नेवाःत नाप छगू यक्ष प्रश्न

नेपाःया नीच्याम्हम्ह प्रधानमन्त्रीकथं पदय् चयन जूम्ह व्यक्ति खः सल्यान खलङ्गा बजाःया मरिचमान सिंह । वय्कः १९८१पाखे हे राष्ट्रिय पंचायतया सभापति जुइत ताःलाःम्ह खः । निर्दलीय पंचायती व्यवस्थाया छम्ह इमान्दार व्यक्तित्वकथं वय्कः राजदरवारनाप सतिम्ह व विश्वास यायेबहम्ह पात्र जुयादी । व हेपृष्ठभूमिइ लोकेन्द्रबहादुर चन्दयात विस्थापित यासें वय्कःयात प्रधानमन्त्रीया जिम्मा बिउगु खः । न्ह्यइपुसेच्वंगु खँ क्वय् या तहनिसें राष्ट्रिय पंचायतया सभापतिया पदभारय् दुगु इलय् तक वय् कःया छेँजःया सम्बन्धय् यक्वसिनं मसिउ । प्रधानमन्त्री पदय् चयन याःगु राजदरवार, संवाद सचिवालयया औपचारिक विज्ञप्ती न्हापांखुसी वय्कःया नांया लिउने श्रेष्ठ धइगु म्हसिका नं तल । अनंलिपा जक मरिचमान सिंह ला छम्ह नेवाःया मचा खः धइगु खँ सर्वसाधारणतय्सं सिल ।

झी उगु इलय् नेपालभाषा मंकाः खलःया नेतृत्व पंक्तिइ दुगु खत। मंकाः खलः ने.सं. ११०० (वि.सं. २०३६) साल लिपा न्ह्याःगु नेपाल संवत् न्हूदँया भिंतुनाया आन्दोलनपाखें चर्चाय् वयाच्वंगु जुल । विशेषतः नेवाः समुदायया प्रतिनिधि संस्थाया रुपय् थुकियात कायेगु यानाच्वंगु जुल । नापं राजनीतिक वृत्तय् मंकाः खलःयात छगू नागरिक तहया दबाव पुचः व संस्थापन पक्षया प्रतिपक्षीय शक्तिया अर्थय् थुइकेगु यात। नायः पदय् दुम्ह पद्मरत्न तुलाधरया अतिरिक्त मेपिं पदाधिकारीतय् पहिचान नं सत्ताइत्तर व्यक्तिया कथं जूगुलिं नं समग्र मंकाः खलःयात पंचायती निर्दलीय राजनीतिया विरोधी धकाः दर्जा बियातःगु खत ।

नांया लिउने श्रेष्ठ थर तयेवं थः नेवाः जूगु दावी याःगुलिं वय्कःयात नेवाःया पहिचानय् गर्व बोध जूगु खःला धइगु झीसं थुइकाःगु पाय्छि मजुल । अन्ततः मरिचमान नेवाःया पहिचान सहित नेवाः समुदायया दथुइ दनेत तयार जुयामदी । वय्कःयात अभिनन्दन यायेगु मंकाः खलःया ज्याझ्वः जुइमफुत ।

हाकनं न, मरिचमान सिंह श्रेष्ठ नेपाःया प्रधानमन्त्रीया हैसियतय् सत्ता शक्तिइ थ्यनेत ताःलागु घटनाक्रम मंकाः खलःया पंक्ति दुने विशेष चर्चाया विषय जुल । गोरखा राज्य  विस्तार लिपा न्हापांम्ह प्रधानमन्त्री भीमसेन थापानिसें सु सु उगु पदय् आसिन जुल फुक्कं खस क्षेत्री÷ब्राम्हण समुदायपाखें वःपिं हे जक जुल । नेपाःया निसः व पीदँतक सत्ता शक्तिया संरचना उकिया हे निरन्तरता जुल । मरिचमानया सत्तारोहण उगु निरन्तरताया क्रम भङ्ग जुल । मंकाः खलकं अथे यानाः हे थुइकल । सत्ता शक्तिया इतिहासय् खनेदुगु बिस्कंकथंया लकसयात रचनात्मक अर्थय् कायेगु ज्या जुल ।

लिपा छगू खँ क्वःछित – दलीय व राजनीतिक कोणपाखें सहमत असहमत जूसां नं न्हापांखुसी छम्ह नेवाः समुदायया व्यक्ति कार्यकारी प्रमुखया पदय् थ्यंकेत सफल जूगु खँयात सकारात्मक रुपं कायेमाः । क्वःछिउगु खँ उलि जक मखु, – प्रधानमन्त्री जुइत सफल नेवाः समुदायया छम्ह सन्ततीयात सम्मान व अभिनन्दन नं यायेमाः । मंकाः खलः दुने छगू मत जुल । ज्याझ्वःया धलः नं क्वःछित। प्रधानमन्त्री मरिचमान सिंह श्रेष्ठयात औपचारिककथं ब्वनेत मंकाः खलःपाखें न्वकु दुर्गालाल श्रेष्ठ व मूछ्याञ्जे मल्ल के. सुन्दर छगू सनिलय् प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटार थ्यन । ज्याझ्वःया भव्यता व भावात्मक महत्वयात कयाः जानकारी बीगु ज्या जुल । व स्वयां नं महत्वपूर्ण खँ नेवाः समुदाययापाखें इतिहासय् न्हापांखुसी देय्या कार्यकारी प्रमुख पदतक थ्यंकेत ताःलाःगुलिं मुक्कं नेवाः समुदाय दुने गौरवया अनुभूतिया सम्बन्धय् नं उगु इलय् चर्चा जुल  ताःई तक च्वनाः, खँल्हाबँल्हा, विचार विमर्श लिपा मरिचमान सिंहं न्ह्यब्वयादिल – ‘जि छम्ह असली राजभक्त नेपाःमि, जि जुजुया मनू खः, जिं जितः मेगु छुं नं कथं न्ह्यब्वयेगु उपयुक्त जुइमखु।’ नांया लिउने श्रेष्ठ थर तयेवं थः नेवाः जूगु दावी याःगुलिं वय्कःयात नेवाःया पहिचानय् गर्व बोध जूगु खःला धइगु झीसं थुइकाःगु पाय्छि मजुल । अन्ततः मरिचमान नेवाःया पहिचान सहित नेवाः समुदायया दथुइ दनेत तयार जुयामदी । वय्कःयात अभिनन्दन यायेगु मंकाः खलःया ज्याझ्वः जुइमफुत ।

समुदायगत पहिचानय् स्वयां दलीय आबद्धताय् गर्व याइपिं थज्याःपिं छथी नेवाः सभासद्तय्सं उगु प्रतिवद्धता पती गबलें ल्हाःचिं मतः । फलतः निक्वःगु संविधानसभातक वःगु इलय् पहिचान सहितया संघीयता व नेवाः स्वायत्त राज्य पलिस्थाया खं मूर्तता कायेमफुत ।

न्हापांगु संविधानसभाय् नेपाःया न्हूगु संविधान मस्यौदा यायेगु प्रक्रिया न्ह्यानाच्वंगु जुल । संविधानसभा पिने नेवाः स्वायत्त राज्य मंकाः संघर्ष समितिया संयोजनय् नेवाः स्वायत्त राज्यया सुनिश्चितता सहित संघीय संरचनाया पक्षय् दबाव श्रृजना यायेत सतक आन्दोलनं निरन्तरता कयाच्वंगु जुल । भदौ ९ गते, २०६६ सालया न्हि संघर्ष समितिया हे कुतलय् विशेषतः संविधानसभाय् दुगु थीथी दलपाखें प्रतिनिधित्व यानाच्वंपिं नेवाः सभासदतय्पाखें मंकाः प्रतिवद्धता मुंकेगु ज्या जूगु खः । प्रतिवद्धता मूलतः नेवाः समुदायया ऐतिहासिक थाय्बाय्नापं बाहुल्यता दुनु प्राचीन नेपालमण्डल दुनेया भूभागय् नेवाः स्वायत्त राज्य सुनिश्चितताया पक्षय् खत । ताःहाकःगु कुतः लिपा सभासद्त उगु मागप्रति थःपिनिगु लिखित प्रतिवद्धताया निंतिं तयार जुल । तर छुं छुं सभासद्तय्सं सार्वजनिक रुपं हे थःत बिस्कं न्ह्यब्वयेगु धासें धायेगु सुरुयात – ‘जि ला पार्टीया मनू, न्हापालाक जि कांग्रेस खः ! अले जक जि नेवाः खः । पार्टीं छु निर्देशन बी, जिं व हे जक याये !’ छुं वामपन्थी सभासद्तय् प्रतिउत्तर नं अथे हे जुल – ‘जि ला न्हापां कम्युनिष्ट खः ! कम्युनिष्टया छुं नं जात वा जाति दइमखु। जि थःत नेवाः स्वयां कम्युनिष्टकथं म्हसीके यः ।’ समुदायगत पहिचानय् स्वयां दलीय आबद्धताय् गर्व याइपिं थज्याःपिं छथी नेवाः सभासद्तय्सं उगु प्रतिवद्धता पती गबलें ल्हाःचिं मतः । फलतः निक्वःगु संविधानसभातक वःगु इलय् पहिचान सहितया संघीयता व नेवाः स्वायत्त राज्य पलिस्थाया खं मूर्तता कायेमफुत ।

न्हूगु संविधानपाखें प्रस्तावित न्हय्गू प्रदेशत मध्ये तीन नम्बर प्रदेशया नामाकरण सन्र्दभय् विकसित परिदृश नं थज्याःगु हे लिपांगु घटनाक्रम खः । आन्दोलनरत आदिवासी जनजाति, उत्पीडित पक्षतय्सं बिचाःयाकथं पहिचान सहितया संघीय गणतन्त्र कार्यान्वयन मयात । हाकनं नं नामाकरणया सन्दर्भय् प्रदेश दुनेया बाहुल्यताय् दुगु आदिवासी जनजातितय् संस्कृति, इतिहास व पहिचान प्रतिविम्बित जुइकथं प्रदेशया नामाङ्कन यायेफुसा बांलाइ धइगु आम बिचाः खत । तीन नम्बरप्रदेश मूलतः तामाङ्ग व नेवाः आदिवासी समुदायतय् ऐतिहासिक थाय्बाय्जूगुलिं छगू पुचलं नेवाः-ताम्सालिङ्ग नां उपयुक्त ठहर यासें उकिया अनुमोदनया निंतिं सतकपाखें दबावमूलक आन्दोलन याःगु खत । अथेहे नेवाः समुदायया पाखें प्राचीन इतिहासया पृष्ठभूमिइ प्रदेशया निंतिं नेपालमण्डल नां सुझाव बिउगु खः ।

लुमंकेमाःगु खँ प्रदेशसभाय् दुपिं छुं दुजःतपाखें थ्व निगुलिं नांया बिस्कं बिस्कं प्रस्तावया रुपय् औपचारिक दर्ता तकं याकूगु जक मखसें उकियात अनुमोदन यायेगु निंतिं थःथःगुपाखें अधिकतम कुतः यायेगु खँ तकं सार्वजनिक जानकारी यानावःगु जुल । थ्व स्वयां उल्लेख्य खँ प्रस्तावया पक्षधर प्रदेशसभाया दुजःतय्सं थःगु प्रस्तावकथं प्रदेशया नामाङ्कन मयाःसा राजीनामातकं यायेगु उद्घोष याःगु खः । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीया दुई तिहाई स्वयां अप्व ल्याखय् दुजः दुगुलिं तीन नम्बर प्रदेशसभाया निर्णायक उपिं हे खत। इमिगु भूमिका गज्याःगु जुइ, निर्णय नं अज्याःगु हे जुइगु खँ स्पष्ट हे खः ।

तर आश्चार्य, प्रदेशया नां नेवाः-ताम्सालिङ्ग वा नेपालमण्डल तयेमाः धकाः औपचारिक प्रस्ताव दर्ता याकूपिं नेवाः दुजःतय्सं न त प्रदेश मुँज्याय् मतदानया झ्वलय् फरक मत तयेगु हैसियत क्यनेफत न त पदपाखें राजीनामा यानाः विद्रोह यायेगु आँट यात ।

संविधान जारी जूगु इलंनिसें निर्वाह याःगु भूमिकाया लिधंसाय् नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीं नाला वयाच्वंगु राजनीतिक धार गुखेपाखे उन्मुख जुयाच्वंगु धकाः आम जनताय् हेक्का दुगु हे जुल । तीन नम्बर प्रदेशया नामाङ्कनया सवालय् नं थुगु पार्टीं संविधानतः व्यवस्था यानातःगु प्रादेशिक सभाया स्वायत्त अधिकार उल्लंङ्घन यासें तप्यंक ह्वीप जारी यात । प्रदेशया नां वागमति तयेगु धाल । वंगु २७ पुस २०७६ या न्हि प्रदेश नामाङ्कनया निंतिं मतदानया न्हि । तर आश्चार्य, प्रदेशया नां नेवाः-ताम्सालिङ्ग वा नेपालमण्डल तयेमाः धकाः औपचारिक प्रस्ताव दर्ता याकूपिं नेवाः दुजःतय्सं न त प्रदेश मुँज्याय् मतदानया झ्वलय् फरक मत तयेगु हैसियत क्यनेफत न त पदपाखें राजीनामा यानाः विद्रोह यायेगु आँट यात । अथेखःसां धायेगु यानाच्वन – ‘पार्टीया निर्णययात स्वीकार यायेगु बाहेक मेगु उपाय हे मदु। पार्टीया मनू, पार्टीं धाःगु खँ ला पालना याये हे माल ।’

सचेत, शिक्षित अले जागरुक जूगुलिं नेवाःत थीथी सामाजिक संस्था, राष्ट्रिय-अन्तरराष्ट्रिय संस्थानापं राजनीतिक दलय् नं आबद्ध जुया वयाच्वंगु दु। इलय् व्यलय् नेवाःतय्सं उल्लेख्य भूमिका व नेतृत्व याःगु दसित नं दु। थुलि जुयाः नं निर्णायक अवस्थाय् विशेषतः थःगु पहिचान स्थापित यायेगु इलय् क्वातुगु भूमिका म्हितेफुगु मदु। थुकिया छुं प्रतिनिधिमूलक घटनाक्रम जक थन न्ह्यथनागु जुल ।

इतिहास साक्षी दु, सन् १७६६या उगु छगू खायुगु यथार्थ ! किपुलिइ गोरखाली फौजया सन् १७६१या आक्रमण ताःलाये मफुत । किपूमितय् वीरतापूर्ण प्रतिरोधय् कालु पाण्डेयात पाल, सूरप्रताप शाहयात मिखा कां यानाबिल । गोरखालीत लिहां वनेत बाध्य जुल । तर न्यादँ लिपा गोरखाली फौजं किपूमितनाप युद्धभूमिइ आमनासामना यायेगु स्वयां कुटिलताया लँपु ल्यल । किपूया सुरक्षाया जिम्मा बियातःम्ह काजि धनवन्त सिंहया काय वीर नरसिंहयात गोरखालीतय्सं अपहरण यानाः नुवाकोट थ्यंकल । युद्धय् न्ह्यागु नं यायेत छुट धइगु मान्यताय् नुवाकोटं पृथ्वीनारायण शाहं गोप्य रुपय् धनवन्त सिंहयात छपु सन्देश छ्वल – ‘कायया सही सलामत सुरक्षा माःसा चुपचाप किपू नगरया पश्चिमपाखेया मूलुखा चायेकाः गोरखाली फौजयात दुने वनेत ग्वहालि यानाबिउ…!’ उगु ऐन मौकाय् काजि धनवन्त सिंहं थः किपूमितय् मू संरक्षक खः कि थः काय वीर नरसिंहया अभिभावक जक ! धनवन्त थम्हं सही इलय् सही पहिचान लुइकेमफुत । समस्त नगरवासीया सुरक्षाया दायित्व निर्वाह यायेमाःम्ह काजिं थःत वीर नरसिहंया अबुकथं जक थुइकल । समुदाय व मातृभूमिप्रति जिम्मेवारी बोध यायेमफुत, पुत्रमोहया कारणं काजिं सही निर्णयय् थ्यंकेमफुत । आखिर वं सब्बु चान्हय् किपू नगरया पश्चिमय् दुगु देवध्वाखा चायेकाबिल । व हे इलय् गोरखाली फौज सुनां मसीक नगर प्रवेश यानाः अन्धाधुन्ध हमला यायेगु सुरु यात । उगु हे घटनां इतिहासया मोड हिल । काजि धनवन्त सिंहं थः सु खः? थःगु म्हसीका छु? पाय्छि तरिकां बिचाः यायेमफुत । धनवन्तं थःगु निजात्मक हैसियत नं तंकेत बाध्य जुल, अले किपूया स्वतन्त्र अस्तित्वयात नं विलुप्त यात ।

राष्ट्र निर्माणय् अतुलनीय योगदान बिया वयाच्वंपिं नेवाः समुदाय, राजनीतिक रुपान्तरणय् नं महत्वपूर्ण भूमिका म्हिताः वःगु जुल । हाकन नं फुक्कसित छगू हे न्ह्यसः, नेवाः समुदाय राजनीतिक वृत्तय् छाय् लिउने लात ? छाय् हिलावंगु राजनीतिं नेवाः समुदाययात सवल, सशक्तिकरण व अधिकारसम्पन्न यायेमफुत ? अनुभवं धाइ नेवाः समुदायया मनूत पाय्छि इलय्, पाय्छिगु थासय् थःगु सही पहिचान स्थापित याकेत सक्षम मदु। ऐतिहासिक कालनिसें हे नेवाः समुदाय धनवन्त सिंह प्रवृतिपाखें ग्रष्ट दु। उकिं थौंया यक्ष प्रश्न थ्व खः, झी दुने दुगु धनवन्त सिंह प्रवृतिपाखें गुकथं व गबलय्निसें मुक्त जुइगु खः?

(साभार : झी पुचःया सुदर्शन-कपिला सिरपाः स्मारिका)

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS