राणा शासनय् भीम शम्शेर

राणा शासनया प्रारम्भिक अवस्था व स्थापना धयागु षडयन्त्र, घातप्रतिघातं सुरु जूगु खः । राणा शासनया संस्थापक जंगबहादुरया जीवनकाल लिपा थुकिं झन उग्र रुप काःगु खनेदु । थथे जूगुया मुख्य कारण धयागु सत्ता हे खः । जंगबहादुरं देशया उच्च प्रशासनिक पद प्रधानमन्त्रीयात थःगु हे परिवार दुने तःगु खः ।

अथे यायेगु निंतिं जंगबहादुरं दुनुगलंनिसें भिंक ज्या मयाः । प्रधानमन्त्री व श्री ३ महाराज पद न्ह्याबलें थः काय छय्या दुने जक चाःचाः हिलेमा धयागु मनसाय नं दयेकूगु खः । जंगबहादुर दतले ला वं दयेकूगु प्रधानमन्त्रीया रोलक्रमयात सुनां नं विरोध याये मछाः । जंगबहादुरं प्रधानमन्त्रीया पद पारिवारिक रोलक्रम वि.सं. १९१३ सालय् जुुजु सुरेन्द्र पाखें लालमोहर याकाः काःगु खः ।

तर जंगबहादुरया थःगु जीवनया उत्तराद्र्धपाखे थम्हं दयेकागु रोलक्रमय् कालान्तर तक थः काय छय्पिंसं उपभोग यानाः न्ह्याके यंके मफइगु खंकूगु खनेदु ।

छाय्धाःसा वि.सं. १९२४ सालय् थम्हं दयेकागु रोल क्रमया लालमोहरयात भगवान पशुपति नाथया दक्षिणपाखे लुखाय् थुकथं ताम्रपत्र तःगुलिं सीदु ‘…हामीबाट र हाम्रा सन्तानबाट कदाचित यत्रा यत्रा मिहिनेत गर्दा बक्स्याको धर्मछाडि अर्को तरह गर्न लाग्यो भन्या तेसलाई श्री पशुपति श्री गुह्येश्वरीको कुदृष्टि पंचमहापातक लाग्ला. तिमीहरूका रोलवालाले गद्दीमा रुपैया राषी षलल पान्र्या मतलब गन्र्याहरूलाई माथी लेषीया वमोजिम सजाय गर्नु भनी धर्मपत्र गरी बकस्याको छ. यो बेहोरा श्री पशुपतिका दक्षिण दर्वाजामा तामापत्र लेषीबक्स्याको छ. सो बमोजिं हामीबाट मोहर गरीबक्स्यौं (श्री ३ महाराज पदमशम्शेरका कुरा – नयराज पन्त, संशोधन मण्डल २०३५ पृ.सं. २२) ।

धीर शम्शेरया थ्याःपिं मथ्याःपिं यानाः १७ म्ह कायपिं दु । थ्याःपाखें दुपिंं कायपिं मध्ये छम्ह खः भीम शेम्शेर । रणोद्दीप सिंहया हत्या यायेत वंगु समूहया थ्व नं छम्ह दुजः खः । थ्वं हे थः तःधिब्वा रणोद्दीपयात गोलीं कयेकूगु खः ।

जंगबहादुरं थःम्हं दयेकागु रोलक्रम थुकथं भगवान भरोसाय् त्वःतूगु धयागु विश्वास मदुगुया कारण खः धायेफु । जंगबहादुरया अन्त लिपा धाःसा थ्व हे रोलक्रमया लागि राणावंश यदुवंशय् परिणत जूवन । जंगबहादुरया अन्त लिपा दकलय् न्हापां जंगबहादुरं दयेकूगु रोलक्रमयात जंगबहादुरया तःधिकःम्ह काय जगतजंगयात रोलं निष्काशन यानाः धीरशम्शेरं उल्लंघन याःगु खः ।

धीर शम्शेरया निधन लिपा नेपाःया प्रधानमन्त्रीया लागि जंग खलः व शम्शेर खलःया दथुइ घातप्रतिघात ब्वलंगु खः । थ्व हे क्रियाकलापं वि.सं. १९४२ सालया नेपालया प्रधानमन्त्री व श्री ३ जुयाच्वंम्ह रणोद्दीपयात हत्या यानाः शम्शेर खलकय् एकलौटी कथं प्रधानमन्त्री रणोद्दीप शम्शेर खलः व जंगबहादुर खलःया सद्दे कका तधिब्वा खः ।

थुगु हत्याकाण्डय् शम्शेर खलः नं रणद्दीपया जक हत्या याःगु मखु जंगबहादुरया काय छय्या नं हत्या याःगु खः । थ्व हे हत्याकाण्ड निसें नेपाःया राणा शासन इतिहासया धलखय् खनेदयेकः वःम्ह खः भीम शम्शेर ।धीर शम्शेरया थ्याःपिं मथ्याःपिं यानाः १७ म्ह कायपिं दु । थ्याःपाखें दुपिंं कायपिं मध्ये छम्ह खः भीम शेम्शेर ।

रणोद्दीप सिंहया हत्या यायेत वंगु समूहया थ्व नं छम्ह दुजः खः । थ्वं हे थः तःधिब्वा रणोद्दीपयात गोलीं कयेकूगु खः । तःधिब्वा स्यानाः शम्शेर खलःया ल्हातिइ राणा शासन वसेलिं खलःया थकाली कथं वीर शम्शेर श्री ३ महाराज जूगु खः । भीम शम्शेर वीर शम्शेरया यःपिं किजापिं मध्येयाम्ह छम्ह खः ।

वीर शम्शेर व भीम शम्शेरया दथुइ पारस्परिक मैत्री सम्बन्ध धयागु निम्हेस्यां थ्याःम्हं कलाः स्वयां मथ्याःपिं कलाः प्राणप्यारी व कण्ठहार जुयाः नं खः धायेफु ।वीर शम्शेर श्री ३ जुयाः छुं दिन लिपा थःत श्री ३ या पगरी चूलाका बीत दिलोज्यान बियाः ज्या याःम्ह किजा खड्ग शम्शेर नाप मनमुटाव सुरु जुल ।

कालान्तरय् वनाः वीर शम्शेरं खड्ग शम्शेरयात रोलक्रमं निष्काशन जक याःगु मखु देशं हे पितिनाछ्वत । खड्ग शम्शेरयात निष्काशन यायेगु ज्याय् वीर शम्शेरयात ग्वाहालि याःम्ह नं भीम शम्शेर हे खः । वीर शम्शेरया निधन लिपा देव शम्शेरयात श्री ३ महाराजया पगरी चूलाःगु खः ।

देव शम्शेर श्री ३ महाराज जुसांनिसें पार्लियामेन्टया व्यवस्था, जनतायाके सल्हा कयाः शासन यायेगु, देशया थाय्थासय् प्राथमिक स्कुल चायेकेगु, गोरखापत्रया प्रकाशन आदि यावत् जनमुखी ज्या यानाः कमान्डर इन चीफ चन्द्र शम्शेरयात कपाः स्याःगु जक मखु थथे जुयावल धाःसा थः श्री ३ महाराज जुइ मखनीगु तायेकाः षडयन्त्र यानाः देव शम्शेरयात कू यानाः चन्द्र शम्शेर श्री ३ महाराज जूगु खः ।

थथे देव शम्शेरयात कू यायेगु ज्याय् नं भीम शम्शेरं सहयोग याःगु खनेदु । देव शम्शेरयात अपदस्थ यायेत चन्द्र शम्शेरया षडयन्त्रकारी समुहं वीर शम्शेरया कायपिनि अंशबण्डा यायेगु त्वह चिनाः दर्बार स्कुलया वार्षिकोत्सवय् वःम्ह देव शम्शेरयात अनं तुं लाल दरबार यंकूगु खः ।

राणा शासनया व्यवस्था अनुसार श्री ५ महाराजया अंगरक्षाया सुरक्षा कयाच्वनीगु बिजुली गारठया छगू दफ्फा नं हातहतियार सहित श्री ३ नापनापं वनीगु कथं देव नापं वंगु बिजुली गारठयात फत्ते शम्शेरं लाल दरबारया दथुइ लँय् हे पनाः श्री ३ देवयात चन्द्र, गेहेन्द्र, दुर्गा व भीम शम्शेर नापनापं वंगु खःसा छकू एकान्त क्वथा थ्यनेसातं चन्द्र इशारा अनुसार दुर्गा व गेहेन्द्र निम्ह जानाः पाता कसे यानाः क्वथाय् दुने बन्दी याःगु खःसा भीम शम्शेरं देवनापं वंम्ह अंगरक्षक कर्नेल इन्द्रबहादुर शाहीया हातहतियार लाका कयाः निःशस्त्र यानाः चन्द्र शम्शेरयात श्री ३ यायेगुली महत्वपूर्ण सहयोग याःगु खनेदु ।

वि.सं. १९८६ साल मंसिर ३० गते चन्द्र शम्शेरया निधन थःगु हे कालगतिं जुसेलिं भीम शम्शेर नेपाःया प्रधानमन्त्री व श्री ३ महाराज जूगु खः । थः प्रधानमन्त्री जुइसात भीम शम्शेरं २९ वर्ष कुँ मि घुर्काः सह यानाच्वंगु झोँक पिकाःगु खनेदु ।

थथे चन्द्र शम्शेरयात सहयोग यायेगु खँय् भीम शम्शेरया थःगु हे स्वार्थ दुगु खः । खास खँ ला छु धाःसा चन्द्र शम्शेर मचां निसें रोगी, तःधि जुसेंलि छातीया रोगं थिल । उकियात टिबी जूगु धयाबिल । उगु इलय् टिबी रोगं थिल धाःसा व मनू तःन्हु म्वाइ मखु । उकिया वासः मदु । थ्व हे खँयात ध्यानय् तयाः भीम शम्शेरं देव शम्शेर क्वःथयेत चन्द्र शम्शेरयात सहयोग याःगु धाइ ।

छाय्धाःसा राणा शासनया रोलक्रम अनुसार चन्द्र शम्शेर धुंकाः श्री ३ महाराज जुइगु पाः भीम शम्शेरया खः । रोगीम्ह चन्द्र शम्शेर याकनं सी हे सी व धुंकाः थःगु हे पाः, उकिं देव शम्शेरयात क्वःथयेगुलिं भीम शम्शेरं दिलोज्यानबियाः सहयोग याःगु खनेदु । भीम शम्शेरं छु मती तयाः देव शम्शेर क्वथयेत चन्द्रशम्शेरयात सहयोग याःगु खः, अथे मजुल ।

चन्द्र शम्शेर याकनं सीगुया अःखः २९ दँ श्री ३ महाराज जुयाः क्यनाबिल । चन्द्र शम्शेरं थःगु शासन जःछि जंगीलाठ जुद्ध शम्शेरयात च्यापे यानाः भीम शम्शेरयात काकूगु खः । चन्द्र शम्शेर न्ह्याथाय् वंसां जुद्ध शम्शेरयात नापनापं यंकीगु खनेदु । चन्द्र शम्शेर बेलायत वंबलय् जुद्ध शम्शेरयात नं नापं यंकूगु खः । उगु इलय् चन्द्र शम्शेरया थथे यायेगुली नं चालबाज याःगु धाइपिं दुगु खनेदु ।

उमिगु धापु कथं चन्द्र शम्शेरं थथे याःगु धयागु भीम व जुद्ध जानाः थःत क्वःथली धकाः खः । थथे चन्द्र शम्शेरया शासन कालय् साप दुःख कष्ट नयेमाःपिं मध्ये भीम शम्शेर छम्ह नं खः धाःसां पाइमखु । भीम शम्शेरया हरेक ज्याय् चन्द्र शम्शेरं दृष्टि तइगु जक मखु, माःसां म्वाःसां छ्यनं निसें तुति थ्यंक सेखी झारे याइगु खः ।

श्री ३ महाराजं न्ह्याक्व सेखी झारे याःसां वास्याहां न्हिलाः भाय् मसिउ पहः यानाः च्वनेगु सिबाय् छुं उपाय मदु । चन्द्र शम्शेरं भीम शम्शेरयात थःम्हं जक सेखी झारे याइगु मखु, मेपिं मार्फत नं झाँटे याकीगु खः ।

थ्व विषययात कयाः भीमबहादुर पाँडें थुकथं उल्लेख याःगु दु– ‘श्री ३ चन्द्र शम्शेरले आफ्ना मुख्तियारलाई बेला कुबेला हिँकन, हिँकाउन यसबेला कौशलका सदस्य सुब्बा भरतमणि आचार्य दीक्षितलाई लगाइएका थिए । भरतमणि आ.दी थिए प्रधानमन्त्रीबाट टाउ पाएका मुख्तियारसँग पनि नाडी निम्ठन पछि नहट्ने खालका कर्मचारी ।

(त्यसबखतको नेपाल भाग २ र ३, भीमबहादुर पाँडे, २०४४ पृ.सं. ७) । चन्द्र शम्शेरया सुरु शासन निसें अन्त तक हे भीम शम्शेरया थ्वहे दशा खः । वि.सं. १९८६ साल मंसिर ३० गते चन्द्र शम्शेरया निधन थःगु हे कालगतिं जुसेलिं भीम शम्शेर नेपाःया प्रधानमन्त्री व श्री ३ महाराज जूगु खः । थः प्रधानमन्त्री जुइसात भीम शम्शेरं २९ वर्ष कुँ मि घुर्काः सह यानाच्वंगु झोँक पिकाःगु खनेदु ।

भीम शम्शेर प्रधानमन्त्री जुइसातं न्हापां याःगु ज्या धयागु चन्द्र शम्शेरया मनू धाक्वसित जागिरं पदच्यूत यायेगु व गय् यानाः जिउ उकथं दुःख बीगु याःगु खनेदु ।थ्व इलय् वया मणि खलः काशीनाथ आचार्य दीक्षितं व वया कायपिंसं नोमद दुःख नल । माहिला गुरुजु हेमराज पाण्डेयात वीर पुस्तकालयया सफू हिनामिना यात धकाः जागिरं लिकया बिल ।

चन्द्र शम्शेरया माहिला गुरुजु हेमराज पाण्डे व माहिला पन्डित काशीनाथ आदि जःपा ल्हाः व देपा ल्हाः खः । उगु इलय् उमिसं छु धाल, व हे जुइगु धाइ । माहिला गुरुजु ला वासः यायेगु त्वहःचिनाः काशीइ वनाछ्वल । तर माहिला पन्डितं धाःसा साप दुःख नयेमाल । फुक्कसिया न्ह्यःने टंगाल दरबारया चौरय् ग्वारा ग्वारातुलाः भीम शम्शेरयाके दुहाइ फ्वने मायेकां त्वःताबिल ।

थ्व विषययात कयाः बालकृष्ण समं थुकथं उल्लेख याःगु दु, ‘…उनले चन्द्र शम्शेरको समयमा आफुलाई नटेर्ने अथवा केही अपमान गर्नेहरूलाई खोस्ने, डाँडा कटाउने गरे. भरतमणि आदि शिवप्रताप शम्शेर थापाहरूलाई उनले डाँडा कटाइदिए । राममणि आ.दि.लाई पनि खोसिदिए ।

राममणि र भरतमणिका भाइ लक्ष्मण मणिको सर्वस्व हरण हुने भएको थियो, तर भीम शम्शेर उभिएको झ्याल मन्तिर अगाडिको चौरमा उनीहरूका पिता माहिला पण्डित काशीनाथ ‘महाराजको दुहाई’ भन्दै लडीबुडी गरेर रोए, त्यति अपमानित भएपछि दण्ड घट्यो ।’ (मेरो कविताको आराधन भाग २– बालकृष्ण सम, वि.सं. २०२९, साझा प्रकाशन पृ.सं. १०१)

चन्द्र शम्शेरं जागिर लिकया तःपिं सकसितं जागिर थमौति यानाबिल । चन्द्र शम्शेरयात गरिब दिन दुःखीया वसः पार्सल यानाः छ्वयाहयाः चन्द्र शम्शेरया शासनयात धज्जी उडे याइम्ह विराटनगर निवासी कृष्णप्रसाद कोइरालायात (बीपी कोइरालाया बौ) खनिज पदार्थ व जडिबुटि निकासीया ठेक्का बिल ।

अथे हे चन्द्र शम्शेरया इलय् देशं पितिनातःम्ह सरदार कालीप्रसाद कोइराला (सुशील कोइरालाया बाज्या)यात सःता जागिर थमौति यानाबिल । राणा शासनया प्रधानमन्त्रीं न्ह्यागुं यायेफु । वं याःगु ज्याखँयात सुनानं विरोध यायेदइ मखु । यदि विरोध यात धाःसा वया थाय्बाय् ठेगान दइमखु धयागु प्रत्यक्ष रुपं थाय् काःगु खनेदु ।

अधिनायकवादया चरम सिमाय् थ्यंगु खः । तर थथे खःसां प्रत्येक राणा प्रधानमन्त्रीया अन्तरमनय् धाःसा थःत भिंम्ह मनू धायेके मास्ति व हे वः । थ्व धलखय् भीम शम्शेर नं खः धायेफु । भीम शम्शेरं थःत भिं धायेकेत थः श्री ३ जुइसातं चिया भंसार माफ यानाबिलसा प्राणदण्डया कानुनयात मदयेकाः आजिवन कैद सजायया व्यवस्था याःगु खः ।

थथे यानाः छुं न्हि लिपा प्रचण्ड गोरखाया पोल खोले जूगु कारणं उगु संस्थाया मनूतय्त प्राणदण्ड सजाय नं बचे जुयाः आजीवन कारावासया सजाय जूगु खः । वीर शम्शेरं थालनी याःगु कलधाराया व्यवस्थायात भीम शम्शेरं ल्हुतिं मेगु लः हयाः त्रि भीम धारा धकाः नां तयाः कलधारायात निरन्तरता बिउगु खः ।

खास खँ ला भीम शम्शेरया थः प्रशासक व न्याय व्यवस्थाय् थः थम्हं निपुण तायेकीम्ह खः । हप्ताय् छक्वः शनिवाः बिदा बीगु नं वं हे प्रारम्भ याःगु खः । थ्व स्वयां न्ह्यः नेपालय् कर्मचारीतय्त बिदा बीगु धयागु एकादशी, औंसी, चाडपर्व व थः मांअबुया श्राद्ध यायेत खः । राणा शासनय् प्रारम्भिक अवस्थानिसें खनेदुगु थ्याः मथ्याःया विषयय् भीम शम्शेरं सुरु अवस्थानिसें मथ्याःपाखें लिनाजूम्ह खः ।

वया जःखः मथ्याःपिनि बोलबाला जूगु खनेदु । वया पत्याः दुम्ह मनू धयाम्ह वीर शम्शेरया मथ्याःम्ह तर रोलय् दुकयातःम्ह तेज शम्शेर खः । भीम शम्शेरया शासन कालय् थ्याःपिं धाक्वसित छखे छखे लाकेत स्वःगु खनेदु ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS