विश्वन्यंकंया नेवाःतय्सं आः ल्ह्वनेमाःगु पलाः

न्हापानिसें नेपाः देय्या स्वनिगलय् सीमित जुयाच्वंपिं नेवाःत थौं देय् दुने जक मखु विश्वया थीथी देसय् वनाः स्थायी वा अस्थायी रुपं बसोबास याना वयाच्वंगु दु । लजगाःया लागिं जुइमा वा उच्च अध्ययनया लागिं वा मेगु छुं प्रयोजनया लागिं जुइमा नेवाःत हलिमय् ब्याप्त जूगु कारणं यानाः थौं नेवाः संस्कृति विश्वब्यापी जुया वनाच्वंगु दु । उपिं न्ह्याथाय् च्वंसां नेवाःत नेवाः हे जुइ । अले उमि दथुइ जातीय एकता क्वातुल धाःसा हलिमय् नेवाः जातिया प्रतिष्ठा बढे जुइ । थ्वहे तातुनां हलिं नेवाः दबू स्वनेगु ज्या जूगु खःसा थ्वहे दबूपाखें थ्व गोष्ठी जुयाच्वंगु दु । देय् पिनेया नेवाःतय्गु अवस्था, उमिसं याना वयाच्वंगु योगदानया बारे जिके बांलाक जानकारी मदु । तर नेपाः दुनेया नेवाःतय्गु स्थितिइ छुं सुधार यायेमाःगु तायेकाः छता निता खँ न्ह्यथनाच्वना ।

१) नेवाःतय्गु पहिचान धइगु इमिगु मांभाय् व संस्कृति खः । तर आःयागु स्थितिइ नेवाःतय्गु समाजय् नेवाः भाय् लोप जुइगु अवस्थाय् लाये– धुंकल । जिमि बाज्या बज्येपिंसं नेवाः भाय् बाहेक मेगु भाय् ल्हाये हे मसः । नेपाली तकं बांलाक मसः । तर थुकिया ठीक अःखः जिमि छय्पिंसं नेवाः भाय् भचा भचा थू । तर न्ववाये मसः । इमि मस्तय्गु पालय् ला नेवाःतय्सं थःगु मांभाय् थुइ नं मखु । थ्व सन्दर्भय् जितः विद्वान भाजु इयान अल्सपं धयादीगु खँ लुमंसें वः । उज्यालो एफएमं याःगु छगू अन्तर्वार्ताय् नेवाः भाय्यात म्वाका तयेत छु यायेमाली धइगु न्ह्यसलय् वय्कलं धयादिल, ‘छिकपिंसं छगू हे ज्या जक बांलाक यानादिसँ । व खः, थःगु परिवारय् मस्तलिसें नेवाः भासं खँ ल्हानादिसँ । थुलि यात धाःसा मेगु ज्याझ्वः मिले जुजुं वनी । मखुसा मेगु न्ह्यागु हे प्रयत्न याःसां नेवाः भाय्यात म्वाका तये फइमखु ।’

वय्कःया धापू दः तसकं हे मनय् दित । झी नेवाःतय्सं थः मस्तलिसें नेवाः भासं खँल्हाये माल । अले नेपाली भाय् मसल कि स्कुलय् बांलाःगु नतिजा हये फइ मखु धइगु भ्रमयात चीकेमाल । थ्व ज्याय् बौ बाज्या सिकें मां बज्येपिंसं तःधंगु भूमिका म्हितेमाः थें च्वं ।

२) आःयागु स्थितिइ विद्यालय तह (विशेष यानाः गुंगू व झिगूगु तगिं) लय् नेवाः भाय् ब्वनीपिं तसकं हे म्हो जुया वनाच्वंगु दु । जिं एस. एल. सी. (विक्रम संवत् २०१५ सालय्) बियाबलय् मुक्कं नीनिसः ब्वनामि मध्ये नेवाः भाय् कयाः जाँच बिउपिं निसलं म्हो मजू । थ्व हिसाबं थौं नेवाः भाय् कयाः जाँच बिइपिं विद्यार्थीतय् ल्याः द्वलंद्वः दयेमाः । तर विडम्बना, थगुनेया एस.इ.इ. परीक्षाय् नेवाः भाय् कयाः जाँच बिउपिनिगु ल्याः मुक्कं झिंप्यम्ह जक । थज्याःगु स्थिति वःगुलिं झी नेवाःत नं छुं भचा जिम्मेवार जूसां तबि तःधंगु गल्ती ला थाै‌यागु पाठ्यक्रम हे खः । जिमिगु पालाय् नेपाली, हिन्दी व नेपालभाषा मध्ये छगू विषय अनिवार्य रुपं काये हे माः । तर आः नेपालभाषा विषय काल कि ऐच्छिक गणित वा कम्प्यूटर थेंज्याःगु छगू विषय त्वःतेमाःगु बाध्यता दु । अले सु मां बौनं थः मस्तय्त नेपालभाषा ब्वनेत उजं बी ? नेपाःया संविधानं हे नेपाःमितय्गु फुक्कं मांभाय्यात राष्ट्र भाषा धकाः घोषणा यायेधुंकूगु इलय् विद्यालय तहय् मांभाय् मध्ये छगू अनिवार्य विषय धकाः तयेमाः । यदि आःयात अज्याःगु ब्यवस्था सम्भव मजूसा नेपाली विषययात बियातःगु १०० पूर्णांकयात ५० पूर्णांक यानाः ल्यंगु ५० पूर्णांकयागु छगू मांभाय् कायेमाःगु ब्यवस्था याये हे माः थें च्वं । थथे जूसा तिनि नेपालभाषा नापं मेमेगु मांभाय्यागु विकासया लँ चालावनी ।

३) नेवाःतय्गु मेगु पहिचान धइगु इमिगु संस्कृति खः । नेवाः संस्कृति तसकं हे तःमि धइगु खँ ला विदेशी च्वमितय्सं च्वया वयाच्वंगु हे खः । तर थुकियात गथे यानाः निरन्तरता बिइ धइगु थौंया तःधंगु समस्या खः । टेक्नोलोजीयागु विकासं यानाः नेपाःमितय्गु जीवन शैलीइ यक्व हिउपाः वये धुंकल । थुगु अवस्थाय् झीगु संस्कृतियात म्वाका तयेगु खःसा उकियात सरलीकरण यायेगु आवश्यक जुइधुंकूगु दु । तर सरलीकरणया नामय् संस्कृति हे लोप जुइकथंया ज्या सुना नं याये मजिउ । नापं संस्कृतियात बोझया रुपय् कुबिया च्वने नं फइमखु । सर्प नं सीमा, कथि नं त्वःमधुलेमा धइगु नीति अनुरुप थुगु ज्या याये फयेकेमाः । अले थुगु ज्याय् नेवाःतय् पुरोहित वर्गं तःधंगु भूमिका म्हितेमाःगु खनेदु ।

४) ईया हिउपाःलिसें नेवाः समाजय् अन्तर जातीय इहिपा अप्वया वःगु दु । थुकिं यानाः नं नेवाः समाजय् छुं भचा नकारात्मक लिच्वः लाःवंगु दु । तर थःगु मांभाय् व संस्कृति प्रति माया दत धाःसा अन्तरजातीय इहिपायात सकारात्मक रुपय् छ्यलेगु नं यक्व थाय् दु । गैर नेवाः लिसें इहिपा याइपिं झी नेवाः म्ह्याय्मस्तय्सं न्हूगु परिवारया दुजःपिंत मखुसां थः कायम्ह्याय् सकसितं मचाबलय्निसें नेवाः भाय् स्यनाः नेवाः संस्कृतिकथं ब्वलंकेगु यात धाःसा उगु परिवारय् नेवाः भाय् व संस्कृतियागु बांलाःगु प्रभाव लाइगु निश्चित दु । अथेहे तुं, गैर नेवाः मिसा ब्याहा याना हइपिं झी नेवाः कायमस्तय्सं थः कलाः व मस्तय्त नेवाः भाय्खँ ल्हायेत प्रोत्साहन बिल धाःसा थुकिं नं नेवाः भाय् व संस्कृतिया विकासय् तःधंगु पलाः जूवनेफु । ज्या अवश्य हे थाकु, तर थौंयागु अवस्थाय् थुगु ज्याय् अग्रसर जुइमाःगु बाध्यता हे दु ।

५) मध्यकाल तक ला नेपाः गालय् नेवाःतय्गु हे शासन जूगुलिं नेवाःत छगू वा मेगु कथं राजनीतिइ सक्रिय जुया वयाच्वंगु हे खः । तर शाह जुजु व राणाशासनय् नेवाःत शोषित वर्गय् लाःगुलिं उपिं राजनीतिपाखें बुलुहुँ तापाना वंगु खः । यद्यपि राणा शासनया बिरोध याःगु आन्दोलनय् वा प्रजातन्त्र लिपा गठन जूगु प्रमुख राजनीतिक दलय् नेवाःत नं सक्रिय जुया वयाच्वंगु स्पष्ट हे दु । गणतन्त्रया स्थापना लिपा नेवाःतय्गु हे राजनीतिक दलया रुपय् नेपाः राष्ट्रिय पार्टीया गठन जूगु खः । न्हापांगु व निक्वःगु संविधानसभाया चुनावय् छुं भचा मत कयाः छम्ह छम्ह प्रतिनिधिसां ब्यवस्थापिकाय् छ्वयेफुगु नं खः । तर छुं ई न्ह्यः जूगु प्रतिनिधिसभायागु चुनावय् धाःसा थुगु पार्टी बांमलाक क्वःदल । राष्ट्रिय पार्टी जुइ मफुगु ला दु हे दु । न्हापायागु चुनावय् नीन्याद्वः स्वीद्वः मत काये फुगुलिइ आः वयाः स्वीन्यासः मत हे काये मफुगुयात गथे यानाः विश्लेषण यायेगु ? जिगु बिचाः कथं कांग्रेस वा एमाले वा गुगुं नं पार्टीइ सक्रिय जुयाच्वंपिं नेवाःतय्सं थःपिं उगु पार्टीया दुजःया नापं नेवाःत खः धइगु खँ मनंतुने माःगु आवश्यकता दु । अले नेवाःतय्गु उत्थानया लागिं उमिगु भूमिका निर्णायक सावित जुइफु ।

६) नेपाः देय् संघीयताय् वनेधुंकूगु थौंया अवस्थाय् प्राचीन व मध्यकालनिसें नेवाःतय्गु वासस्थानया रुपय् परिचित इलाका आः वयाः ३ नम्बर प्रदेशया रुपय् न्ह्यःने वःगु दु । थुगु प्रदेशय् दुथ्याःगु झिंस्वंगू जिल्ला मध्ये चितवन बाहेक मेगु फु्ुक्कं जिल्लाय् न्हापांनिसें नेवाःतय्गु बसोबास जुया वयाच्वंगु खः । थुगु प्रदेशया नां धाःसा आः तक क्वःछिउगु मदुनि, अले थीथी मनूतय्सं थीथी विचाः प्वंकेगु धाःसा याना वयाच्वंगु दु । छगू थरीं थ्व प्रदेशया नां पशुपति प्रदेश जुइमाः धकाः धयाच्वंगु दु । तर छगू धर्मया नामं प्रदेशया नां तयेगु पाय्छि मजू । थुकिया नां पशुपति वा स्वयम्भू प्रदेश जुइ फइ मखु । थुगु प्रदेशय् नेवाःत व तामाङतय्गु मू बस्ती जुयाच्वंगुलिं थुगु प्रदेशया नां नेवाः ताम्सालिङ जुइमाः धकाः धाइपिं नं यक्व हे दु । अले थ्व नामाकरण पाय्छि नं जू । तर थुगु प्रदेशया थीथी जिल्लाय् गैर नेवाःत यक्व हे दया वयेधुंकूगु अवस्थाय् थुगु नां गैर नेवाःतय्त चित्त बुझे मजुइफु । थुगु प्रदेशया नां बागमती प्रदेश जुइमाः धाइपिं नं दु । थुकी छगू खँ ला खुसियागु नामं प्रदेशया नामाकरण छगू परम्परागत बिचाः खः । नापं थुगु प्रदेशया झिंस्वंगू मध्ये यक्व जिल्ल्ला बागमति खुसिं पिने लाः । छुं नं प्रदेशया नां क्वःछीबलय् अनयागु इतिहास व संस्कृतियात ल्वमंके मजिउ । स्वनिगः व उकिया प्यखेरंयागु इलाका नेपालमण्डलया नामं मध्यकालय् प्रसिद्ध जुयाच्वंगु खँ अभिलेख, बंशाबली व मेमेगु प्रमाणं यच्चुक हे क्यं । थुगु इलाकाय् थीथी स्वतन्त्र राज्यत स्थापना जूगु खःसां थुकियागु मंकाः नां नेपालमण्डल हे खः । काशीनाथ तमोटया धापू कथं थुगु इलाका करिब करिब मण्डलाकार भूूक्षेत्र जूगुलिं थुकियात स्वंगू उपप्रदेश कथं विभाजन यायेफु । छगुलि येँ, यल, ख्वप वःसा मेगुलिइ काभ्रे, सिन्धु, नुवाकोट व मकवानपुरयात तयेफु । अथेहे स्वंगूगु उपप्रदेशय् धादिङ, रसुवा, दोलखा, रामेछाप व सिन्धुली लाःवनी । थुकथं झिंस्वंगू जिल्ला मध्ये झिंनिगू जिल्ला दुथ्याःगु ऐतिहासिक व सांस्कृतिक नेपालमण्डल नां हे थौंयागु ३ नम्बर प्रदेशया नां कथं पाय्छि जू धइगु जिगु विचाः प्वंकाच्वना ।
झी नेवाः ताहाकःगु इतिहास व अमूल्य संस्कृति दुगु समुदाय खः । झीगु इतिहास नेपाः देय्लिसे न्हापांनिसें हे स्वापू दया वयाच्वंगु दुसा झीगु संस्कृति नेपाः देय्यागु हे छगू मौलिक संस्कृति खः । थाै‌ वयाः झीगु इतिहास व संस्कृतिया ज्ञान यक्वसिनं ल्वःमंकाछ्वये धुंकल धाःसा छुं छुं तत्वं थुकियात अपब्याख्या याना हयाच्वंगु नं खनेदु । थज्याःगु कुतःयात निष्फल यायेत झीगु दथुइ झीगु इतिहास व संस्कृति बारे खँल्हाबल्हा जुया हे च्वनेमाः । थौं विश्वया थीथी देसय् च्वनाच्वंपिं नेवाःतय् प्रतिनिधिया रुपय् झायादीपिं छिकपिं सकलसिया न्ह्यःने नेवाःतय्गु इतिहास व संस्कृति बारे छुं खँ धाये दयाः जि तसकं लय्ताः । जिं धयागु खँय्यक्व मचाःमगाः नं जुइफु । अले जिगु धारणा गुम्हेसितं चित्त बुझे मजुइ नं फु । तर झी नेवाःतय्गु हे स्वार्थ व हीतयात सर्वोपरी तयाः खँल्हाबल्हा यात धाःसा वइगु दिनय् जूसां झी बांलाक न्ह्यःने वनेफइ । थुगु ज्याय् देय् पिने च्वनादीपिं छिकपिं सकसिगुं ग्वाहालि अति हे महत्वपूर्ण जू । छिकपिंत यक्व यक्व सुभाय् ।

(विश्व नेवाः सम्मेलनया उलेज्याय् मू वक्ताया रुपय् डा. मानन्धरं बियादीगु न्वचुया छगू ब्व ।)

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS