राजनीति व प्रशासनय् नेवाःत

नेपाःया राजनीतिक इतिहासया नांजाःपिं राजनीतिज्ञत मध्ये प्रायः नेवाःतय् नां वयेगु याः । पुष्पलालनिसें पद्मरत्न तक, नेपाःया राजनीतिक इतिहासया हस्ति नेतात खः । राजनीतिइ नेवाःत नांजाःसां थौंया राजनीतिक अवस्थाय् नेवाःतय् अवस्था तसकं कमजोर । नेवाः समुदायपाखें राजनीति ख्यलय् मवनीपिं मखु । तर वनीपिं ल्याः तसकं म्हो । अले म्हो ल्याःया दथुइ नं नेता जुयाः उदय जुइपिं अझ सीमित । उकीं नेवाःतय् आन्दोलनया इलय् न्ह्यावलें तायेदइगु सः खः – नेवाःत राजनीतिइ कुहां वयेमाल । न्ह्यागु हे आस्था ज्वनाः छाय् मजुइमाः, नेवाःतय् मुद्दा ज्वनाः राजनीति यायेमाल । अले तिनि नेवाःतय् पहुँच राज्यय् खनेदइ ।

प्रायः थ्वहे ‘स्कूलिङ’य् नेपालभाषा व नेवाः कार्यकर्तात ब्वलानावःपिं खः । थ्वहे लकस ज्वनाः नेवाःतय्सं नेपाः पार्टीया पलिस्था यानाः नेवाःतय्गु थःगु हे पार्टी कथं राजनीतिइ कुहां वल । गुलिं संघीय समाजवादी जुयाः पिलू वल । गुलिं नयाँ शक्तिया ध्वाँय् क्वये थ्यन । न्हापानिसें राजनीति यानाः जूपिं कांग्रेस, एमाले व माओवादी व गुलिं राप्रपाया आस्था कथं राजनीति यानाच्वन ।

न्हापांगु संविधानसभा न्ह्यः नेपालय् न्हूगु संविधान निर्माणया लकस ब्वनाच्वंगु इलय् नेवाःतय् दथुइ राजनीति यायेमाः धइगु चेत छक्वलं थहांवःगु खत । अज्याःगु राजनीतिक चेतना सहित कुहांवःपिं नेवाःत थौं गन तक थ्यन ले ? छगू दशक जःखनिसें जक राजनीतिया ख्यलय् छक्वलं कुहां वःगुलिं थुकीया मुल्यांकन याये मत्यनि जुइ । तर प्रत्यक्ष राजनीति कुहांवयेवं जक राज्यय् थःगु पहुँच सुनिश्चित यायेफइगु खतला ? थ्व न्ह्यसः थौंया प्रमुख न्ह्यसः जुयाच्वंगु दु ।

छगू दसू स्वये । स्थानीय स्तरं नेवाः नेता व कार्यकर्तात राजनीतिक ख्यलय् दु । निदँ न्ह्यः स्थानीय निकायया निर्वाचन जूगु इलय् नं नेवाःतय्सं निर्वाचनय् उम्मेदवारी बिल ।नेवाःतय् आदिभूमिया प्राय थासय् नेवाःत हे प्रमुख पदय् त्याकल । जनतां त्याकाछ्वःम्ह ला नेवाः हे जुल । तर नेवाःतय् मुद्दायात नीति दयेकाः कार्यान्वयन यायेत धाःसा अझ नं थाकु । मतलव स्थानीय निकायलय् नेवाः मेयर जुइमाः व उपमयेर, स्थानीय तहलया प्रमुख पदय् नेवाःत हे छाय् मजुइमाः नेवाः मुद्दायात कार्यान्वयन यायेत अझ नं समस्या दनी । छाय् धाःसा अन दुने ज्या याइपिं कर्मचारीत प्रायः रूपं गैर नेवाःत । प्रमुख व उपप्रमुखतय् जःख, ज्या काये माःपिं, ज्या यानाबीपिं अधिकांश फुक्क फुक्क हे गैर नेवाः ।

अले नेवाःतय् छगू मुद्दा सम्बन्धी फाइल वःसा उकीयात स्वीकृत यायेत तकं थाकु । मेयर व उपमेयर वा स्थानीय तहया प्रमुखतय्सं उजं बी ।उजं कार्यान्वयन यायेत धाःसा आलताल जुयाबी । थःगु हे थासय्, थःपिनिगु हे मुद्दा जूसां स्वीकृत यानाबीत बिन्ति याना जुइमाः । तर झीगु हे थासय् गैर नेवाःतय् मुद्दाया फाइल जूसां अन च्वंपिं गैर नेवाः कर्मचारीतय्सं उकियात अःपुक स्वीकृत यायेगु प्रक्रियाय् थ्यंकाबी । उलि जक मखु नीति निर्माण यायेगु ज्या तकं थौंकन्हय् कर्मचारीत हे हावी जुइगु यानाच्वंगु दु ।जननिर्वाचित पदाधिकारीतय्सं बिचाः यानाच्वंगु छगू जुइ । तर कर्मचारीतय् सहमति बिना उकियात कार्यान्वन यायेत वय्कःपिंत हे थाकु । उकिं कर्मचारीतय् सहमति अःख नीति निर्माण तकं वइमखु । अले कर्मचारीतय् सहमति कयाः नीति निर्माण दयेकेगु धइगु हे झीगु मुद्दाय् जनप्रतिनिधितय्सं यायेमलिगु ‘कम्प्रोमाइज’ खः ।

नेवाःतय् छगू मुद्दा सम्बन्धी फाइल वःसा उकीयात स्वीकृत यायेत तकं थाकु । मेयर व उपमेयर वा स्थानीय तहया प्रमुखतय्सं उजं बी । उजं कार्यान्वयन यायेत धाःसा आलताल जुयाबी । थःगु हे थासय्, थःपिनिगु हे मुद्दा जूसां स्वीकृत यानाबीत बिन्ति याना जुइमाः ।

थुकिया मू कारण धइगु हे नेवाःत राजनीतिक क्षेत्र म्हो जूगुलिं मखु । प्रशासनिक क्षेत्रय् हावी जुइमफुगुलिं खः । थौं राजनीतिक नेतृत्व तहलय् नेवाःत थ्यनेमफुगु पीडा थःगु थासय् दु, मेखे प्रशासनिक क्षेत्रय् क्षीण जुयाच्वंगु नेवाःतय् पहुँचया कारणं यानाः नेवाःतय् मुद्दायात तःधंगु हाथ्याय् जुयाच्वंगु दु ।

थ्व ल्याखँ नेवाःत आः प्रत्यक्ष राजनीति क्षेत्रय् कुहांवयेवं जक राज्यय् थःगु उपस्थिति मजबुत यायेफइगु अवस्था मदु । राजनीतिक नेतृत्वय् थ्यनेवं जक नेवाःतय् फुक्कं मुद्दा अःपुक कार्यान्वयन यायेफइगु अवस्था नं मदु । आः धाथें राज्यय् नेवाःतय् अवस्था क्वःतुइकाः यंकेगु खःसा झीगु प्रमुख आज्जु धइगु प्रशासनिक क्षेत्रय् झीसं गय् यानाः थःत मजबुत यायेगु धइगु प्रमुख चिउताःया विषय जुइमाः । यदि प्रशासनय् झी बल्लाःसा राजनीतिक नेतृत्व नाप नंं तक्कर कायेफइ धइगु खँ थौंया अवस्थां पुष्टि यानाबिउगु दु ।

नेवाःतय्सं आः दीर्घकालीन रणनीति दयेकाः मवनीगु खःसा कन्हय् राजनीति यानाः झीत शासन याइपिं नं गैर नेवाःत जुयावनी । अले झीसं ज्या कायेमाःपिं सरकारी कर्मचारीत नं गैर नेवाःत । थःथःगु आस्था ज्वना नेवाःतय्सं राजनीति यानाच्वंसां राज्यया प्रशासनिक क्षेत्रय् नेवाःतय् पहुँचयात गुकथं बल्लाकेगु धइगु खाका तयार यानावनेमाःगु दु ।

लोकसेवा आयोगं संविधान अःख समावेशी मजूगु विज्ञापन हयाः स्थानीय निकायलय् पदपूर्ति यायेगु ज्या यानाः झीत हाथ्या बियाच्वंगु दु । थज्याःगु इलय् आः तत्कालया निंतिं जक बिचाः यानाः लोकसेवाया विज्ञापन विरुद्धया रणनीति दयेकां जक मगाः । आः लोकसेवा थज्याःगु संवैधानिक आयोगयात गुकथं पुनःसंरचना यायेगु धइगु मुद्दा नं न्ह्यःने वयेमाः । छगू जक भासं कयाच्वंगु परीक्षायात आः थीथी भाषाय् नं कायेमाःगु मुद्दा ल्ह्वनेमाःगु ई वःगु दु ।

थुलि जक मखु, यदि स्थानीय निकायलय् झीगु थाय् क्वःतुकेगु खःसा आः नेवाःतय् आदिभूमिया दुने च्वंगु स्थानीय निकायलय् वइपिं कर्मचारीत अनिवार्य रूपं नेवाः भाय् सःपिं जक तयेमाःगु नियम लागू यायेत पहल जुइमाः । कन्हय् गैर नेवाःतय्सं नेवाः भाय् स्यनेमवइ धकाः धायेमफु । तर तत्कालया निंतिं झीगु थासय् वइपिं पदाधिकारीत नेवाः समुदायपाखें वइगु ग्यारेण्टि जुइ । थौं नेवाः भाय् सःपिं धकाः नियम दयेकेफुसाः कन्हय् दीर्घकालीन रणनीति कथं थनया आदिवासी नेवाःत जक जुइमाःगु नियम हयेत नं अःपुइ ।

उकीं राज्यया प्रशासनिक क्षेत्रय् नेवाःतय् ल्याः अप्वयेकेफुसा कन्हय् वनाः झीगु मुद्दायात नं देय्या थीथी निकायपाखें याउँक कार्यान्वयन यानाः यंकेगु लँपुइ वनेफइ ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS