सँदेशया सिगात्छे योलाकुथि

ओवेले छिनजा वनेमखु जि प्रिये वी देश धकाता खनी
मदुमाया अति केनकाव छिनजा संदेश झाल थनी !
न्हापा तुं थथे धालसा जि छिके जा वये मखु मन गने
अवला याकतनं चोने मफु हरे थो प्राण गथे जिं हने !!
– चन्द्रलाल
(मध्यकालया नेपालभाषा कविता)

नेपालं ऐतिहासिक कालंनिसें अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार न्ह्याकाच्वंगु देश खः सँदेश, गुगु चीन साम्राज्यलिसे आबद्ध जुयाच्वन । तर, नेपालया इतिहास ब्वनेबलय् थज्याःगु आर्थिक पक्षया चर्चा हे मदु । सँदेशय् नं ल्हासा धर्मराजिक केन्द्र (राजधानी) जुसेंलि जक नेवाःतसें अन यानाच्वंगु अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार भति भति चर्चा जुयाच्वंगु खनेदु ।

वयां न्ह्यः संदेशया व्यापार केन्द्र धाःसा सिगात्छे जुयाच्वन । थ्व सिगात्छे व्यापार केन्द्रलिसे स्वापू तयाः मध्यकालिक नेपालया छु छु राज्यं थन मध्यस्थ व्यापार न्ह्यानाच्वन धयागु खँ झीसं इतिहासय् ब्वने मखं । अबलय् तिब्बतया इतिहास च्वःसां नं थुगु पक्षया चर्चा अन नं मजू । परन्तु थ्वहे सिगात्छे व्यापार केन्द्रया विस्तारं हे मध्ययुगय् हिमाली राज्य ‘द्वाल्खा’ समेत नीस्वनेफत ।

सछिदं मयाक थ्व नेपाल मण्डलीय राज्य निर्वाह जुयाः लिपा मल्ल राज्य कान्तिपुर लिसे विलय जुल ।धाइगु खँ ला येँ अप्वःसिनं सिउगु हे खँ धायेमाल । परन्तु, थ्व हे व्यापार केन्द्रय् झीगु इतिहासया गुगुं इलय् नेवाःतय्गु आपालं स्वापू दयाच्वंगु खँ थौंकन्हय् अप्वः नेपाःमितसें मसीधुंकल ।

लिपाया कालखण्डय् नं ल्हासायात त्वःताः सँदेशया मेगु आपालं कारोबार जुइगु व्यापार केन्द्र थ्व हे ‘सिगात्छ’े खः । थन ‘तासि ल्हुपो’ धयागु अतिकं प्रसिद्ध सँदेशया पुलांगु गुम्बा दु । थ्व गुम्बाय् बौद्ध धर्मया मैत्री वोधिसत्वयागु बिस्कंगु भराय्धंगु मूर्ति स्थापित जुयाच्वंगु दु । थ्व थाय् ँंदेशया पूर्वी व्यापार केन्द्र जुयाः भारतपाखेर अप्वः सम्पर्क तयेछिंगु थाय् नं जुयाच्वन ।

थनं सिक्किम ज काः भारतय् कुहां वनेगु लँपु हे दकलय् सतिक अंग्रेज व्यापार केन्द्र ‘कलकत्ता’ थ्यंकेगु खँ भुयुतय्त थुइका बिउम्ह थ्व हे ‘तासि ल्हुपो’ गुम्बाया मुलि लामाजु ‘पंचेन लामा’ पाल्देन येशे धयाम्ह इतिहासय् अप्वः हे चर्चित जुयाच्वंगु खँ झीसं थुइकेफु । वया समकालिक नेपालया जुजु जयप्रकाश मल्ल एवं पृथ्वीनारायण शाह खः ।

नेपालं वनाः थन नेवाःतसें तःधंगु ‘व्यापार केन्द्र’ स्थापित यानातःगु खँ नं अंग्रेजतय्सं थुइकल । नेपालय् गोर्खाली शासन वसांनिसें शासकतय् मिखा तग्वःगु सँदेशया थाय् नं थ्व हे ‘तासि ल्हुपो’ गुम्बा जुल । थ्व थाय् नेपालया इतिहासय् ‘दिगर्चा’ धकाः नांजायाच्वंगु खँ नं थन छक्वः ला प्वले हे माल । तथापि थ्व ‘दिगर्चा’ शब्दया व्युत्पति धाःसा जिं आतक थुइके मफुनि ।

थुलि खँ अर्थात पृष्ठभूमि न्ह्यथनाःलि आः थन येँ लगं बहालं वनाः शाक्यतय् कुथित विस्तारया वंखँ (इतिवृत्ति) न्ह्यब्वयेत हर्षमुनि शाक्यजुलिसे जिं थुकथं न्ह्यसः तयागु जुल ।

१) छि थःपिनि ‘सिगात्छे’ कुथि ज्या सनेत नेपालं गुबलय् झायागु खः ?

२) उथाय् छिगु वैंश गथे खः ?

३) अन थ्यंकाःलि ग्वःदँ तक च्वनादिया ?

४) छिकपिनिगु दुजः सुयात पाः हिलेमाःगुलिं उखेर झायागु खः ?

जिगु न्ह्यसःयात हर्षमुनिजुया लिसः
‘जिमिगु सिगात्छे कुथी च्वनाः वनय्ज्या सनेगु तातुनाः जि थःगु छेँ नेपालं सं. २००८ सालय् उखेर वनागु खः । उथाय् जि झिंच्यादँया नचा ल्याय्म्हया वैशय् थ्यनाच्वन (जन्म १९९० साल) । अन लगं बहाःया शाक्यतय् मेमेगु कुथित दनिगुलिं जितः नं थःपिनि हे कुथी च्वनाः ज्यासं वनेगु इच्छा ब्वलनावल । ’

‘जि न्हापां वनाबलय् भारतया कालिंपोङ जुकाः अनं सिक्किमया ताथुला पार यानाः वनागु खः । अन सिगात्छेय् जिमि कुथियात ‘घोला छोङ खाङ’ धकाः समिंतसें धाइगु खः । थ्व कुथि लिपा पश्चिमपाखेर विस्तार जुसेलिं ‘मोला छोङखाङ नूप’ या नामं प्रचलित जुयाच्वन ।
‘थ्व कुथिइ जिमि अजा चक्रमुनि शाक्य च्वनावःगु खः ।

वया अन सँमिनी कलाः छम्ह नं दु । बाज्यां वयात थन नेपालय् थःगु हे छेँय् ब्वनाहःगु नं जुयाच्वन । वयात जिमि छेँजःपिंसं ‘मानवेति’ धकाः सःतीगु जिके लुमंनि । वयापाखें बाज्याया काय म्हयाय्पिं नं अन हे दुगु जुयाच्वन । लिपा व सँमिनी अजि जिमिथाय् छेँ लगमय् ब्वनाःलि सिगात्छेय् लिहां वन । बाज्या चक्रमुनि लिपा नेपालय् तुं मदुगु खः ।

सँदेशय् नं ल्हासा धर्मराजिक केन्द्र (राजधानी) जुसेंलि जक नेवाःतसें अन यानाच्वंगु अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार भति भति चर्चा जुयाच्वंगु खनेदु । वयां न्ह्यः संदेशया व्यापार केन्द्र धाःसा सिगात्छे जुयाच्वन ।

‘अनंलि जिमि अबु महामुनि शाक्य धाःसा उखेर वँ हे मवन । बाज्याया किजापिं धाःसा उखेर वनावं च्वंगु दनि । चैत्यमुनि धयाम्ह वया किजा समेत लगं बहाःयापिं मेपिं दुजःत च्वनाः अन सिगात्छे गोर्खा अदालतया हाकिम डिठ्ठा नापच्वनाः खिचय् यानातःगु तस्बिर छपाः जिं अनं हे संग्रह यानाहयागु दु, स्वयादिसँ ।

थ्व तस्बिरयात जिं लिपा थन प्रकाशित नं यानागु खः । थुकी दथुइलाक्क च्वंम्ह हाकिम डिठ्ठाया पहिचान प्रष्ट हे सीदु ।’‘जिमि अबु महामुनि सिगात्छेया कुथी मवंगुलिं जिमि हे समिं ककापिंसं जिमिगु ‘मोला छोङखाङ’ चले यानाच्वंबलय् जि सिगात्छे वनागुलिं जिमि छँेजः सुयातं पाःहिले धकाः जि अन वनागु मखु ।

थःपिनिगु हे अनया कुथी च्वनाः पुर्खौली ज्या छुं कथं थम्हं न्ह्याकेफइ ला धकाः जि उखेर वनागु खः । परन्तु जिगु थ्व तातुना अनला तःधंगु हे दुर्भाग्य जुयाबिल । बाज्याया सँमिनीपाखें दुपिं खचरा ककापिंसं मोला कुथि चालु यानाच्वन । जिके ला लाय् नं दुगु मखु, जि अन वसांनिसें उमित मछिनाः लिपा ला ल्वापु हे जुल ।

उमिसं जितः ला अन कुथिया ज्याखँय् मथ्याकेगु हे ग्वसाः ग्वल ।’‘अले ङिमा यान्जी’ धइम्ह जिमि निनि छम्हेसियागु ग्वाहालिं जितः सिगात्छे नेपाः लिहां वयेगु खर्च चूलात । थुकथं न्यादँति अन च्वनाःलि सं. २०१३ सालय् जि सिगात्छेयात पूवंक हे त्वःताः वयेमाल । थुकिया तूस धाःसा जिं ल्वःमंके हे मफुत । ’

‘अनंलि जि संदेशया ल्हासाय् थ्यंगु ला थःत थम्हं लजगाः मालाः वनागु खः ।’हर्षमुनिजुया थुलि संघर्ष न्यनेधुसेलिं जिं हाकनं छगू न्ह्यसः वय्कःयाके तया, ‘छ लिपा छु ल्हासाय् वनाः छिं थःगु हे कुथि स्वनागु खः लाकि ?’‘मखु, ल्हासाय् नं जि थःगु हे कुथि तयागु मदु । सिगात्छेया ज्याखं असफल जुयाःलि जि नेपालय् तुं लिहां वयागु खः ।

थन लिथ्यंकाः सक्वयाम्ह जोगहर्ष वज्राचार्यं वय्कःया ल्हासा कुथिइ च्वनाः ज्या याकेत बञ्जाः मालाच्वंबलय् थन येँय् जिं नापलानागु खः । सिगात्छेया तुस जिके दनिगुलिं सक्वमि जोगहर्ष वज्राचार्ययागु बंजाः सकार यानाः वलिसें तुं २०१३ सालय् हे निक्वःखुसी संदेशया ल्हासाय् जि थ्यन ।’

हर्षमुनि शाक्यजुया थुलि साहसिक वार्ता न्यने धुंसेंलि ल्हासा पाखेरया व्यापारिक चर्चायात खचि दिकेमाःगु अवस्था जिं खना । उकिं छक्वः हाकनं सिगात्छे पाखेर हे वनेगु बांलाइ थें जिं ताया । अले हर्षमुनि शाक्यजुयाके जिं थुकथं न्ह्यसः तयागु जुल, ‘सिगात्छेया नेवाः व्यापारीतय् बिस्कं खँ छुं हे पितमवःनि ।

उकिं छि अन च्वनाबलय् चालू जुयाच्वंगु नेवाः कुथित गुलि, गथे खः, छुं विस्तार यानादी फु ला ?’‘सिगात्छे अदालतया नामं गोर्खा अड्डाया ल्हासाया छगू कचा कथं सिगात्छेय् स्थापित जुयाच्वंगु खः । अन जि च्वनाबलय् स्वयां न्ह्यः हे सं. २००४ साल पाखेर (ई. १९४७) नेवाः कुथित दर्ता जुयाच्वंगु दु ।

जिं अनयागु लगत हयाः बजारय् बुझेबाझय् याना जुयागु नं खः । अबलय् अन संचालन जुयाच्वंगु नेवाः कुथित झिंन्यागूति दु । ’
येँ, सक्वं वनाः सिगात्छे बनय्ज्या सनाच्वंपिं श्रेष्ठ साहुतय् निगू कुथि दु । क्रमशः धाप्या छोङखाङ व सिलिङ छोङखाङ । थुपिं निगुलिं कुथित चालु जुयाच्वंगु जिं खना ।

तर थुपिं निगुलिं कुथिया थुवाः सक्वमित धाःसा जिं अन मखना । उमि हे खचरातसें निगुलिं कुथित चालु यानाच्वंगु जुइमाः । येँ, दक्षिण कोलिग्रामस्थित कीर्तिपूण्य महाविहार, लगंबहालं वनाः अन जिमिगु कुथि स्थापित जुयाच्वंगु खँ ला यक्व हे पुलांगु खः । थुगु कुथियात अन मोला छोङखाङ धाइ ।

लिपा थ्व कुथिया विस्तार सिगात्छें पश्चिम पाखेर जुयाःलि थ्वयात अन सँमिंतसें ‘मोला छोङखाङ नूप’ धकाः धायेगु यात । जि थःलिसे हे सम्बन्धित जुयाः थ्व कुथियागु अप्वः खँ सीका च्वनागु ला छगू कथं स्वाभाविक धायेमाल । येँ लगं बहाःया विस्तार जुयाः वन्तबहाः दसेलिं थनं वनाच्वंपिं शाक्यतसें अन सिगात्छें बिस्कं कुथि स्थापित यानातःगु दु ।

थुमि कुथियात अन स्या–छाङ छोङखाङ धाइगु जुयाच्वन । अथे हे लगंबहालं पश्चिमपाखे क्वहिति जःखः लिपा न्हूगु बहाः दत । थ्वयात क्वहिति बहाः धकाः थन नं सिगात्छे वनाच्वंपिं शाक्यतय् कुथियात अन ‘स्याङछाङ छोङछाङ’ धयातल । अनंलि, ओमबहाःया शाक्यतय् नं अन कुथि दु । थ्वयात ‘त्याकसु छाङखाङ’ धाइगु खः ।

येँ, क्वःने दक्षिण कोलिग्रामया शाक्यत सँदेशया सिगात्छेय् वनाः न्हापाया कुथित स्थापित जुयाच्वंगु खँ सीदु । लिपा येँ, थःने पाखेया शाक्यत हे वनाः अन कुथि तयेगु यात । थ्वयां लिपाया कुथित येँ इतुंबहाः व नःघःया गंबहालं वनाः शाक्यतसें हे थीथी कुथि सिगात्छेय् स्थापित जुल ।

इतुंबहाःया शाक्यतय्गु कुथियात अन मुखाङ खाङसार छोङखाङ’ धयातल । थुकियात हे धकाः अन न्हूगु छेँ दयेकाःलि स्थापित जूगुलिं ‘खाङसार’ धयागु सँमिंखँग्वः घानातःगु खनेदु । अथे हे नःघःया गंबहाः शाक्यतय् कुथियात अन ‘लामाछाङ छोङखाङ’ धायेगु यानातल ।
अनंलि यलया थीथी बहाःबहिलीं नं सिगात्छें वनाः बनय्ज्या सनाच्वंपिं नं शाक्यत हे खनेदु ।

थुमिगु कुथिया धलः थुकथं क्यनेफु –
यल नःबहिलीया शाक्यतय्गु १) ऊतुसोम् छोङखाङ २) नेसि छोङखाङ ३) नेतु छोङखाङ
यल, हिरण्यवर्ण महाविहार ससुननिया शाक्यतय्गु १) जाम्दु छोङखाङ २) छाङखाङ छोङखाङ
यल नागबहाःया धाख्वातय्गु १) घिच्याः छोङखाङ २) ग्याः छोङखाङ

थुकथं झिंन्यागू कुथितय् ल्याःचाः सिगात्छेया गोर्खा अदालतया स्रोत क्यनाः हर्षमुनिजुं जितः कनादिल । उगु बखतया थुलि धलः नं लिपा दुर्लभ हे जुइगु जिं ताया ।

अले हाकनं छगू न्ह्यसः तया–
‘सिगात्छें व्यापार यानाच्वंपिं नेवाःतय्सं थन पाला नीस्वनातःगु छुं तथ्य नं छिं खनागु दु लाकि ? ल्हासाय् ला थज्याःगु पालात यक्व हे न्यनेदु ।’

‘दु, थन नं नेवाः कुथिवालतसें थ्वःथ्वः मुनाः पालाः नीस्वनातःगु खँ जिं टिपोट यानातयागु दु । नेवाःतय् थज्याःगु सांस्कृतिक पक्ष सिगात्छेय् जक छाय् मदइ । तर, अन चालु जुयाच्वंगु पाःलात धाःसा जि अन च्वनाबलय् हे यक्व म्हो जुयाच्वन । छाय्धाःसा थन ल्हासा पाखेर स्थानान्तर जुइत स्वइपिं साहुत अप्वः दयावल । न्हना वनीगु ला स्वाभाविक हे खः। अथे जुयाः जिं ल्याःखानातयागु सिगात्छेया

नेवाःपालाःत न्यागू जक धायेफु –
१) कोरय् पाःलाः
थ्व पाःलाःयात सिगात्छेय् दकलय् पुलांगु पाःलाः धाइ । जिमिगु कुथि नं थ्व हे कोरय् पाःलाःया छम्ह दुजः खः । थ्व हे पाःलाय् अन नेवाःतय्गु लिखतपत्र अर्थात व्यापार दस्तावेज आपालं स्वथनातःगु दु धाइ ।

२) मुखाङ खाङसार पाःलाः
थ्व पाःलाः मुखाङ धयागु कुथिपाखें नीस्वनातःगु धकाः धायेफु । ‘खाङसार’ धयागु न्हूछेया अर्थ क्यनाः थ्व पालाः लिपा हे तिनि दयेकूगु खनेदु ।

३)छ्वाङखाङ पाःलाः
यलया हिरण्यवर्ण महाविहार ससुननिया शाक्यतय् कुथ ‘छाङखाङ’या नामं थ्व पाःलाः दयेकातःगु धकाः धायेफु ।

४) याङछाङ पाःलाः – विशेष खँ क्यनेफु ।

५) सुम पाःलाः – विशेष खँ क्यनेमफु ।

सिगात्छेया नेवाःतय् पाःलाःपाखें सम्पन्न जुइगु छुं पर्व अथवा नखःचखः नं दु लाकि ?
‘सिगात्छेय् दकलय् पुलांगु जिमिगु कोरय् पाःलाय् दँय्दसं पञ्जरां बीगु चलन लिपा तकं दनिगु खः । थ्वकुन्हु पाःलाय् नवाःतसें सुथंनिसें धाः बाजनय् भगवानग्वारा थानाच्वनी । अले थन हे नेवाः खचरातसें दान बीगु हलंज्वलं ज्वनाः तयेहइ । शाक्य वज्राचार्यपिंसं ‘दान गाथा’ ब्वनाः न्हिछि थन दान कयाच्वनी । थ्व ला जिं हे अन प्रत्यक्ष स्वयाच्वनागु जुल ।’

‘छन्हु न्ह्यः साङपो स्यार धयागु व्रम्हपूत्र खुसिसिथय् च्वंगु ‘स्याकारी छोर्तेन’ पूजा याःवनेगु चलन दु । थ्वयात अन नेवाःतसें ‘रत्न चैत्य’ धकाः धयातल । थ्व चैत्य नेपालय् यलया थूर छाँट वयेकातःगु खः । तर नेपालय् स्वयां तग्वः खनेदु । थ्व चैत्य नेवाःतसें हे अन न्हापा न्हापा स्थापना यानातःगु जुयाच्वन ।

उकिं दँय् छक्वः थन नेवाःतय्सं बुसाधं यानाः भ्वय् नइ । अले बाजं थानाः लिहां वइ ।‘थथे लिहां वइबलय् ‘ताच्वः’ धयागु गुम्बाय् छक्वः नं वनाः दर्शन यायेगु अन नेवाःतय् चलन हे दु । थन येँ कीर्तिपूण्य महाविहार लगंबहाःया शाक्य राजमुनि धयाम्हेस्यां ने.सं. ९६० स अन लुँया तोरण छानाः छगू अभिलेख नापं स्थापित यानातःगु दनि ।

थुकिया आधार कयाः ‘स्याकारी छार्तेन’ (रत्न चैत्य) समेत लगंबहाःया शाक्यतसें न्हापा गुगुं इलय् स्थापना यानातःगु सीदु । थनं लिहां वयाःलि ‘तासे ल्हुपो’ गुम्बाय् वनाः मैत्री वोधिसत्वयात पुजा बियाः लिथ्यन कि सिगात्छेय् ‘पंजरां’या दानप्रदान सुरु जुइ ।‘सिगात्छेया छिकपिनिगु ‘मोला छोङखाङ’ धयागु कुथि गुलि पुलांगु खः, थुकिया छुं तथ्यकथ्य छि थम्हं हे लुइकाः सीका तयागु दु लाकि ?

थ्व छक्वः नं कनादिसँ ।जिगु थ्व न्ह्यसः हाकनं हर्षमुनिजुयात हे तयागु जुल । ‘सिगात्छेय् जिमि पुर्खा सुनां थ्व योला छोङखाङ धयागु कुथि नीस्वन धयागु खँ जिं मसिउनि । तर ने.सं. ५०० या सुरु दशक पाखे मानचन्द्र शाक्य संदेशं लिहां वयाःलि लगंबहालय् क्वाःपाःद्यः छेँ दयेका लुँयाम्ह बुद्धमूर्ति स्थापित यात ।

थ्व द्यः हे निर्माण यानाःलि बुद्धधर्म सम्बद्ध हेरुक आदि मूर्ति स्थापित यानाः ने.सं. ५०८ सालं संस्कृतभासं अभिलेख छगू नं तयातःगु दु । थुकी वया अबु रङ्गचन्द्र शाक्य समेत सिगात्छेया कुथिइ आबद्ध खनेदु । वयां न्ह्यः हे थन कुथि स्थापित जुयाच्वंगु खँ प्रष्ट सीदु । थ्व अभिलेखया आधारं मानचन्द शाक्यया स्वंगू पुस्ता सीकेफु ।

कीर्तिपुण्य महाविहारया स्थविर
रङ्गचन्द्र शाक्य
मानचन्द्र हर्षचन्द्र
ज्ञान चन्द्र

‘आः थुम्ह कीर्तिपुण्य महाविहार, लगंबहाःया स्थविर (थाय्पाजु) रङ्गचन्द्र शाक्यं सँदेशया शाक्य गुम्बाया लामा नामग्याल पेल साङपोयात वन्दना यानाच्वंगु भित्तिचित्र कोरय् पाःलाःछेँय् हे च्वयातःगु जिं खना । थ्व लामाजु चीन बादशाह मिङ वंशीय सम्राटया सल्हाकार गुरु जुयाः सँदेशय् अतिकं प्रभावशाली कथं नांजायाच्वंम्ह खः ।

थ्व लामाया शिष्य रङ्गचन्द्र शाक्य लिपा नेपालय् लिहां वयाःलि लगंबहालय् थाय्पा जूगु खँ थन झीसं थुइकेमाल । थुकथं नेपालय् मध्यकालिक प्रसिद्ध जुजु स्थिति मल्लया समकालिक व्यापार गुमस्ताया छगू म्हसीका थन बियाच्वना । थ्वयां लिपायागु खँ धाःसा कीर्तिपूण्य महाविहार, लगंबहाः केन्द्रित यानाः मध्यकालिक इतिहासया हे कचा कथं अनुसन्धानया ज्या थन यक्व हे ल्यनाच्वंगु दनि ।

परन्तु थज्याःगु बौद्धिक दुबिस्ता जि याकःचिगु कुतलं सनेफइ मखु ।’‘थ्वयां लिपाया खँ छिं सिक्व ला थन कनादिसँ’ थ्व जिगु आग्रह हर्षमुनि शाक्यजुयात हे तयागु खः । ‘च्वय् धयागु खँ ला नेपालया मध्यकालिक इतिहास स्थिति मल्लया समकालिक जुल ।

आः छक्वलं कुहां वनाः गोर्खाली जुजु पृथ्वीनारायण शाहं नेपाल मण्डल स्वनिगलय् थःगु प्रभुत्व स्थापित यायेत खास यानाः कान्तिपुरया जयप्रकाश मल्ल विरुद्ध संघर्ष यानाच्वंगु अतिकं अतिकं पूर्ण इलय् जिमि पुर्खा धोजे छुलिं धयाम्ह (दाज्र्ये छोलिङ) सँदेशया सिगात्छेया ‘मोला कुथि’ पाखेर बराबर वनाः नेपाःया राजनीतिक अवस्था अन तासि ल्हुंपो गुम्बाया मुलि पंचेन लामा पाल्देन येशेयात सुचं बियाच्वंगु खँ थन न्ह्यथनेगु अतिकं महत्वपूर्ण जुइ ।’

‘थन गोर्खालि शासन वःसां न थ्वयात जनसमर्थन मबिसें आलटाल यानातयेगु तात्कालिक नेवाः राजनीति जिमि धोजे छुलिं आजुयागु हे प्रभावं खः । सँदेश लिसे मल्लिक मुद्राया खँय् कचवं पृथ्वीनारायण शाहया पालय् हे पिदनेधुंकूगु खः । उकिं नेपालय् वयागु प्रभुत्व स्थापित जुइत सँदेशया समर्थन अतिकं आवश्यक हे खः ।

नेपालय् बेलाबखतय् जुयाच्वनीगु सम्यक समारोह छगू कथं समकालिक जुजुयात समर्थन हे खः धायेमाः। परन्तु पृथ्वीनारायण शाह थन दुहां वसांनिसें सम्यक महादानया ज्याझ्वः हे दिनावन अर्थात दिकल । पृथ्वीनारायण शाहया ज्यूताःभर थ्व सम्यक समारोह नेपालय् मजुल । थ्व खँ वं थःगु कथुइ थाकाः हे सिनावने माल ।

सं. १०३१, घ्यःचाकु संल्हु कुन्हु (ने.सं. ८९५)
सँदेशलिसे मल्लिक मुद्राया खँय् कचवं व थन सम्यक समारोह दिनाच्वंगुया अन्योन्याश्रित सम्बन्ध दु । थज्याःगु घटनाया राजनीतिक विश्लेषण हे थन आतक मजूनि । ’

‘संदेश लिसे नेपालया मौद्रिक कचमच ज्यंकेत प्रतापसिंह शाह जुजु जुयाःलि छगू सन्धि यात ने.संं ८९५ सालं हे । नेपालभाषां नेवाः लिपि छ्यलाः नेपाल संवत् हे मान्य धकाः थ्व सन्धिया अन्तर्य थुइकेमाः । थथे न्हूगु सन्धिपत्र जुयाः नं लिपा तकं उगु मौद्रिक कचवं मतन । प्रताप सिंह याकनं हे सिसेलिं वया काय रणबहादुर शाह चीधिकःबलय् वया कका बहादुर शाहं नायवी शासन क्वबियालि सँदेशलिसे हःताः हे न्ह्याकल ।

उबलय् दिगर्चाया तासिल्हुपो गुम्बाय् नापं गोर्खाली हमला जुल । थुकिया हुनिं नेपालय् चिनिया हमला जुल । थुगु प्रकरणं बहादुर शाह सफल जुइमफुत । नेपालं संदेशय् थःगु प्रभाव गुमे यानाच्वनेमाल । नेपालया मुद्रा सँदेशय् दुमकाल,अन चिनिया प्रभावं याना । रणबहादुर शाहया पालय् सँदेशलिसे ध्यान हे तयेमफुत ।

‘ताच्वः’ धयागु गुम्बाय् छक्वः नं वनाः दर्शन यायेगु अन नेवाःतय् चलन हे दु । थन येँ कीर्तिपूण्य महाविहार लगंबहाःया शाक्य राजमुनि धयाम्हेस्यां ने.सं. ९६० स अन लुँया तोरण छानाः छगू अभिलेख नापं स्थापित यानातःगु दनि ।

वं राज्य त्याग यानालि काशी वनाः लिहां वयेसाथं थः हे काय गिर्वाण युद्धविक्रम शाहया मुख्तियारी काल । तर वयागु थन हत्या जुसेलिं भीमसेन थापा मुख्तियार जुइसाथं धाजे छुलिं शाक्यया ग्वाहालिं हे तिनि सं. १८६२ पाखेर नेपालय् दिनाच्वंगु सम्यक न्यायेकाः न्हूम्ह जुजु गिर्वाण युद्धविक्रम शाह सम्यक समारोहया मूपाहां जुइखन ।

थुकथं येँ राजधानी सम्यक ज्याझ्वःयात पुनस्र्थाीपत यानाः जिमि आजु धोजे छुलिं शाक्य बुरा जुइकाः थःगु हे ‘कोला कुथि सिगात्छे पाखेर च्वंवन । अन हे वयागु देहान्त जुल ।’‘लिपाया खँ, श्री ३ जंगबहादुर राणाया पालय् सँदेशलिसे सं. १९११ सालं हःताः न्ह्याकेत जिमिगु हे सिगात्छे कुथिं अर्थात लगंबहाःया शाक्यतसें आर्थिक ग्वाहालि गाक्कं बियाच्वंगु खँ सीदु ।

उकिं हे थ्व कुथिया कारुंवांडाया नामय् ‘भोट फत्या’ धकाः च्वयातःगु तक्मा जंगबहादुरं बियातःगु दु । थ्व तक्मा घानाः जिमि लगंबहाःया शाक्यतय् प्रतिनिधि येँ कुमारी जात्राबलय् हनुमानध्वाखा बैठकय् राजकीय समारोहस दं वनीगु श्री ३ मोहन शम्शेरया पालय् तकं जिं हे खनागु, जिके लुमंनि । थ्व तक्मा थौंकन्हय् जिमि हे लगंबहाःया खलः शाक्यतय्के दयेमानि ।

जिं छक्वः न्यना स्वये, अले छितः कने का ।’सिगात्छेया थुलिमछि खँ हर्षमुनि शाक्यजुपाखें न्यने दयाः जितः ला गाक्कं ग्वाहालि जुल । वय्कलं सिगात्छेय् थःगु कुथियात त्याग यानाः छुं समय ल्हासाय् च्वनादिल । नेपालय् लिहां वःबलय् वय्कलं छगू चिनिया शिपकला नं ज्वना झाल ।

थुकथं थःगु परदेश यात्रां लबः कायेफुपिं नेवाःत मध्ये हर्षमुनियात छम्ह प्रतिनिधि हे धकाः भाःपियाः छगू अन्तिम न्ह्यसः जिं तयागु जुल–
‘छिं थन नेपालय् लिहां झायाः नीस्वनागु उद्योग द्ययलभ अचबातया शीप छिं ल्हासाय् च्वनाबलय् हासिल यानादियागु खः ला ?’
‘मखु थ्व क्वँय् न्यकुलिइ हस्तकला क्यनेगु ज्या जिं न्हापां सिगात्छे च्वनाबलय् हे चिनियातय्के स्यनाकयागु खः ।

थ्व शीपया निंतिं जिं गुरु मानय् यानातयाम्ह ता.स्वे सिङ धयाम्ह चिनिया शिल्पकार खः । व चीनया लाङचाऊ प्रान्तयाम्ह खः । ‘ल्हासाय् लिपा चिनियातसें थ्व शिल्पया ज्या सनाच्वंगु नं जिं अन खना । उमिसं नं जितः थ्व ज्याय् प्रेरित यात । लिपा नेपालय् लिहां वयाःलि जिं थन हे थ्व शिल्पकलाया ज्या न्ह्याकागु जुल । थ्व ज्या थन ला न्हूगु हे जुयाबिल ।

अले झी कलाकार चन्द्रमान मास्केजुया म्ह्याय् मय्जुं येँय् कला प्रदर्शनी क्यनादीबलय् जिं नं थ्व शिल्पया छगू कक्ष तयागु खः । थ्व शिल्प खनाः जुजु वीरेन्द्र शाह समेत प्रभावित जुयाः जितः प्रोत्साहन बियाथकल । थ्व खँ जिं ल्वःमंके फइमखुत । ’हर्षमुनि शाक्यजुयाके सँदेश लुमंति हाकनं थुलि ल्यना हे च्वन । ‘जि ल्हासाय् दत्याति हे जक च्वनागु खः ।

अन हे चिनियातसें नेवाः बनय्मितय्त ँयचभष्नल बााबष्चक कार्यालयपाखें चिनिया भाय् स्यनेगु ज्या न्ह्याकल । जिं नं उकी ब्वति कयाः चिनिया भाषा भतिचा सयेकागु खः । उकिं जितः लिपा यक्व हे ज्या बिल ।’‘जि अन च्वंतले सँमितसें चिनियातय् विरुद्ध विद्रोह मयाःनि । थ्वया हुइनाभुइना धाःसा जुयाच्वन । जि ल्हासां लिहां वयेधुँसेंलि अन खम्पा विद्रोह हे जुल । ई १९५९ मार्च १० (सं. २०१६) ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS