया ख्वाः स्वयेगु पर्व नं हनेगु याइ ।
थुगु ल्याखं गुंला धइगु दच्छियंकंया दकलय् अप्वः धर्म कर्म याइगु, दकलय् अप्वः नखःचखः हनीगु, न्ह्यइपुकीगु, शिक्षा काइगु ई जक मखु धर्मया ल्याखं नं बौद्ध, हिन्दू व शैवमार्गीतय्गु नितिं तसकं महत्वपूर्णगु लाया रुपय् नाला तःगु दु । नेवाः संस्कृतिया ल्याखं थ्व तसकं महत्वपूर्णगु महिना ला जु हे जुल ।
LEAVE YOUR COMMENTS