कोरोना महामारीं नेवाः समाजय् हःगु हिउपाः

हलिंन्यंकं कोरोनाया महामारी जुयाच्वंगुलिं जनजीवनय् तःधंगु समस्या वयाच्वंगु दु। थुकिं यानाः आर्थिक, समाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक, कृषि, व्यापार व्यवसायनिसें दक्व ख्यलय् लिच्वः लाका वयाच्वंगु दु। थुकथं विश्वन्यंकं समस्या खने दयाच्वंगु दु धकाः सकसिनं छगू हे सलं धायेगु याना वयाच्वंगु दु। आःया अवस्थाययात स्वल धाःसा थुगु खँय् सुना नं निगू मत तये फइगु अवस्था नं मदु। कोरोनाया महामारी जुइ न्ह्यः सामान्यकथं न्ह्याः वनाच्वंगु जनजीवन छथुं हे तःधंगु लिच्वः लाकूगुलिं जनजीवन नं तसकं थाकुया वनाच्वंगु दु। नेपाःया सन्दर्भय् कोरोना महामारी गुलि ग्यानापु वसिबें नं उकिं आर्थिक ख्यलय् लाकूगु लिच्वः अझ यानापु। उकिं यानाः आत्महत्या यायेगु ज्या तीव्र रुपं जुयाच्वंगु व थीथी कथंया आपराधिक घटनात नं जुयाच्वंगु खः धकाः धायेफइगु अवस्था दु ।

स्वनिगःया आदिवासी नेवाः समाजय् नं कोरोना महामारीं तःधंगु लिच्वः लाकूगु जक मदु, कन्हय् वनाः नेवाःया पहिचानया सवालय् तकं अनेकथंया न्ह्यसःत तयेगु थाय् ब्वलना वइगु अवस्था दु। जीवन्त संस्कृतिया उदाहरण जुयाच्वंगु व विश्व हे ज्वःमलाःगु संस्कृति दुगु जक मखु न्हियान्हिथं धइथें छुं नं छुंकथंया संस्कृतिनाप स्वानाच्वंगु लागा धइगु स्वनिगः अले स्वनिगःया आदिवासी नेवाःत खःसा आः वया कोरोनाया कारणं उकथंया संस्कृतिइ तःधंगु लिच्वः लाकूगु दु। येँया दकलय् तःधंगु संस्कृतिकथं नालातःगु यँयाः अर्थात कुमारि जात्रा स्थगित जुल, जनबहाः द्यःया जात्रा स्थगित जुल अले पाहां चःह्रे तकं स्थगित जुल । ख्वपया जीवन्त संस्कृति अले विश्वया हे जात्राकथं नालातःगु बिस्काः जात्रा नं स्थगित जुलसा नेवाःतय्गु जीवन्त संस्कृति व स्वनिगःया सकल नेवाःतय्गु मंकाःगु संस्कृतिया रुपय् नालातःगु बुंगद्यःया रथ जात्राय् नं बांमलाक हे लिच्वः लाकूगु दु  कोरोनाया महामारीं । स्वनिगःया मूमू जात्रा नापनापं थीथी कथंया चिचिधंगु जात्रायात तकं लिच्वः लाकूगु दुसा संस्कार हनेगु सवालय् नं तःधंगु लिच्वः लाकूगु दु ।

नेवाः पहिचानया छगू तःधंगु आधार धइगु संस्कृति खः धकाः धायेगु याना वयाच्वंगु अवस्थाय् थुगुसी कोरोना महामारीया कारणं संस्कृति स्थागित जूगु व सांकेतिक रुपं जूसां मयाःगुलिं लिपा लिपाया दँय् नेवाःतय्गु अज्वःगु संस्कृतियात निरन्तरता बी हे माः धइगु आधार छु खः ? कन्हय् वनाः उगु संस्कृति महन धाःसां छुं पाइमखु धकाः अनेककथंया न्ह्यसःत ब्वलनीगु सम्भावनात दु। ईयात ल्वय्क सांकेतिक रुपं म्हो मनूत जक सहभागि याकाः संस्कृतिया मूल मर्मयात त्वाः थलेगु ज्या मयाःगु जूसा नेवाः संस्कृतियात निरन्तरता बीगु सवालय् म्हो जक न्ह्यसःत ब्वलनीगु सम्भावना दुगु खःसा थुगुसी उकथंया ज्या मजुल । उकिं कन्हय्या दिनय् नेवाः संस्कृतियात हाकनं निरन्तरता बीगु सवालय् ब्वलनीगु न्ह्यसःया लिसः बीत सरोकारवालात तयार जुयाच्वनेमाःगु अवस्था दु ।

कोरोना संक्रमणया इलय् ‘संस्कृति तःधं कि मनूया स्वास्थ्य तःधं ?’ धइगु न्ह्यसः ब्वलनीगु इलय् ‘स्वास्थ्य तःधं’ धकाः न्ह्याम्हेस्यां नं धाइगु खः । तर संस्कृतियात न्हापा थें हे निरन्तरता बीगु ज्या मजूसां ईयात ल्वयेक सांकेतिक रुपं जूसां बाय् म्हो जक मनूत च्वनाः नं संस्कृतिया मूल मर्मयात स्यंकेगु ज्या मजूगु जूसा तसकं बांलाइगु खः । तर खनेदयेक उकथंया छुं ज्या जुइ मफुत । थुकिया जिम्मेवारी स्थानीय सरकारनिसें स्थानीयवासी व सम्बन्धित गुथि, खलःतसें हे काये मालीगु अवस्था दु। नेवाःत धइपिं स्वनिगःया आदिवासी खः अले आदिवासीतय्गु थःगु हे कथंया कानून दइ, थःगु हे कथंया प्रथाजन्य संस्था दइ धकाः ध्वाथुइकेगु ज्या गुलि जुइमाःगु खः उलि जूगु खने मदु। थःपिनिगु प्रथाजन्य संस्था व प्रथाजन्य कानूनयात थुइके मफयाः नं नेवाः संस्कृतिइ तःधंगु लिच्वः लाःगु खः । नेवाःत थःपिनिगु संस्कृतिया स्वयं थःपिंसं हे स्वनिर्णय यायेगु याना वयाच्वंगुयात ल्वःमंका व उकिया महत्वयात मथुयाः प्रशासनया निर्णय पिया च्वनेगु, स्थानीय सरकारया निर्णय पिया च्वनेगु व इमिसं धाःधाःथे यायेगु ज्या जूगुलिं नं नेवाः संस्कृतिइ थुगुसी तःधंगु लिच्वः लाःगु खने दु ।

न्हापा लिपा जूसा भौतिक रुपय् उपस्थित जुइगु व स्वनिगः दुने जुइगु ज्याझ्वलय् स्वनिगःयापिं नेवाःतसें जक ब्वति काइगु खःसा आः प्रविधियात छ्यलाः जुयाच्वंगु ज्याझ्वलय् विश्वया न्ह्यागु कुनय् च्वंपिं नेवाःत ब्वति कायेगु ज्या यानाच्वंगु दु ।

छखे नेवाः जनजीवन व संस्कृतिइ तःधंगु नकारात्मक लिच्वः कोरोनां लाकूगु दुसा मेखे प्रविधिया ल्याखं न्हून्हूगु प्रविधि छ्यलेत बाध्य याना बिउगु दु। लकडाउननिसें निषेधाज्ञा जारी जुयाच्वंगु इलय् तक छुंकथंया भेला, मुँज्या, सभा सम्मेलन, गोष्ठी भौतिक रुपं उपस्थिति जुइकथं ग्वसाः ग्वयेगु ज्या मयासें प्रविधियात छ्यलाः ग्वसाः ग्वयेगु, सहभागी जुइगु ज्या यानाच्वंगु दु। इन्टरनेटया माध्यमं विशेष यानाः मेसेन्जरय् सहलह ब्याकेगुनिसें कयाः चिचिधंगु मुँज्या च्वनेगु अले तःधंगु मुँज्यानिसें सम्मेलन तकं यायेमाल धाःसा ‘जूम एप्स’यात छ्यलेगु यानाच्वंगु दु। थ्व हे जूमय् अन्तर्राष्ट्रिय नेपालभाषा साहित्य सम्मेलननिसें थीथीकथंया साहित्यिक ज्याझ्वः, नेवाःतय्गु सरोकार दुगु थीथी विषयय् अन्तक्र्रिया यायेगु, मुँज्या च्वनेगुनिसें कयाः यक्वकथंया ज्याझ्वःत तकं जूगु खने दु। न्हापा लिपा जूसा भौतिक रुपय् उपस्थित जुइगु व स्वनिगः दुने जुइगु ज्याझ्वलय् स्वनिगःयापिं नेवाःतसें जक ब्वति काइगु खःसा आः प्रविधियात छ्यलाः जुयाच्वंगु ज्याझ्वलय् विश्वया न्ह्यागु कुनय् च्वंपिं नेवाःत ब्वति कायेगु ज्या यानाच्वंगु दु ।

थुकथं ज्याझ्वःत जुयाच्वंगु स्वल धाःसा स्वनिगःया आदिवासी नेवाःतय्त नेवाः अधिकार नाप स्वानाच्वंगु मुद्दायात ज्वनाः न्ह्यःने वनाच्वंगु व अज्वःगु हे कथंया ज्याझ्वः जुयाच्वंगु दुसा स्वनिगलं पिनेच्वंपिं नेवाःतय्सं नेवाः संस्कृति, संस्कार व भाषाया सवालय् अप्वः चिउताः तयाच्वंगु खनेदु। थुगु ल्याखं स्वयेगु खःसा स्वनिगः दुनेयापिं नेवाःत आःया अवस्थाय् आदिवासी नेवाः धकाः अधिकारया सः थ्वयेका वनेगु व आन्दोलन यायेगु पक्षय्दु सा थीथी जिल्लाय् च्वंपिं नेवाःतय्सं नेवाः संस्कृति, नेवाः भाषाप्रति आकर्षित जुया थीथी कथंया ज्याझ्वलय् ब्वति कायेगु यानाच्वंगु खनेदु ।

थौं प्रविधियात छ्यलाः गुकथं कोरोना संक्रमण इलय् नं थीथी ज्याझ्वः, मुँज्या व अन्तक्र्रिया यानाः नेवाःत सक्रिय जुयाच्वंगु दु। कन्हय् कोरोना महामारीया अवस्था मंत धाःसां नं थुकथं प्रविधियात हे छ्यलाः वनीगु सम्भावना नं यक्वं दु। जूम एप्सय् मुँज्या च्वनीगु अवस्थाय् थःथःगु छेँय् हे च्वनाः सहलह ब्याके जिउगु व निश्चित थासय् वनाः ई फुका च्वनेमाःगु अवस्था मदुगु जुयाः थज्याःगु हे प्रविधियात प्राथमिकता बिया वनीगु सम्भावना दु। विशेष निर्णय यायेमाःगु व गम्भीर बिषयय् गोप्य सहलह ब्याकेमाःगु बाहेकया सामान्य अवस्थाय् साहित्य सम्मेलननिसें गोष्ठी अले मुँज्या तकं प्रविधियात हे छ्यला वनीगु अवस्था दु ।

उकिं कोरोना महामारीं नेवाः समाजय् नकारात्मक लिच्वः जक मखु सकारात्मक लिच्वः नं लाकूगु दु। ईया माग कथं नेवाःत नं न्ह्याः वंगु खने दु यःसां मयःसां वनेत बाध्य नं याना बिउगु खने दु। अवश्य नं कन्हय् या दिनय् अझ गुलि लिच्वः लाकीगु अवस्था वइगु खः अले नेवाः समाज गुकथं न्ह्याः वनीगु खः धकाः नं बिचाः यायेमाःगु अवस्था दु। नेवाः समाजय् नं कोरोना महामारीं यःसां मयःसां हिउपाः हयाच्वंगु दु ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS