अस्तित्वया संकटय् ल्वहंहिति
छिं सिउला येँया लुँहितिं गुगुं इलय् एकनासं लः हायाच्वनीगु ? खः झीमध्ये यक्वसिनं हे सिउ कि येँया लुँहितिं एकनासं लँ हायाच्वनीगु । व नं छधाः हितिइ जक मखु, लुँहितिया दक्वं हितिं उतिर्क एकनासं उलि हे गतिं लः हायाच्वंगु दइ । थ्व लुँहितिइ चछिन्हिछिं हे एकनासं निरन्तर लः हायाच्वनीगु जूगुलिं येँया स्थानीयवासिन्दां २०३०या दशकय् तक निपा ल्हातं फयाः लुँहितिं हायाच्वंगु लः त्वनेगु, म्वःल्हुइगु व वसः हीगु यानावयाच्वंगु खः ।
तर थौंया वयाः धाःसा थ्व ‘एकादेशको कथा’ थें जुइधुंकूगु दु । येँया लुँहिति जक मखु, उकि नापनापं लाःगु मरुहितिइ नं प्यखेरं च्वंगु दक्वं हितिं एकनासं हे २४ सै घन्टा निरन्तर लः हायाच्वनीगु खः । थुकथं हे येँया ल्हुतिइ च्वंगु नीनिधाः हितिइ नं तःधाः हे लः हायाच्वनीगु अवस्था दुगु खः ।
उगु इलय् थुपिं ल्वहंहितिं छगू हे धालं झ्वारारारा लः हायाच्वनीगु लुमंकादिसें ल्हुतिया रमेश सायमिं धयादी, ‘झण्डै प्यंगू दशक न्ह्यःतक ल्हुतिया दक्वं हितिइ २४ घन्टा हे उलि हे वेगं लः हायाच्वनगिु जूगुलिं येँया थीथी थासं म्वःल्हुइत व वसः हिइत वइपिं आपालं दयाच्वनीगु खः । थौंकन्हय् धाःसा अज्याःगु ल्वहंहितिं लः महायेधुंकल ।’
गुलिखे ल्वहंहितिया च्वसं हाकुगु ट्यांकी तयाः लः हायेकातःगु नं खंके फइ । द्वलंद्वः दँ न्ह्यवंनिसें अस्तित्वय् दयाच्वंगु थज्याःगु लुँहिति, ल्वहंहितिया बारे थःगु चिनाखँ मार्फत जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठं थुकथं वर्णन यानादीगु दु, ‘लुँहिति, ल्वहंहिति, ल्वहंहिति नं हिति हे मखुला ? मन दुने तस्वीर दइन, भ्वँया तस्वीर माःला दाइचा छं छुं मसिला ?’
गुलिखे थासय् वहःहितिं नं दु धायेगु याःसां थौंकन्हय् अज्याःगु हिति अस्तित्वय् मदयेधुंकल । तर लुँहिति धाःसा येँ व यलय् आः नं अस्तित्वय् दनि । अथे हे ल्वहंहितित त्वाःत्वालय् अझं खंके फइ । नेवाः कला व संस्कृति जायाच्वंगु स्वनिगलय् न्ह्याथाय् नं दयाच्वनीगु ल्वहंहिति नेवाः समुदायया मौलिक सम्पत्ति जक मखसे विदेशीयात म्हसीका बीगु महत्वपूर्ण पहिचानया आधार नं खः ।
स्वनिगःया थाय्थासय् नेवाः समुदायया पुर्खां प्राचीनकालनिसें हे निर्माण यानाः त्वःता तःगु ऐतिहासिक दृष्टिं महत्वपूर्ण थज्याःगु ल्वहंहितिं कलात्मक व सांस्कृतिक दृष्टिं थःगु बिस्कं पहिचान व गरिमा कुबियाच्वंगु दु । थौंकन्हय् थें सह यानां याये मफुगु तच्वःगु ताल्लाया इलय् थज्याःगु ल्वहंहितिया लुमन्ति न्ह्याम्हेसित नं वयेफु ।
स्वनिगःया थाय्थासय् नेवाः समुदायया पुर्खां प्राचीनकालनिसें हे निर्माण यानाः त्वःता तःगु ऐतिहासिक दृष्टिं महत्वपूर्ण थज्याःगु ल्वहंहितिं कलात्मक व सांस्कृतिक दृष्टिं थःगु बिस्कं पहिचान व गरिमा कुबियाच्वंगु दु । थौंकन्हय् थें सह यानां याये मफुगु तच्वःगु ताल्लाया इलय् थज्याःगु ल्वहंहितिया लुमन्ति न्ह्याम्हेसित नं वयेफु ।
त्वनेगु लःया अभाव फयेमालाच्वंगु थज्याःगु अवस्थाय् थुकिया थीथी स्रोतया विकल्पमध्ये उपयुक्त विकल्प खः ल्वहंहिति । ख्वाउँसे व सिचुसे च्वंगु लःया स्रोत ल्वहंहितिं हायाच्वंगु लः स्वनिगःया जनतां सलंसः दँ न्ह्यवंनिसें निरन्तर उपभोग याना वयाच्वंगु खः । जमिनया क्वय् जलभण्डारय् संचय यानाः तःगु लः ल्वहंहितिपाखें २४ सै घन्टा हायेकातयेगु व्यवस्था मिले यानातइगु खः ।
ल्वहंहिति थौंकन्हय् जक विकास जूगु प्रणाली मखु । थुकिया लिउनेया इतिहास लिच्छविकालतक स्वानाच्वंगु दु । लिच्छवि जुजु मानदेवया पालय् दयेकूगु ल्वहंहिति आतकया हे दकलय् प्राचीन ल्वहंहितिकथं कायेगु याइ । उत्कृष्ट कलाकौशलया रुपय् दयाच्वंगु स्वनिगः अर्थात येँ, यल व ख्वपया त्वाःत्वालय् दयाच्वंगु थज्याःगु ल्वहंहितिया मुख्य विशेषता धइगु हे चछिन्हिछिं लः हायाच्वनीगु खः ।
नेपालभाषा व संस्कृतिलिसे प्रत्यक्ष स्वानाच्वंगु लुँहिति, ल्वहंहिति, मरुहिति, थँहिति, क्वहिति स्वनिगःवासी दथुइ अतिकं लोकंह्वाः । लगंया किरण ज्यापु येँया लुँहिति थेंज्याःगु हितित सुना वंगु खँय् सरकारया ध्यान मवंगु धासें आः ला संघीय व प्रदेश सरकारं थुकिया संरक्षण व संवद्र्धन नापं विकासय् ध्यान बीमाःगु धयादी ।
वय्कलं धयादिल, ‘नेवाः बस्ती दुने दयाच्वंगु ल्वहंहिति राष्ट्रिय सम्पत्ति खः । थुकिया संरक्षणया निंतिं सरकारं राष्ट्रिय नीति हे तयार यानाः बिस्कं बजेटया व्यवस्था यानाः ल्वहंहितिया संरक्षणय निंतिं योजनावद्ध ज्याझ्वः हयेमाः ।’
सिन्धुपाल्चोक छेँ जुयाः थनया बानेश्वरय् च्वना वयाच्वंम्ह दुर्गाबहादुर लामां लःया स्रोतया विकल्प, ऐतिहासिक महत्व व नेवाः समुदायया बिस्कं पहिचान स्वानाच्वंगु कारणं थुकिया संरक्षण यायेमाः धइगु खँय् गुगु कथं नं निगू मत मदु धयादिल । वय्कलं धयादिल, ‘तीव्र गतिं जुयाच्वंगु सामाजिक हिउपाः व ७४ जिल्लापाखें नं मनूत थन वयाच्वनीगु झ्वलय् थज्याःगु ऐतिहासिक महत्व कुबियाच्वंगु आपालं धइथें ल्वहंहितित सुना वनाच्वंगु द, गुगु तसकं दुःखद खः ।
छुं दँ न्ह्यवतक मरुहिति थेंज्याःगु लोकंह्वाःगु ल्वहंहितिपाखें गैर नेवाः समुदायं नं लः प्रयोग याना वयाच्वंगु खः । लःया अभावया इलय् थुपिं ल्वहंहितिं छुं राहत धाःसा अवश्य नं बिया वयाच्वंगु खः ।’
हालय् काठमाडौं उपत्यका खानेपानी व्यवस्थापन बोर्डं स्वनिगः दुनेया झिगू नगरपालिका क्षेत्र दुनेच्वंगु ल्वहंहिति व पुखूया स्थलगत अध्ययन यानाः तयार याःगु ‘काठमाडौँ उपत्यकाभित्रका ढुङ्गेधारा तथा पोखरीको लगत नक्साङ्कनसम्बन्धी’ नांया सफुतिइ म्हिगया प्राचीन जीवन्तता, शैली, कला व परम्परा पिज्वइकथं ल्वहंहितिपाखें लः फयेगु अवसर दइकथं ल्वहंहितिया विकास यायेमाःगु खँय् बः बियातःगु दु ।
येँ व यल महानगरपालिकालिसें ख्वप, मध्यपुर थिमि, किपू महालक्ष्मी, गोदावरी, चन्द्रगिरि, शंखरापुर (सक्व), तोखा नगरपालिका दुने दुगु ल्वहंहिति व पुखूया अध्ययन यानाः उगु सपूm तयार याःगु खः । महालक्ष्मी नगरपालिकाया प्रमुख रामेश्वर श्रेष्ठं नगरपालिका दुने झिंगुंगः ल्वहंहिति दुगुलिइ प्यंगः पूर्णरुपय् लोप जुइधुंकूगु व न्हय्गू पुखूमध्ये प्यंगू जक अस्तित्वय् दुगु धयादिल ।
सफू तयारीया निंतिं अनुसन्धानय् लगे जुयादीम्ह पद्मसुन्दर जोशीयाकथं नेपालमण्डल दुने पुखू, तुं, ल्वहंहितिया बांलाःगु सम्बन्ध दु । येँ, यल व ख्वपय् राजकुलो दुगु व राजकुलोमार्फत लः ल्वहंतिहिइ हायेकेगु व्यवस्था मिले यानातःगु खनेदु । थज्याःगु राजकुलो येँया भुइजःसि, यलया टिका भैरव व ख्वपया बागेश्वरीइ दु ।
LEAVE YOUR COMMENTS