‘लुँध्वाखा’ यात ‘स्वर्णद्वार’ याःगु व ‘हर्ष कृष्ण लुँध्वाखा सिरपाः’ या विवाद बारे छुं खँ
वंगु ने.सं. ११४६ दिल्लागा तृतिया शनिवाःकुन्हु ख्वपय् भचाभचा खय् भाय् ल्वाकज्याःगु निक्वःगु ‘हर्ष कृष्ण लुँध्वाखा सिरपाः’ लःल्हायेत छगू तःजिगु ज्याझ्वः नेपालभाषाया नांदंगु सफू प्रकाशन संस्था कुतः पिकाकं याःगु जुल । नेपालभाषाया मेमेगु गुगुं संघसंस्थां यायेमफुगु दकलय् अप्वः सफू पिथनाः ‘कुतः पिकाकः’ नेपालभाषाया ख्यलय् ज्वःमदुगु ज्या याना बिस्कं म्हसीका बिया वयाच्वंगु संस्था खः । जिगु थःगु प्यंगू व जिम्ह जहान श्रीलक्ष्मी श्रेष्ठया प्यंगू सफू कुतः पिकाकःया हे लुखां पिदंगु दु । थुगु ‘लुँध्वाखा’ उगु हे संस्थां पिथना वयाच्वंंगु नेपालभाषाया साहित्यिक स्वला पौ खः ।
‘लुँध्वाखा’ हवाईपत्र नेपालभाषां दकलय् न्हापां ने.सं. १११४ थिंलानिसें लयपतिकं पिदंगु खः । लिपा थुकियात आपाः पेज तयाः नेपालभाषाया साहित्यिक स्वला पौकथं पिथन । ने.स. ११४३ तक नेपालभाषां जक पिथना वयाच्वंगु ‘लुँध्वाखा’ नेपाल संवत ११४४ कछला–थिंला–पोहेला, थ्यंंल्या १२९ निसें गुलिं गुलिं चिबाखं खय भासं भाय्हिलाः पिथनेगु यानाहःगु खः । ने.सं. ११४४ सिल्ला–चिल्ला–चौला ल्याः पिदंबलय् पत्रिकाया नां तकं ‘लुँध्वाखा’ जक मखु खय् भासं भाय्हिलाः ‘स्वर्णद्वार’ धकाः नेपालभाषा व खय् भाय् निगुलिं भाय्या चिबाखं पौ थें यानाः पिथनेगु यानाहःगु खः । थ्व हे ‘लुँध्वाखा’य् पिदंगु चिबाखंतमध्ये उत्कृष्टयात ने.सं. ११४५ निसेंं ‘हर्ष कृष्ण लुँध्वाखा सिरपाः’ बीगु यानाहःगु खः । उगु दँय् निम्ह नेपालभाषाया चिबाखं च्वमिपिंत सिरपाः लाःगुलिं खास विवाद मजू । थुगु दँय् छम्ह खय् भाय्या च्वमिया चिबाखं न्हाप जुयाः सिरपाः त्याकेवं आपाः हे वादविवादया विषय जू वन गुगु नेपालभाषाया ख्यलय् चिन्ताया विषय थें जूगु खनेदत ।
ज्याझ्वःया दबुलिं हे नेपालभाषाया आधुनिक कवि वरिष्ठ साहित्यकार डा. योगेन्द्र प्रधानजुं तसकं नुगः मछिंका नेवाःतय् योगदानं नीस्वनातःगु सिरपाः छम्ह खस भासं च्वइम्ह च्वमियात बीगु तफाः नुगः दुपिं नेवाःतय्त खस भाषाया पत्रपत्रिकाय् नं नेपालभाषायात दुथ्याकाः नेवा च्वमिपिंत नं थुकथं हे सिरपाः बीगु याये फुसा जक थज्याःगु ज्याझ्वःया औचित्य दइ धकाः थःगु बिचाः तयादीगु खः । थःगु भाय्या उत्थानय् छ्यलेमाःगु स्रोत, शिप, साधन थःगु भाय् क्वत्यलीगु खय भाय्या निंतिं छ्यःगु धइगु खँय वय्कलं तप्यंक न्वानामदीसां वय्कःया थुंदीगु नुगःखं सकसिनं अःपुक थुइकूगु दु ।
ज्याझ्वः मूपाहांलिसें सिरपाः मूल्यांकनय् नं छम्ह दुजः जुयादीम्ह नेपालभाषा एकेदेमिया भाइस चान्सलर डा. पुष्पराज राजकर्णिकारजुं नं वंगु दँय् मुक्कं नेपालभाषाय् जूगु ज्याझ्वः थपालय् खय् भाय भचाभचा ल्वाकछ्यायेगु यात, लिपाया दँय् भचा अप्वः, वयां लिपा झन् अप्वः जुयाः लिपा खय् भासं हे जक ज्याझ्वः जुयावनीगु जकं मखुला धइगु चिउताः प्वंकादीगु खनेदत । राज्यया दक्व स्रोतसाधन लगानी जुयाच्वंगु खय् भाय् व नेपालभाषाया अवस्था छगू हे मखुगु यथार्थयात ध्वाथुइकाः वय्कलं कुतः पिकाकःया थुगु पलाः नेपालभाषाया हितय मदुगु बिचाः वय्कलं नोखंक तयादीगु खः ।
उकथं हे सामाजिक संजालय नं नेपालभाषाया थीथी च्वमिपिंसं खय् भाय्यात प्रोत्साहन बीगु कुतः पिकाकःया थुगु ज्यां अन्ततः नेपालभाषायात तसकं नोक्सान जुइगु चिउताः प्वंंकूगु खनेदत । चिबाख च्वमि ज्ञानीराजा मानन्धरं ला “छम्ह कट्टर नेवाःया ‘लुँध्वाखा’ ‘स्वर्णद्वार’ जुथें ‘कुतः पिकाकः’ ‘कोशिश प्रकाशन’ मजुइमा प्रभु” धकाः भविष्यवाणीया छुमां ब्वयादिल ।
‘लुँध्वाखा’ यात ‘स्वर्णद्वार’ यानाः पिथंगु खँय् बिमलजु नापं छक्वः निक्वः जिगु तप्यंंक खँ जूबलय् थ्व भचा पाय्छि मजुल धकाः जिं न्वानागु खः । वंगु अप्रैलय् जि नेपालय् दुबलय् वय्कःनापं फोनय् छझाः खँ जूबलय् नं ‘लुँध्वाखा’ यात ‘स्वर्णद्वार’ यानाः खय भाय्यात जक लबः दइ नेपालभाषायात मखु धकाः जिं धयागु खः । नेपालभाषाया निंतिं धकाः पिथनाच्वंगु पत्रिकाय् पिदंगु चिबाखं ल्ययाः पुरस्कृत याइबलय् खय् भाय्या सुं अमुक च्वमि पुरस्कृत जूवन धाःसा उकिया लिच्वः सुखद जुइ मखु धकाः थःगु चिउताः क्यनागु खः । वय्कलं नं आपाःसिनंं थुजाःगु गुनासो याःगु स्वीकार यासें सिरपाः दाताया मनसुवाःकथं यानागु खः थपालय् छकः गथे जुइ स्वये अले सहलह यानाः माःकथं यानावने धयादीगु खः ।
थुगुसीया ज्याझ्वलय् सिरपाः दाता कृष्णलाल प्रधानजुं बियादीगु अभिव्यक्तिया रेकर्ड नं न्यने खन । धाथें ला नेपालभाषाया अवस्था च्वन्ह्याके धइगु मनसुवालं हे वय्कलं थ मांअबुया नामं सिरपाः नीस्वनागु खँ स्पष्ट यानादीगु दु । थ्व ल्याखं नेपालभाषाप्रतिया वय्कःया पवित्र मतिनाय् शंका याये थाय् मदु । अथेखयां नं थन न्ह्यसः धाःसा ब्वलंगु दु ।
स्वंगू दशक ताःहाकः इतिहास दुगु ‘लुँध्वाखा’या नां हिलाः छाय् खय् भासं ‘स्वर्णद्वार’ यायेमाल ? खय् भासं थें अल्याख ला मखु निगू प्यंगू हे जक साहित्यिक पौ व नं खः ला मखुला थें नियमित पिदनाच्वंगु । बिस्कं थाय् दुगु ‘लुँध्वाखा’यात तकं खय्करण यानाः छाय् द्वैभाषीय यायेमाल ? राज्यया छगू भाषा नीतिया हुनिं न्हनीगु अवस्थाय् लानाः घितिघिति पनाच्वंंगु नेपालभाषायात थकायेगु हेतुं पिदनाच्वंगु ‘लुँध्वाखा’ सुथांलाक्क नेपालभाषां हे पिथनेगु पलेसा राज्यया धुकुतिइ हालिमुहालि याये खनाच्वंगु खय् भाय् दुफ्वाये हयाः मांभाय नेपालभाषायात ग्रहणं किकेगु ज्या छाय जुल ? आदि, इत्यादि ।
खतुं नेपालभाषाया सफू वा पत्रपत्रिकाय् पिदंगु सामग्री खय् भासं भाय् हिलेगु बांमलाःगु खँ मखु । फुसा अझ मेमेगु अन्तरराष्ट्रिय भासं नं भाय्हिला यंकेगु ज्या जूसा झन् बांलाः । नेपालभाषा साहित्ययात अंग्रेजीं भाय्हिलाः विश्वय् न्यंंकाः नोबेल पुरस्कार थ्यंक काये फइकथं याना यंके फुसा झन् बांलाइ । थज्याःगु खँ छथाय् दुसा ‘लुँध्वाखा’या नां तकं खय् भासं हिलाः ‘स्वर्णद्वार’ यानाः सीमित स्रोतसाधनं पिदनाच्वंगु नेपालभाषाया पौयात खय् भासं पिथनेगु ज्यां दूरगामी प्रभाव व असर गज्याःगु लाइ धइगु नं गम्भीर न्ह्यसः ब्वलनी । सरकारी न्हिपौ गोरखापत्रय् ‘नयाँ नेपाल’ नामं छपाना नेपालभाषां लय् छक्वः पिदनिगु बाहेकं मेगु छुं राष्ट्रियस्तर वा मेमेगु खय् भाय्या पत्रपत्रिकाय् नेपालभाषां भाय्हिलाः छुं सामग्री पिथना वयाच्वंगु झीसं मखना । थज्याःगु सज्र्यान्तयात छखे चीकाः बल्लतल्ल नेपालभाषां पिदनाच्वंगु ‘लुँध्वाखा’ पौयात ‘स्वर्णद्वार’ धकाः खय् भासं भाय्हिला पिथनेगु ज्यायात गथे पाय्छि धायेगु ? थ्व आःया न्ह्यसः खः ।
‘नेवाः भासं पिकाःसा न्याः मदु, खय् भासं पिकाःसा व्यापक जुइ’ धाइपिं नेवाः च्वमित नं झीसं मखनागु मखु । तर थज्याःगु धापू झीगु भाय्या हित व उत्थानया ल्याखं छतिं पाय्छि मखु । थज्याःगु धापुतिं झीगु भाषाया धुकू जायेकेगु ज्याय् तल्लिन नेवाःतय्त हतोत्साही यायेगु जक जुइ । ‘नेवाः भासं च्वयां छु याये भाइ, खय् भासं च्व’ धकाः तप्यंक मधाःसां अथे हे धाःगु जूवनी ।
खय्तला क्षमता दुपिंसं मांभासं जक मखु न्ह्यागु भासं नं च्वये जिउ । थुकी सुनानं बिरोध यायेमाःगु मदु । तर नेपालभाषा ख्यःया च्वमिपिंत खय् भासं च्वयेत घ्वायेगु गुगुंकथं पाय्छि मखु । थ्व नं छगूकथं झीगु भाय्यात क्वथनेगु धाःसां छतिं मपा । थ्व बांलाःगु ज्या मखु । गुलिखे च्वमिपिं नेपालभाषां स्वयां खय् भासं च्वयेबलय् थःपिनिगु नां बय्बय् जू धइगु तायेकाः न्हाय् तपुइका जुइपिं नं जिं खना । खय् भासं च्वयेबलय् नेपालभाषाय् स्वयां भचा आपाः बय्बय् ला जुइ । तर, थुकिं झीगु भाषा ख्यःयात छुं फाइदा जुइ मखु, नेपालभाषाया धुकू जाइ मखु । नां व दांया निंतिं थःगु मांभाय् हाकुतिनाः खय् भाय्या सेवा याः जुइपिं नेवाःतय्त जिगु छुं धायेगु मदु ।
धाथें ला राज्यं सकतां स्रोत साधन बियाः धेकेपुता यानाः कय्च्यानातःगु अले करोडौं जनसंख्यां ल्हाइगु धयाच्वंगु खय् भाषाय् नं साहित्यिक सफूत पिदनीबलय् न्यासः वा द्वःछिपाः हे जक पिदनीगु खः । साझा प्रकाशन थेंज्याःगु देय्न्यंकं शाखा प्रशाखा दुगु सरकारी प्रकाशन वा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान वा मेमेगु नांदंगु खय् भाय्या प्रकाशनतय्सं नं आपालं यानाः न्यासः वा द्वःछिपाः सफू हे जक पिथनिगु खः । इमि नं दंदं बितं नं द्वःछिपाः सफू हे मचू धकाः हाला जुइगु जिं सिउ । अथेला करोडौं करोड जनसंख्यां ल्हाइगु हिन्दी भाषाय् तकं साहित्यिक सफूत पिदनिगु धइगु न्यासः वा द्वःछिपाः हे जक खः । उलिजक मखु अन्तरराष्ट्रिय भाषा धाइगु अंग्रेजी भाय्या खँ ल्हायेबलय् नं आपालं सफूत पिदनिगु न्यासः वा द्वःछिपाःया ल्याखय् हे जक खः । इमि नं द्वःछिपा सफू दंदं दतं नं मचू धाइगु न्यने दु । अंग्रेजी भाय्या नांदंपिं च्वमितय् छुं छुं सफू जक द्वलंद्वः लखौंलखया ल्याखय् छापे जुइगु व चुइगु अले च्वमि नं औलादौला जुइक तःमि जुइगु खः । मेपिनि ला द्वःछिपा सफू चुल धाइगु म्हो हे जक ।
नेवाःत व नेवाः साहित्यकारपिंसं नेपालभाषाया साहित्य धुकू जायेकेगुली हे बः बीमाः धइगु जिगु धापू खः । अंग्रेजी जुइमा वा हिन्दी, डच, जर्मन वा फ्रेन्च भाषा व खय् भाषाय् तकं विश्वया बांबांलाःगु साहित्य भाय्हिलाः थःपिनिगु भाषाया धुकू जायेकेगु यानावयाच्वंंगु दु । अथे यानाः झीगु मांभाय्या साहित्यया धुकू जायेकेगु खःसा झीसं नं विश्वया उत्कृष्ट साहित्य झीगु भासं हिलाः पिथनेगु याये फयेकेमा । विश्वया न्ह्यागु भासं न्ह्याम्हेसिनं च्वःगु जूसां बांबांलाःगु सपूm नेपालभाषां भाय्हिलाः पिथनेगु ज्या झीसं यायेमाः धइगुु जिगु धापू । विश्वया बांबांलाःगु साहित्य नेपालभाषां भाय् हिलाः नेपालभाषाया धुकू जायेकेगु खलः, पुचः, संघसंस्था व सकल न्ह्यलुवापिनिगु आजु जुइमाःगु जिं खना ।
नेवाःतय् मदु मदु श्रम, सम्पति, ज्ञान छ्यलाः खय् भासं अनुवाद यानाः खय् भाय्या धुकू जायेकः जुयाः खय्तय्त लय्तायेकः जुइगुया छु अर्थ ? खय् भाय्या सेवाय् नेवाःत लगे जुइमा धयागु खँ पाय्छि मखु । खय् भाय्या धुकू तःजिकेगु झीसं याना जुइगु पल्सा इमिगु भाय्या धुकू जायेकेत इमित हे पहल याके बीगु जक मनासिव जुइगु जिं खना । नेवाःतय्सं थःपिनिगु श्रम, सम्पति, स्रोतसाधन, ज्ञां सकतां झीगु थःगु मांभाय् च्वन्ह्याकेगुलिइ छ्यलेमाः ।
अन्त्यय् ‘लुँध्वाखा’ अले ‘हर्ष कृष्ण लुँध्वाखा सिरपाः’या खँय् थुगुसी पिदंगु विवाद भाषा ख्यःया सकल चिउतामिपिंसं दुग्यंंक चिन्तन मनन याइ धइगु भलसा जिं कया । नेपालभाषाया धुकू जायेकेगु ज्याय् ज्वःमदुगु ज्या याना वयाच्वंगु कुतः पिकाकःया हामा पासापिं बिमल व विष्णुदेवी ताम्राकार निम्हतिपु नापं ‘हर्ष कृष्ण लुँध्वाखा सिरपाः’ या मनछ्वःम्ह दाता हनेबहम्ह कृष्णलाल प्रधान भाजुपिंसं ‘लुँध्वाखा’ अले ‘हर्ष कृष्ण लुँध्वाखा सिरपाः’ नितां मचायेकं हे खय् भाय् तःमि यायेगु व तःजिकेगु ज्याभः जूवंगु यथार्थयात वाःचायेकाः माःकथंया पलाः च्वयेकादी धइगु भलसा कया । राज्य पोषित खय् भाय् मखु राज्यया उपेक्षां ध्याकुनय् कय्कुना च्वंगु झीगु मांभाय् नेपालभाषाया हक हित, रक्षाया निंतिं वय्कःपिंसं हे माकथं निर्णय याना न्ह्यज्याइ धइगु आशा झीसं याये । जिं थुलि हे धाये । जय मांभाय – नेपालभाषा ।
LEAVE YOUR COMMENTS