ने. सं. ११४६ दिल्लागा द्वादशी -

नेवाःतय्सं कःघानातःगु डाेटीया सिलगढी बजाः

येँ (रासस)- डोटी जिल्लाया सदरमुकाम सिलगढी सुदूरपश्चिमया हे मुख्य प्रशासन केन्द्रया रुपय् कायम जुया वयाच्वंगु दु । छगू इलय् थ्व शक्तिशाली डोटी राज्यया राजधानीया रुपय् नं म्हसिया वयाच्वंगु खः । बाइसे–चौबिसे राज्यकालय् थन कत्युरीवंशी जुयाः रैकावंशीया शासन न्ह्याःगु खनेदु व थ्व विशाल नेपालय् मस्वाःगु इलय्तक कायम हे जुयाच्वन । राणाकालय् नं थ्व क्षेत्रयात सुदूरपिश्चमया हे छगू मुख्य प्रशासन केन्द्रया रुपय् क्वःछिनातःगु खनेदु । तात्कालीन इलय् थ्व जिल्ला डोटी गौंडाया रुपय् परिचित जुयाच्वंगु खः।

वि.सं. २०२९ सालय् न्यागू विकास क्षेत्र अन्तर्गत सुदूरपश्चिामाञ्चल विकास क्षेत्रया राजधानीया रुपय् दीपायल कायम याःगु इलय् लगभग १० किलोमिटर तापाःगु थासय् अवस्थित सिलगढीया चहलपहल व व्यापारय् सुस्तता वल । थौंकन्हय् निगुलिं यात स्वानाः दीपायल–सिलगढी नगरपालिका दयेकूगु दु । थ्व क्षेत्र थौंया नेपाःया निगूगु चिकूगु १९,५३९ वर्गमिटर क्षेत्रफलय् न्यनाच्वंगु दु । सदरमुकाम दीपायल–सिलगडीपाखें पुलांगु प्रशासनिक केन्द्र सिलगढी १५ गू मिनेटया मोटर लँपुं अःपुक थ्यंके फइ ।

नेवाः समुदायया मुख्य बसोबास दुगु पहाडया च्वकाय् सिलगढी बजाः दयाच्वंगु दु । झ्यालखान डाँडां करिब २ गू किलोमिटर स्वयां च्वय् झ्वःलिक्क छगू हे लहरय् थ्व बजाः न्यना वनाच्वंगु दु । नेपाःया सुदूर भेगय् येँ (स्वनिगल)ं) वःपिं नेवाःतय्गु थुलि ख्वातुगु बस्ती खनीबलय् न्ह्याम्ह नं अजू चाइ । थःगु हे कलाकौशल व छगू हे कथंया ताकुचा पानातःगु छेँखां अन वइपिं पाहांपिंत रोमाञ्चित यानाच्वंगु दु । येँय् जक नेवाःत दइ धइगु तायेकीपिनिगु निंतिं थ्व छगू चिउताः दुगु विषय जुइगु यानाच्वंगु सिलगढीया स्थानीयावासी प्रवीण श्रेष्ठं कनादिल । वय्कलं धयादिल, ‘मेमेथाय् च्वंपिं नेवाःत स्वयां नं येँय् च्वंपिं नेवाः समुदायलिसे जिमिगु आपालं खँ मिले जू । येँय् च्वंपिं नेवाःतय्सं थें हे जिमिसंनं थन थःगु धर्मर्का यानाच्वना ।’ थुगु थासय् नेवाःतय्गु बसाइसराइ ३०० दँ न्ह्यः हे शुरु जूगु स्थानीयवासीया धापू दु ।

नेवाःत मुख्य यानाः व्यापारया हे सिलसिलाय् डोटी थ्यंकः वःगु सिलगढीया मेम्ह स्थानीयवासी टेकबहादुर अमात्यं कनादिल । वय्कलं धयादिल, ‘नेवाःत डाटीइ व्यापारया निंतिं थ्यंकः वःगु धइगु खँ दु । जिमिगु मुख्य पेशा आः नं व्यापार हे जुयाच्वंगु दु ।’ व्यापारया निंतिं थन वःपिं नेवाःतय्सं थनया हे परिवेशकथं बिस्कं थःपिनिगु म्हसीका दयेकूगु वय्कलं कनादिल । थन दयेकातःगु छेँखाया संरचना येँय् च्वंपिं नेवाःतय् स्वयां फरक धाःसा खनेदु ।

डोटी राज्यय् बन्द व्यापार अप्वयेकाः समृद्ध यायेत थनया रैकावंशी जुजुपिंसं नेपालमण्डलया मल्ल जुजुपिंलिसे सन्धि यानाः नेवाः व्यापारीत थन हयेगु ज्या याःगु इतिहासय् न्ह्यथनातःगु दु । नेपाल एकीकरण लिपा धाःसा थ्व ज्यां अझ तीव्रता काःगु खनेदु । थ्व क्रम वि.सं. २००७ सालय् प्रजातन्त्र वयेधुंकाः बन्द जूगु जानकारतय्सं धाःगु दु । आः वयाः थनं नेवाःलिसें मेमेगु जाति व समुदाय सुविधासम्पन्न जूगु थासय् बसाइँसराइँ यायेगु यानाहःगु कारणं डोटीया अस्तित्व संकटय् लाना वयाच्वंगु दु । डोटी बहुमुखी क्याम्पसया प्रमुख कृष्णबहादुर कठायतं धयादिल, ‘नेवाः समुदायं कःघाना वयाच्वंगु सिलगढीइ बुलुहुं इपिं नं सुविधा सम्पन्न थासय् बसाइँ सरे जुया वनेवं जिल्ला सदरमुकामया चहलपहलय् म्हो वयाच्वंगु दु ।’

नेवाःतय् विशिष्ट संस्कृतिया प्रभाव थुगु क्षेत्र व भारतया कुमाउतक न्यनाच्वंगु खनेदु । थन न्यायेकीगु गौरा पर्वय् हुइकीगु लाखे प्याखं थुकिया छगू ज्वलन्त उदाहरण जूगु सिलगढीया स्थाीयवासी सरिफ श्रेष्ठं धयादी । वय्कःयाकथं सिलगढीइ नेवाः समुदायं सायाः जात्रा नं न्यायेकेगु याः । सायाःयाया स्वन्हुया न्हिकुन्हु न्यायेकीगु धुँ जात्राया नं थःगु हे बिस्कं म्हसीका दु । नेवाः समुदायं थन यँयाः व रोपाइँ जात्रा नं न्यायेकेगु याः। थुपिं जात्रा धाःसा लोप जुया वनाच्वंगुलिं थनया वासिन्दां चिउताः प्वंका हयाच्वंगु दु ।

थनया प्रमुख धार्मिकस्थलमध्ये छगू खः शैलेश्वरी देगः । सिलगढी बजाःया मध्यभागय् कलात्मक धंगं निर्माण यानाच्वंगु शैलेश्वरी देवीया दर्शनं सकसिगुं दुःख व सन्ताप थःहे तना वंगु महसुस जुइगु देगःया मूल पुजारी पे्रमशंकर भट्टं कनादिल । वय्कलं धयादिल, ‘नुगलय् न्ह्याक्व हे सन्ताप दुगु खःसां नं छक्वः शैलेश्वरी देवीया दर्शन यात धाःसा दक्वं तनावनी ।’ पुलांगु नेवाः बजाः, नेवाःतय् छेँखा, सुदूरपश्चिमेली रहनसहन, भेषभूषा, शैलेश्वरी देगः परिसर, राणाकालीन दरवार व थनं खने दइगु अनुपम पहाडी लुत स्वये लायक थाय्त खः । केन्द्र सरकार व स्थानीयस्तरं थुकिया प्रवद्र्धन व संरक्षण मयायेगु ख धइगु जूसा थ्व इतिहासया पानाय् जक सीमित जुइगु दिल्पेश्वर माविया प्रधानाध्यापक दीर्घबहादुर कठायतं कनादिल ।