ने. सं. ११४६ बछलागा अष्टमी -

चाबहीया दिपय् नेवाःतय्त हाथ्या

वंगु भाद्र २८ गते शनिवाः बहनी चाबही (चाबहिल) या बःहितिया लक्ष्मी डंगोल मंत । मनू सीवं सिथं यंकेगु नेवाः समुदायया थःगु हे कथंया परम्परा दु । सिथं यंकेगु नितिं गुथि दइ अले गुथिपाखें हे सिथं निश्चित थाय् गुगु थासय् न्हापांनिसें यंकाः सी उइगु खः उगु थासय् सिथं यंकीगु खः । अथे हे परम्परा कथं बःहितिया लक्ष्मी डंगोलया सिथं यंकेगु निंतिं भदौ २८ गते तयारी यात ।

कन्हय् कुन्हु आइतवाः सुथय् चाबहीया गुथित जानाः सीम्ह पीगंद्यः दुगु लागा गःहितिइ च्वंगु दिपय् यंकल । गुथ्याःतय्सं सीम्ह ज्वनाः मनूत ख्वयाः दिपय् वन । दिपय् सिपँय् सीम्ह तयेगु अन्तिम इलय् थ्यंगु अर्थात दिपय् दुहां वनेगु अवस्थाय् आकाझाकां प्यम्ह न्याम्ह मनूत वयाः कुबिया हःगु सीयात तकं धित्तुधिनेगु व घ्वात्तु घ्वायेगु ज्या यात ।

सीम्ह दिपया सिपँय् तयेके मबीगु कुतः यात । अनं लिपा अन छगू कथं तनाव ब्वलन । तनाव ब्वलंगुया दथुइ हे सनां वंपिं नापं ख्वयाः वंपिं तकं अन सी उइत तयार यायेगुली पंवःपिंलिसे ल्वाये माःगु अवस्था वल । अन्ततः बल हे छ्यलाः सिपँय् सीम्ह तयेमाःगु अवस्था वल । प्रहरीत वल, सुरक्षा बीमाल ।

सुरक्षाया दथुइ अले सनां वंपिं व ख्वया वंपिंसं सुरक्षा बियाः सी उइमाःगु अवस्था वल । गुथ्याःत नापनापं सिथं यंकूपिं अले ख्वयाः वंपिंसं तकं नाराबाजी यायेमाःगु अवस्था वल । थुगु घटनायात कयाः नेवाः समाजय् थौं तसकं चर्चा व वहसया विषय जुया बिउगु दु । थुज्वःगु कथंया घटना चाबहीया दिपय् थ्व न्हापांगु घटना धाःसा अवश्य नं मखु न्हापा निक्वः तक नं छगू कथं संघर्ष हे यानाः सी उइगु ज्या चाबहीया नेवाःतय्सं यायेधुंकूगु दु ।

तर थुगुसी धाःसा अप्वः हे तनाव जुल । थुगुसी सिथं यंकूगु तकं पनेगु लागिं घ्वात्तु घ्वायेगु, धित्तु धिनेगु नापं भौतिक रूपं हे प्रस्तुत जुइगु ज्या यात । जबकि नेवाः परम्परा कथं सीम्हेसित मेपिंसं थी मतं मजिउ तर उकियात हे पनेगु ज्या याःगु अले संघर्ष हे यायेमाःगु, नाराबाजी यायेमाःगु, सुरक्षा बियाः सी उइमाःगु धइगु तसकं गम्भीर विषय खः ।

थ्व सामान्य घटना धाःसा अवश्य नं मखु । नेवाः परम्परा कथं सीम्ह मनूयात द्यः भाःपियाः यंकीगु खः । बाजं थानाः प्यम्हेसिनं कुबिया यंकीगु नेवाःतय्गु थःगु हे चलन खः । अले सिथं यंके न्ह्यः द्यवं फायेकेमाःगु चलन दु । द्यवं फायेकेगु धइगु हे सीम्ह मनूयात द्यःया रूपय् भाःपिया यंकीगु खः ।

अथे द्यः भापियाः सिथं यंकेगु चलन नेवाःतय्गु थःगु हे कथंया परम्परा खः । न त थ्वया धर्मनाप स्वापू दु न त राज्यया नीति नियमनाप स्वापू दु । थ्व धइगु नेवाः समुदायया प्रथाजन्य चलन खः, कानून खः । थुगु कथंया कानून चलन धइगु सुना नं धयां दयेकेगु जुइ मखु अले सुना नं हस्तक्षेप याये नं फइ मखु ।

थःगु हे कथंया द्वलंद्वःदँ न्ह्यःनिसें न्ह्याका वयाच्वंगु चलन खः । थुगु चलनयात राज्यं तकं कानून दयेकाः ची फइ मखु । सम्बन्धित गुथिया गुथ्याःतय्सं जक उकियात हीके फइ । थ्व धइगु नेवाः समुदायया प्रथाजन्य संस्था गुथि नाप स्वापू दुगु विषय खः । गुथि धइगु नेवाः समुदायया सभ्यता खः ।

मखुसा थौं चाबही लागाय् वःगु समस्या कन्हय् मेमेगु थासय् नं वइ । थांै थुकियात चाबहीया घटना धकाः जक थुइकाच्वन धाःसा कन्हय् वनाः थःथःगु हे थासय् नं थ्व समस्या वयेफु ।

गुथियात राज्यं तकं थी मजिउ धकाः नेवाःतय्सं सः थ्वयेकाच्वंगु इलय् हे चाबहीया दिपय् थुगु कथंया घटना जूगुयात तसकं गम्भीर विषयया रूपय् नाला कायेत बाध्य याना बिउगु दु । स्वनिगःया आदिवासी नेवाःत खः । नेवाःत थ्व हे भूमिइ जन्म जुल अले थ्व हे भूमिइ सिना वनी । जन्म जुइ धुंकाः सिना वनीगु प्राकृतिक नियम खः ।

थ्व भूमिइ दकलय् न्हापांगु अधिकार धइगु नेवाःतय्गु खः । नेवाःत स्वनिगःया आदिवासी जूसां नं छखे राज्यं विस्थापित यायेगु नितिं गैरन्यायिक सतक विस्तार यानाः सम्पदा नष्ट यायेगु कुतः याःगु विरुद्ध नेवाःत आन्दोलित जुयाच्वंगु दु । नेवाः सम्पदायात संरक्षण यायेगु निंतिं तकं संघर्ष याये मालाच्वंगु अवस्था ।

उलि जक मखु लिपांगु इलय् वयाः गुथिइ तकं राज्यं हमला यायेत्यंगु अवस्थाय् नेवाःत हाप्वः दने थें दना वयाः गुथि विधेयकया प्रतिकार याःगु खः । अबलय् नेवाःतय्सं तःगु सः धइगु गुथि धइगु नेवाःतय्गु सभ्यता खः अले गुथियात प्रथाजन्य कानून कथं अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता कथं हे स्वायत्तता बीमाः धइगु हे खः ।

आदिवासीतय्गु भूमिइ छुं नं यायेगु खःसा इमिगु अनुमति कयाः जक यायेमाःगु अले इमिगु सहमति बिना छु नं कथं इमित लिच्वः लाइगु ज्या याये मजिउ धइगु संयुक्त राष्ट्रसंघपाखें आदिवासीतय्गु अधिकारया रूपय् बियातःगु अले उकियात नं नेपाल सरकारं अनुमोदन यानातःगु दु । थुगु ल्याखं स्वल धाःसा नेपाःया आदिवासीतय्गु अधिकारयात सुनिश्चित याये धाःगु खः ।

आदिवासीया अधिकार दुसां नं सुनिश्चित मयासे स्वनिगलं नेवाःतय्त विस्थापित यायेगु कुतः यानाच्वंगु अवस्थाय् चाबहीया दिपया सवाल धइगु पिनें वयाच्वंपिं मनूतय्सं तकं नेवाःतय्गु पहिचान व संस्कृतिइ हाथ्या बीगु ज्या याःगु खः । दिप सिथय् च्वंगु जग्गा दंकं न्यायेगु अले नेवाःतय्गु दिप हे चीका चांचां धनी जुइगु नापं नेवाःतय्गु पहिचान सस्कृतियात तकं प्रहार यायेगु कथंया ज्या धइगु दिपय् सी उइके मबीगु कुतः खः ।

थःगु हे भूमिइ सिना वंसां तकं सिथं यंकाः सी उइके मबीगु अवस्था धइगु न्ह्याथेंजाःम्ह नेवाःया नितिं नं तसकं गम्भीर विषय खः । थुगु विषययात चाबहीया नेवाःतय्सं जक मखु समग्र नेवाःतय्सं अले आदिवासी जनजाति अधिकारया निंतिं चिउताः व सरोकार तया जुइपिं सकल पक्षया लागिं चिन्ताया विषय जुया बिउगु दु ।

थुगु विषययात ध्यानय् तयाः नेवाःतय्गु अधिकारया सवालयात थुइकेगु नापं अधिकारया निंतिं संघर्ष याना वनेगु तयारी यायेमाःगु अवस्था न्ह्यःने वःगु दु । मखुसा थौं चाबही लागाय् वःगु समस्या कन्हय् मेमेगु थासय् नं वइ ।

थांै थुकियात चाबहीया घटना धकाः जक थुइकाच्वन धाःसा कन्हय् वनाः थःथःगु हे थासय् नं थुकथंया समस्या वयेफु धइगु खँयात मनन यानाः सकल नेवाःत छप्पँ जुयाः न्ह्याः वनेमाःगु अवस्था वःगु दु । अले गुथियात स्वायत्तता कायेगु कायेगु आन्दोलनंनिसें नेवाः सांस्कृतिक स्वायत्त अभियान संचालन यानाच्वंपिंसं नं गम्भीर रूपं कयाः न्ह्याः वनेमाःगु थौंया आवश्यकता खः ।