ने. सं. ११४६ बछलाथ्व पञ्चमी - दयावीरसिं बुदिं

सिक्किमय् स्थापित नेवाः संस्कृतिया ब्याहांचुलि

नेपाल मण्डलया जनपद नेवाःत थःगु थातं विस्थापित जुयावने माःगु नियति नेपाल पुनःएकीकरणया दुष्परिणाम खः धकाः थौं झीसं धायेमाल । परन्तु थ्व नेवाःतय्गु जक मखु थनया जनजातितय्गु नं नियति थ्व हे खः । अझ नेपालया मध्यकालिक आर्थिक इतिहास प्वला स्वयेबलय् थ्वयात खस जातिया पूर्वेलि विस्तारया लिच्वः कथं व्याख्या यायेफु ।

थुकी आप्रवासी ब्रम्हुतय्गु खसानीकरणया तत्व नं ल्वाकज्याना वःगु खनेदु । नेपालया इतिहासय् नेवाःत न्हापां विस्थापित जुया वनेमाःगु जःलाखःला देश खः– सिक्किम । नेवाःत स्वयां नं न्हापा अन वंपिं जनजाति धाःसा लोपचा खः । लिपा राणा शासनया हे छगू लिच्वः कथं आर्थिक विचलनय् नेवाःत लाःगु खनेदु ।

उकिसनं गुगु ख्वप राज्यं गोर्खायात नेपाल मण्डलय् दुथ्याकल, व हे ख्वपया नेवाःत न्हापालाक थःगु थासं विस्थापित जुया वनेमाल ।
थुकथं ख्वपं न्हापालाक सिक्किमया प्रवासय् वंपिं कसजुतय् भिनामचा कथं थः सिक्किमय् ब्वलंगु बाखं चक्रराज तिमिलाजुं थःगु चय्हाःगु वैंशय् जितः कनादिल ।

तर वय्कःयाके थःगु नेपालभाषा धाःसा दुगु मखु । उकिं वय्कःया थ्व लुमंति जिं च्वयाबी धाधां हे थगुने वय्कःया देहान्त जुल । थुकिं जिगु नुगलय् नं भतिचा थुंदित । जंगबहादुरं कोतपर्व याःगु जःखः ख्वपं थःगु बनेज्या सने धकाः इनाय्च्वया छम्ह कसजु लक्ष्मीदास येँय् वःगु खः, तर येँ ला च्वने हे फइमखुगु अवस्था खनाः वय्कः व वय्कःया जहान निम्हतिपुलिं पूर्वपाखे स्वयाः वन ।

वय्कःपिं पूर्वी नेपालया इलामय् थ्यन । इलामं सतिक लाःगु थाय् दार्जिलिङय् अंग्रेजतय्सं न्हूबस्ती विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु वय्कलं खन । दार्जिलिङ धयागु थाय् न्हापा सिक्किमया हे छगू ब्व खः । थनं पूर्व टिस्टा खुसि न्ह्यानाच्वंगु दु । थ्व हे टिस्टा नेपालया पूर्वी सीमाना जुयाच्वंबलय् नेपाल–अंग्रेज युद्ध जुयाः सुगौली सन्धि जुसेलिं टिस्टां निसें पश्चिम मेची खुसि तकया पहाडी भूभाग नेपालं त्वःतेमाल ।

अले अंग्रेजतसें सिक्किमलिसे सन्धि यानाः व थाय् ब्रिटिस साम्राज्यलिसे स्वाकल । थुकथं दार्जिलिङया नकतिनि विकास अंग्रेज शासनं यानाच्वंबलय् झी लक्ष्मीदास कसजु थन थ्यंकःवल । आः लक्ष्मीदास कसजुं थन च्वनाः छु ज्या सनेगु धकाः बिचाः यात । वय्कलं गुन्दु्रया भारी थोकं न्यानाः ध्यबा छगः छगःया ब्व तयाः मिइगु यानादिल ।

सिक्किमया रोलो खोला धयाथाय् सिजः खानी दुगु जुयाः अनं सिजः पिकयाः ‘सिक्किम सर्कार’या ग्वःध्यबा नं चलय् यात । अले ला लक्ष्मीदास– चन्द्रवीरयात ‘टक्सारी’ दर्जा बियाः सिक्किम सर्कारया अर्थ विभाग हे नेवाःतय् ल्हातय् लःल्हानाबिल ।

थ्व गुन्दु ला छन्हुं हे फुत । कन्हय्कुन्हु नं लक्ष्मीदास कसजुं थथे हे गुन्दु्रया ज्या यात । थुगु हे बनेज्यां लक्ष्मीदास कसजुया व्यापार दार्जिलिङ धयागु थासय् स्थापित जुइफत । झी कसजुं न्हापा गुन्दु्र मीगु थातथलो लिपा ‘गुन्द्री बजार’ या नामं हे नांजाल ।थुगु हे इलय् सिक्किमया छम्ह जिमिदार लामा दोज्र्ये धयाम्ह दार्जिलिङ वयाः च्वनीबलय् लक्ष्मीदास साहुयाके माल थिंकाः काइगु जुयाच्वन ।

वं थःपिनि साहु पुलेमफुसेलिं थःगु जग्गा हे बी धकाः सिक्किमया तुरुक धयाथासय् ब्वनायंकल । सिक्किम महाराज गान्तोकय् च्वनीगुलिं थ्व थाय् राजधानी हे जुल । वं थःगु राज्यय् जिमिदारी प्रथा न्ह्याकाः जिमिदारपाखें पोत असूल याकाः थःथाय् मालपोत दुकाइगु जुयाच्वन ।

दोज्र्ये लामां तुरुक जिमिदारीया मालपोत असुल यानाः गान्तोकया पुले मफयाच्वंबलय् साहु लक्ष्मीदासया ग्वाहालि कयाः कर पुलेत सिक्किम महाराजायाथय् म्हसीका बिल । अले छु माल, सिक्किम महाराजं तुरुकया जिमिदारी हे लक्ष्मीदास साहुयात लःल्हानाबिल ।
थुलि दसेलिं जिमिदारी व व्यापार नापं सम्हाले यायेत लक्ष्मीदासं ख्वपय् वनाः थः किजा चन्द्रवीर नापं मेपिं नेवाःत सिक्किमय् ब्वना यंकल ।

चन्द्रवीर कसजु शारीरिक बलं च्वन्ह्याःम्ह नं जुयाच्वन । थ्वय्कःया कुतलं अन लक्ष्मीदासया जिमिदारी ज्या ताःलाके फत । हाकनं रोलो खोला धयाथाय् सिजः खानी दुगु जुयाः अनं सिजः पिकयाः ‘सिक्किम सर्कार’या ग्वःध्यबा नं चलय् यात । अले ला लक्ष्मीदास चन्द्रवीरयात ‘टक्सारी’ दर्जा बियाः सिक्किम सर्कारया अर्थ विभाग हे नेवाःतय् ल्हातय् लःल्हानाबिल ।

थुलि खँया पृष्ठभूमि कनाःलि चक्रराज तिमिलाजुं थः पाखेया खँ थुकथं न्ह्यथनादिल— ख्वप तःमधि त्वालय् जिमि छेँ, बाज्या धर्मराज तिमिलाया छम्ह घनिष्ठ मित्र रेवतीरमण उपाध्यां सर्कारी वनया ठेक्का सकारे यानाः उकी धनजमानी च्वनेत जिमि बाज्यायात ब्वनायंकल । थ्व खँ संवत् १९६२–६३ पाखेया खः ।

श्री ३ चन्द्र शम्शेर राणाया पालय् जुयाच्वन । व ठेकेदार रेवतीरमण थःगु ठेक्काय् घाटा जुसेलिं बिसिउँ वनाः बेपत्ता जुल । अले धनजमानी जिमि बाज्या धर्मराजयात ज्वनायंकल । अले छु माल, ठेकेदार रेवतीरमणयात उपस्थित यायेमफुत धाःसा बाज्याया श्रीसम्पत्ति हे लिलाम जुइगु सर्कारी पूर्जी वय्कःयात ज्वंकल ।

अले जिमि छेँय् ला तःधंगु हे बवण्डर मचय् जुल । जिमि अबु चन्द्रराज तिमिलां श्री ३ महाराजा चन्द्रशम्शेरयात बिन्ति यानाः म्याद कयाः ठेकेदार रेवतीरमणया खोज खबरे पूर्वी तराइपाखे वनाः सप्तरी हनुमाननगर धयाथाय् वयात लुइकाः सरकारय् बिन्तिपत्र तयाः अनंनिसें अड्डासार यानाः ज्वनाहल ।

अले वयापाखें हे ठक्काया फरफारेख जुसेंलि जिमिगु श्रीसम्पत्ति फुकुवा जुल । थुकथं जिमि बाज्या व अबुं तःधंगु हण्डर नसेलिं विरक्त जुयाः बाज्यां थः काय चन्द्रराज ज्वनाः दार्जिलिङपाखे वनाः थःत छुं व्यवसाय माः जुल । उथाय् सं. १९७० साल पाखे सिलिगुढी निसें दार्जिलिङ थ्यंक रेलवेया ज्या चालु जुयाच्वन ।

उकिया ठेकेदार जंगवीर सर्दारं अन ज्यामितय्त माःगु रासन पसः तयेत बाज्या धर्मराजयात ग्वाकल । अले बाज्यां थः कायपिं चन्द्रराज, भीमराज समेत ज्वनाः अन व्यापार यानादिल । लिपा हाकनं टिस्टा खुसि तक लँ दयेकेत ‘गेलु खोला’ धयाथाय् बजार स्थापित जुल । अनया ठेक्का नं जंगवीर सर्दारं हे काःगु जुयाच्वन ।

थन नं मजदुरतय्त रासन पसः माःगुलिं जिमि अबु, कका, चन्द्रराज–भीमराजपिंसं हे थ्व व्यवसाय चालु यानादिल । थथे अर्थोपार्जन ज्याय् वंपिं चन्द्रराज तिमिलाया इहिपा सं. १९७२ साल पाखे सिक्किम तुरुक निवासी लम्बोदर कसजुया म्ह्याय् उमादेवीलिसे जुल । अन हे सं. १९८३ सालय् जिगु जन्म जुल । जिं दाजुपिं भवानीराज व पवनराज तिमिला निम्ह दनि ।

आः जिमि पाजुपिनिगु वंशवृत्त छक्वः नं स्वये –
लक्ष्मीदास व चन्द्रवीर कसजुतय् सिक्किम यात्राया खँ च्वय् चर्चा याये धुन । थुमि हे अबु भाजु नारायण धयाम्ह ख्वप इनायच्वया कसजु खः । सिक्किम वनाः थ्वया कायपिंसं अन वंशवृद्धि थुकथं याःगु जुल ।

भाजुनारायण कसजु

लक्ष्मीदास चन्द्रवीर

हरिदास प्रधान रामकृष्ण प्रधान लम्बोदर प्रधान
(नामथाङ) (सुम्बुक) (तुरुक)

हिरालाल प्रधान हरिप्रसाद प्रधान मोतीचन्द्र प्रधान

अरुण चन्द्र प्रधान

सिक्किम राज्यया सम्भ्रान्त परिवार जुसेलिं अंग्रेज सरकारया मिखा उमिपाखेर लानाच्वन । अले लक्ष्मीदासया तःधिकःम्ह काय हरिदास प्रधानयात अंग्रेज सरकारं ‘राय साहेब’ पदवी बिल न्हापां । अनंलि वया हे चिधिकःम्ह काय लम्बोदर प्रधानयात नं ‘रायसाहेब’ पदवी बिल । थ्वय्कः जिमि मांया अबु जुयाः जिं पाजुबाज्या धायेमाल ।

थ्वया काय मोतीचन्द्र प्रधानयात जिं सद्दे पाजु धायेमाल । वय्कःया अंग्रेजी शैक्षिक योग्यतायात कदर यानाः अंग्रेज सरकारं दार्जिलिङया सबडिस्ट्रिक्ट कलेक्टर पदय् नियुक्त याःगु जुल ।‘अथे हे लक्ष्मीदासया माहिलाम्ह काय रामकृष्ण प्रधान सिक्किमया सुम्बुक धयाथाय् च्वनाः वं थः कायपिं हिरालाल व हरिप्रसाद मध्ये कान्छाम्ह हरिप्रसादयात दार्जिलिङय् तयाः आखः ब्वंकल ।

सिक्किम राज्यया सम्भ्रान्त परिवार जुसेलिं अंग्रेज सरकारया मिखा उमिपाखेर लानाच्वन । अले लक्ष्मीदासया तःधिकःम्ह काय हरिदास प्रधानयात अंग्रेज सरकारं ‘राय साहेब’ पदवी बिल न्हापां ।

वय्कलं एमए, बीएल पास यानाः अन हे वकालतया ज्या नं न्ह्याकादिल । वय्कःयात नं अंग्रेज सरकारपाखें ‘रायसाहेब’ पदवी बियातःगु दु ।
उगु बखतय् नेपालय् राणाविरुद्ध आन्दोलन सुरु जुयाच्वन । थुकिया नेपालं पिने राजनीतिक नेता विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला, गणेशमान सिंह आदिपिनिगु सम्पर्क दार्जिलिङय हरिप्रसाद प्रधान वकिललिसे नं जूवन ।

सिक्किमया नेवाःतसें नं नेपालया जनआन्दोलनयात ग्वाहालि याःगु जुयाच्वन । थ्व आन्दोलन दिकाःलि नेपालय् राजनीतिक परिवर्तन जुल । अले सं. २००७ सालं न्हूगु सर्कारया सिफारिसं दार्जिलिङया वकिल हरिप्रसाद प्रधानयात नेपालया प्रधान न्यायाधिश पदय् नियुक्त यात – श्री ५ त्रिभुवन सरकारं ।

वय्कलं नेपालया प्रशासनिक चक्रयात प्रजातान्त्रिकरण यायेगु पलाखय् न्यायिक योगदान बीकथं ज्या यानादिल । थज्याःगु न्हूगु पलाः न्हूम्ह जुजु महेन्द्र सरकारयात मयल । उकिं सं. २०१२ सालय् राणाकालिक प्रधान न्यायालय हे खारेज यानाः सर्वोच्च अदालतया नामं दरबारी भूमिका सहित न्याय पद्धति नीस्वन ।

परिणामतः प्रधान न्यायाधिश हरिप्रसाद नेपालं लिहां वनेमाल । लिपा सं. २०१७ साल पुसंनिसें नेपालय् दलीय राजनीति हे मतये धँुसेंलि पञ्चायत पद्धतिया संविधान लागू यात । थुगु बखतय् सिक्किमं हरिप्रसाद प्रधान थःपिनि हे छगू पारिवारिक इहिपाया ज्याझ्वलय् नेपाः थ्यंकादिल ।

उबलय् जुजु महेन्द्र वय्कःयात हाकनं सर्वोच्च अदालतया प्रधान न्यायाधिश नियुक्ति यानाबिल । थुगु निक्वःखुसिया नियुक्तिं वय्कःयात जूगु पुलां घाःयात मलमपत्ति थें जूवन । परन्तु वय्कःया लिच्वःगु कार्यकालयात प्रधानन्यायाधिश हरिप्रसाद प्रधानजुं न्हापा थें चुले धाःसा मफुगु यत्थें सीदु । थ्वपालय् शायद वय्कलं नेपाल म्हसीकल ।

अले प्रधान न्यायाधिश जुयाच्वंबलय् हे वय्कःया देहावसान नेपालय् हे जुल । वय्कःया इहिपा धाःसा ख्वपया शिक्षाविद् जगतसुन्दर मल्लया केहेँ अमृतलक्ष्मी मल्ललिसे जूगु खः । वय्कःपिनि कायभाजु अरुणचन्द्र प्रधान नेपाल सर्कारया प्रशासन सेवाय् उच्च पदाधिकारी जुयाः अवकाश प्राप्त जुल ।

थुलिमछि नेपालया ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्ययात आत्मसात् यानाच्वंम्ह चक्रराज तिमिलाजुया एकदम सिधासादा जीवन खनाः जिं थुइके मफुगु खँ यक्वं खन । थन नेवाःतय् समस्याया पर्वत हे जिं खनाच्वना । अले तिमिलाजुं थःगु लिच्वःया खँ जक थुकथं प्वंकादिल— जिमि अबु चन्द्रराजया देहान्त सिक्किमय् जुल ।

जि धाःसा अनं २९ दँया वैंशय् सं. २०१२ सालं ख्वप लिहां वया, थःगु कुलछेँ थामय् यायेत । उथाय्लाक हे पाजु प्रधान न्यायाधिश हरिप्रसाद नेपालं लिहां वनेमाल । जि धाःसा थन ग्क्इः या सेवाय् च्वनाः डुबे जुइत्यंगु तिमिला निवासया पुख्र्यौली श्रीसम्पत्ति जोगय् यायेत ३२ दँ तक मुद्दा म्हिता च्वनेमाल । थुकिं हे जिगु जीवनया ऊर्जा दक्व फुइगु जुल । ’