ने. सं. ११४६ सिल्लाथ्व तृतीया -

शंखधरया लुँ व लोककल्याण

सुरेश किरण

वंगु नेपाल संवत् ११४५ कौलागा १४ (वि.सं. २०८१ चैत्र ३१ गते) कुन्हु ‘सेतोपाटी डट कम’ डिजिटल पत्रिकाय् दाङया छगू समाचार छापे जुयाच्वंगु जिं खना । व समाचार खः– खुसिइ लुँ मालीपिं मनूतय् बाखं (राप्ती नदीमा कहाँबाट आउँछ सुन ?, नारायण खड्का) ।
ज्या वः थें तायेकाः जिं उकियात ‘सेभ’ याना ।

उकी धयातःकथं दाङया देउखुरीया राप्ती खुसि सिथय् छथ्वः मनूत ल्हातय् चाल्नी ज्वनाः फि ल्ययाच्वंगु जुयाच्वन । खुसिइ फि ल्ययाः छु दइ धकाः न्यंबलय् उमिसं धाल– थ्व खुसिया फिइ लुँ दु, जिपिं वहे लुँ मालाच्वनागु ।

खुसिइ च्वंगु फि भचा कयाः उमिसं चाल्नीइ तइ, अले विस्तारं चाल्नी संकी । संका वंबलिसे उकी म्हासु म्हासु धाःगु कण खने दया वइ । अज्याःगु म्हासुगु कण खने दया वल कि उमिगु ख्वालय् न्हिलासु नं खने दया वइ । वास्तवय् लः व फि फुक्क यला छ्वयेधुंकाः चाल्नीचाय् गुगु म्हासुगु कणत ल्यनाच्वनीगु खः, वहे लुँ जुयाच्वन ।

थ्व दाङया देउखुरीस्थित गढवा गाउँपालिका, वडा नं. ४ स्थित पर्सेनीया खुसि सिथय् खने दुगु दृश्य जुयाच्वन । उपिं बर्दियाया ठाकुरबाबा नगरपालिका, वडा नं. ५ या सुनपुर धाःगु थासं वःपिं जुयाच्वन । अर्थात् दाङया स्थानीयवासी मखु । पर्सेनीइ लुँ मालेगु लागिं हे उपिं बर्दियां वःपिं जुयाच्वन । दाङय् उमि सुं दुगु ला मखु । उकिं खुसिइ लुँ मालेगु ज्या जुयाच्वंत्तले उपिं अन क्वथा बालं कयाः च्वनीगु जुयाच्वन । बर्दियाया सुनपुरय् थथे खुसिइ लुँ मालेगु जक ज्या याइपिं ४० खा छेँ दुगु खँ नं उमिसं कंगु दु ।

लुँ मालेगु ज्या यानाच्वंपिं मनूत खः कालीप्रसाद खुनाहा (५८ दँ), शोभाराम थारु लगायत करिब झिंनिम्ह । उमिगु धापू कथं खुसिइ लुँ मालेगु थ्व ज्या उमिगु पुख्र्यौली पेशा खः । उमि बौ–बाज्यापिं नं थथे हे लुँ मालीपिं जुयाच्वन । बौ–बाज्यां स्यनातःकथं हे उपिं थन लुँ मालेत वःगु खः । उमिसं खुसिइ लुँ मालेगु तरिका नं वहे खः, गुगु उमि बौ–बाज्यापिनि पालंनिसें परम्परागत रूपं न्ह्याना वयाच्वंगु दु । बर्दियाय् परम्परांनिसें लुँ मालेगु ज्या याइगु छगू बिस्कं समुदाय हे दु ।

अझ दकलय् रोचक खँ ला छु धायेबलय् थथे लुँ मालेबलय् गबलें गबलें ला न्हिछिया छतोला तक नं मुनीगु जुयाच्वन । छतोला धायेबलय् थौंया भाः कथं निगूत्या लाख ! न्ह्याबलें अथे तोला तोला हे लुँ दइगु ला मखु, तर अन मुंकेगु लुं उमित दछि म्वायेत गाः धकाः नं उमिसं कन । बाँकेया सिक्टां दाङया लमही जुयाः भालुवाङ ताँ तकया राप्ती खुसि सिथय् थथे लुँ मालेगु ज्या जुइ ।

समाचार ब्वनाः झ्वास्स लुमन– शंखधर साख्वाः । थुपिं ला दाङया शंखधर साख्वाः धकाःसा जुयाच्वन । थौं स्वयां ११५० दँ न्ह्यः येँया बिष्णुमति खुसिइ शंखधर साख्वालं छु ज्या याइगु खः, दाङया राप्ती खुसिइ कालीप्रसाद व शोभारामपिं थौं नं वहे ज्या यानाच्वंगु जुयाच्वन ।

शंखधर साख्वालं थःके दुगु लुँ मियाः वःगु दामं तत्कालीन नेपालमण्डलया ऋणी जनताया त्यासा पुला बिल, अले सकलें जनता त्यासां मुक्त जूगु न्हिया लुमंति कथं म्हपुजा कुन्हु शुरु जुइगु यानाः नेपाल संवत् स्वनादिल ।

शंखधर साख्वाःयाके उलिमछि लुँ गनं वल धइगु बारे छपु बाखं स्वानातःगु दु– ख्वपं वःपिं निम्ह भलियातय्सं बिष्णुमति खुसिं फि कया यंकूगु, उगु फि शंखधरं न्यानाः थःगु छ्यलिइ प्वंके बिउगु, अले कन्हय् कुन्हु व फि लुँ जुयाच्वंगु ।

‘इतिहास’ या अवधारणा विकास मजूनिगु उगु इलय् इतिहास कनेगु माध्यम हे बाखं खः । बाखं छम्हं मेम्हेसित वा छगू पुस्तां मेगु पुस्तायात कना यंकेबलय् कना वँवं हे उकिया कथावस्तु व घटनावली नं पापां वनाच्वनी । केवल विषयवस्तु हे जक कायम जुयाच्वनी । कथ्य परम्पराया विशेषता नं थ्वहे खः ।

दाङया राप्ती खुसिइ थौं नं फिइ लुँ मालेगु ‘पुख्र्यौली पेशा’ नालीपिं मनूत दनि धइगु समाचारं थनिं ११५० दँ न्ह्यः शंखधर साख्वालं नं बिष्णुमतिया फिइ लुँ मालाः सम्पत्ति मुंकूगु जुइफु धइगु खँयात यक्व हे हद तक पुष्टि याना बिउगु दु । खयेफु, बिष्णुमतिइ लुँ मालेगु ज्या शंखधरया पुस्तौनी पेशा नं जुइफु । उकिं शंखधरयाके थम्हं कमे याःगु जक मखु, थः पुर्खां वहे ज्या यानाः कमे यानातःगु सम्पत्ति नं दु जुइफु । गुकिं यानाः उत्पीडित जनताया त्यासा पुलेत सम्भव जुल ।

राप्ती खुसिया लमही जुयाः भालुवाङ ताँ तकया लागाय् लुँया कण लुयावः धाः थें बिष्णुमतिइ नं लखुतिर्थया लागाय् लुँया कण लुइगु सम्भावना यक्व दु । लुँया कण दइगु खुसि जूगुलिं हे उगु खुसियात ‘लुँखु’ धाःगु जुइफु । नेपालभाषाय् ‘खु’ या अर्थ ‘खुसि’ हे जुइ ।

बिष्णुमति खुसिया गुगु दुवातय् सुवर्णावती धाःगु चीधंगु खुसि ल्वाकज्याः वइ, व दुवाःयात लखुतिर्थ धाइ । सुवर्णावती खुसि स्वयम्भू महाचैत्य चाःहिलाः बाः वइगु खुसि खः । थ्व खुसिइ लुँयागु कण दु धइगु खँ थीथी पुलांगु ग्रन्थय् नं उल्लेख जुयाच्वंगु दु । थुकी स्वयम्भू लागाया हे लुँयागु कण ल्वाकज्याः वइगु जुयाच्वन । छाय्धाःसां स्वयम्भू लागाय् लुँयागु खानी दु । अन लुँयागु खानी दु धकाः ‘स्वयम्भू पुराण’ य् च्वयातःगु दु । नापं जिनवज्रं च्वयातःगु स्वयम्भूया परिचय सफुतिइ नं स्वयम्भूया प्यंगुलिं दिशाय् लुँयागु खानी दु धकाः उल्लेख यानातःगु दु ।

थ्व च्वयातःगु जक खँ मखु । आपालं धर्मग्रन्थय् थज्याःगु खँ च्वयातःगुलिं थ्व धाथें खः लाकि मखु धकाः नेपाल सरकारया खानी विभागं नेपाल संवत् १०६१ स भारतया नांजाःम्ह खानी विशेषज्ञ भाजु ए.जी. झीनग्रानया नेतृत्वय् उत्खनन् नं याना स्वःगु जुयाच्वन । अबले खानी विभागया प्रमुखय् ई. खड्ग नरसिंह राणा दुगु खः । उत्खनन याःबलय् अनया छगू टन चट्टानय् ३४२ ग्राम लुँ पिहां वल । तर लुँ लुया वःसां उगु लुँ लिकायेगु लागिं स्वयम्भू लागा हे स्यंके मालीगु जूगुलिं स्थानीय धर्म संस्कृतिया संरक्षक जनतां उकिया विरोध यात । थुकिं यानाः अन लुँ खानी दुसां लिकायेगु ज्या धाःसा मजुल (श्री स्वयम्भू महाचैत्य, हेमराज शाक्य, ने.सं. १०९८) ।

स्वयम्भूया लुँ खानी दुगु लागा जुयाः बाः वइगु सुवर्णावती खुसि थौंकन्हय् धाःसा लोप जुइधुंकल । खतुं आः ला बिष्णुमती खुसि चिब्या यानाः लँ दयेका बीवं लखुतिर्थ हे नं नां जक ल्यं दनि । तर प्रा.डा. भद्रमान तुलाधरं थः मचाबलय् उगु खुसिइ म्हितः वने नंगु खँ कनादीगु दु । थौंकन्हय् बारुदखाना दुगु लागाय् उगु खुसि बाः वइगु खँ वय्कलं कनादीगु खः (छुं दँ न्ह्यः यलय् जूगु छगू सभाय् कनादीगु) ।

राप्ती खुसिइ लुँ मालीम्ह कालीप्रसादं नं उत्तरया ततःजाःगु पहाडय् लुँया खानी दु, उकिं दाङया खुसिइ लुँया कण दइगु खँ कनादीगु दु । तसकं खुसिबाः वइबलय् पहाडयात नं चाना यंकी । गुकिं यानाः पहाडय् च्वंगु लुँया चिचीकूगु कण खुसिइ ल्वाकज्याः वइ ।

राप्ती खुसिइ न्हापा न्हापा यक्व हे लुँ दुगु खँ नं उमिसं कंगु दु । थौंकन्हय् खुसिइ फि लिकायेगु ज्या अप्वया वंगुलिं लुँ म्हो जुया वन ।

उमिगु थ्व बाखनं कनी कि शंखधर साख्वाः नं खुसिइ लुँ मालेगु ज्या यानाः हे धनाढ्य जूम्ह महाजन खः । शंखधरं लुँ मालीगु खुसिया गुगु अंश खः, अन लुँ बाः वइगु मेगु छपु नं खुसि दुगु जुयाच्वन । सखे लुँया कण चुइका हइगु खुसि जूगुलिं हे उकिया नां सुवर्णावती जूगु नं खयेफु । मोहनिया नवरथ वनीबलय् नं लखुतिर्थय् पुजा यायेबलय् लुँ छायेमाः धयातःगु दु ।

गुगु इलय् शंखधरया थ्व व्यवसाय न्ह्यानाच्वंगु खः, उगु ई नेपाः तःधंगु हे आर्थिक संकटं गुज्रे जुयाच्वंगु जुइफु धकाः अनुमान यायेफु । आर्थिक संकट धइगु राजनीतिक संकट नं खः । उगु ईया नेपाःया राजनीति तसकं गन्जागोल । शासकतय् दथुइ सत्ता कब्जा यायेगु रसाकस्सीं यानाः देशय् मेमेगु उन्नति व सिर्जनात्मक ज्याखँ छुं हे जुइ मखं । उकिं उगु कालखण्डया इतिहास नं स्पष्ट मजू । थज्याःगु इलय् तःधंगु आर्थिक संकटय् लाःपिं नेपाःमि जनतायात शंखधरं थःगु सम्पत्ति खर्च यानाः उद्धार याःगु जुइफु । शंखधरया थ्व उद्धार ज्यां यानाः जनता जक मखु राज्यं नं राहत काःगु जुइफु । गुकिं यानाः देशय् न्हूगु युग शुरु जुल । न्हूगु युग शुरु जूगुया चिं कथं न्हूगु संवत् लागू जुल । नेपाःया इतिहासय् नेपाल संवत् १ निसें प्राचीनकाल अन्त जुयाः मध्यकाल शुरु जुइ धकाः इतिहासकारतय्सं कालविभाजन यानातःगु दु ।

देशयात माःबलय् थःगु सम्पत्ति दान यानाः लोककल्याण याःम्ह जुयाः शंखधरयात झीसं लोककल्याणकारी अभियानया न्हापांम्ह अभियन्ता कथं नं परिभाषित यायेफु ।