ने. सं. ११४६ चिल्लागा त्रयोदशी -

स्वनिगःया मूवंगु सम्पदा तूया भरय्

बौद्ध धर्मया ज्ञान हासिल यायेगु खुल्ला विश्वविद्यालयया रुपय् दयाच्वंगु स्वनिगःया आपालं विहारत संरक्षण यायेगुपाखे सरकारं ध्यान बियामच्वंगुलिं आतक नं तू नका तयेमाःगु अवस्थाय् लानाच्वंगु दु । द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निर्माण जूगु अज्याःगु ऐतिहासिक व अमूल्य बौद्ध सम्पदात स्वयेत येँया दुनेया लागां तापाक व स्वनिगलं पिने वनेमाः धइगु मदु ।

थनया त्यःर, जनबहाः, असं, लगं, तिंख्यः न्ह्यःने च्वंगु मांकाःद्यःयाथाय् जक वंसां गाः । थ्व बाहेकं मेमेगु नं अज्याःगु आपालं थाय् दु, गन तू नकाः उकिया भरय् संरक्षण यायेगु कुतः जुयाच्वंगु दु । थुकथं हे यलया न आपालं बौद्ध विहार जीर्ण अवस्थाय् लानाच्वंगु दु । थनया छुं छुं विहारया अवस्था तसकं जीर्ण अवस्थाय् थ्यनेधुंकूगु दुसा छुं छुं विहारया पुनःनिर्माण यायेगु ज्या धाःसा जूगु दु ।

थनिं करिब स्वंगू दशक ति न्ह्यः जीर्णाेद्वार जूगु येँ लाय्कू लागाया श्रीखण्ड तरुमुल महाविहार थें मेमेगु नं छुं छुं विहारया अवस्था धाःसा बांलानाच्वुं दु । येँया हे इतुंबहाः, जनबहाः थेंज्याःगु विहार पुनःनिर्माणया क्रमय् दु । सन् १९३४ य् पुनःनिर्माण जूगु यलया महाबुद्ध देगः विश्वय् अतिकं लोकंह्वाः । देगःया हरेक अप्पाय् बुद्धया प्रतिमा कियातःगुलिं यानाः उकियात लखौ बुद्धया देगः नं धायेगु याः ।

झिंनिगूगु शताब्दीइ निर्माण जूगु हिरण्यवर्ण महाविहार मेगु छगू महत्वपूर्ण विहार खः, गुगु लुँया गजू (गोल्डेन टेम्पल)या नामं विश्वय् नांजाः । यलया नागबहाः, येँया इतुंबहाः थेंज्याःगु मेमेगु नं आपालं विहारत दु, गुकिया आकार तसकं तःधं । थुपिं विहारय् छक्वःया पालय् प्यद्व–न्याद्वः मनूयात भ्वय् नकेगु क्षमता दु ।

बौद्ध परम्पराय् अज्याःगु भ्वय् तःक्वः तःक्वः हे नकेगु जुयाच्वंगु दइ । येँया झ्वाःबहाः, मिखाबहाः, मूबहाः, केशचन्द्र पारावर्त महाविहार, मन्त्रसिद्धि महाविहार, मैत्रीपुर महाविहार, कनकचैत्य महाविहार थेंज्याःगु विहारं नेपाःया थःगु हे बिस्कं म्हसीका बिया वयाच्वंगु दु । येँय् जक अज्याःगु बौद्ध विहार स्वसलं मल्याक दु ।

वज्राचार्य गुरुजुपिनिगु न्हिथंया नित्यपुजा बौद्ध परम्परा व व्यवस्था कर्म याइगु झिंच्यागू महाविहार दु । थुपिं झिंच्यागू महाविहारया ज्येष्ठ स्थविरयात ‘देय् थाय्पा’ अर्थात देय्यात नेतृत्व बी फुम्ह बौद्धविद्वान धाइ । मेमेपिं ज्येष्ठ वज्राचार्ययात स्थविर वा थाय्पा धाइ ।

मध्यकालय् थः कुलपुत्रयात वज्रयान बुद्ध धर्मसम्बन्धी पाठनपाठन याकेगु, बुद्ध शिक्षा बीगु, पुजापाठ व नित्यकर्म स्यनेगु केन्द्रया रुपय् वज्रयान बौद्धविहारया विकास जूगु धइगु इतिहास दु । महाविहारय् दुजः जुयाच्वंपिं वज्राचार्य कुलपुत्र जीवनय् छक्वः अनिवार्य भिक्षु जुइमाःगु नियम दु । थुकियात ‘बरे छुइगु’ धाइ ।

प्यन्हुतक भिक्षु जूम्ह कुलपुत्रं बुद्धया चित्रांकित ‘सिसालकु’ व गुलुपाः ज्वनाः म्होतिं नं थः इष्टमित्रया न्हय्खा छेँय् भिक्षाटन यायेत वनेमाः धइगु नियम दु । भिक्षुया पोशाक अर्थात वसः ह्याउँगु वा चीबर त्वःताः गृहस्थ जीवनय् प्रवेश याःम्ह कुलपत्र ‘आचार्यया अभिषेक’ ग्रहणलिपा वज्राचार्य जुइ ।

बौद्धविद्वान राजेन्द्रमान वज्राचार्यं बौद्ध विहार कला, संस्कृति व धार्मिक दृष्टिं जक मखसे संसराय् नेपाःया गौरवयात अभिवृद्धि याइगु जूगुलिं थुकिया संरक्षण यायेगु दायित्व झी सकसिगुं खः धयादी । वय्कःया कथं येँय् झिंच्यागू महाविहार वा मुख्य विहारसहित दक्वं कचा बहाः, ननी व चुक यानाः स्वसलं मल्याक विहार दु ।

संस्कृतिविद् डा. चुन्दा वज्राचार्यं बौद्ध विहारय् बरे छुइगु धइगु भिक्षु जुइगु व्यवस्थासहितया थःथःगु विहारया प्रचलनकथं ‘कय्गू काला’, ‘आचाः लुइगु’ व ‘सर्वसंघ’ भेला थेंज्याःगु बिस्कं बिस्कं विशेष व्यवस्था दुगु जानकारी बियादिल । सम्वद्ध विहारया नियमकथं संर्वसंघपाखें व छुं छुं विहारय् व्यक्तिगत रुपय् भिक्षु जुइगु प्रचलन दु ।

वय्कलं दँय्दसं स्वयम्भूइ जुइगु ‘देय् आचाःगू’ वज्राचार्यतय् तःधंगु व तसकं पुलांगु नापं ऐतिहासिक महत्व दुगु धासें उगु भेलाय् येँ देय्या झिंच्यागू महाविहारया वज्राचार्यतय् भेला जुइगु जानकारी बियादिल । राष्ट्रिय रुपय् जुइगु ‘देय् आचाःगू’या बाहेकं येँया न्यागू क्षेत्रपाखें न्यागू गुथि (पुँइ आचाःगू) या नामं क्षेत्रीय भेला जुइगु व्यवस्था जुयाच्वंगु नं डा. वज्राचार्यं कनादिल ।