पृथ्वीनारायणया प्रशासन

लिच्छविकालं निसें प्रमाणित जूगु नेपाःया इतिहास खःसां ‘नेपाल’ देश शब्दया उल्लेख धाःसा ईसा पूर्व हे कौटील्यया अर्थशास्त्रय् ‘नेपालया कस्तुरी व राडी बांलाः भिं’ धकाः उल्ले ख जूगु खनेदु । अथे हे लिच्छवि इलय् बौद्ध धर्म शास्त्र अध्ययन यायेत उगु ईया भारतया अझ खासय् धायेगु खःसा थुगु क्षेत्रया हे प्रसिद्ध विद्यार्जन स्थलया रुपं नांजायाच्वंगु ‘नालन्दा विश्वविद्यालय’ वनीपिं चिनियाँ विद्यार्थीतय्सं नं नेपाःया विषयय् आपालं उल्लेख यानावंगु ताब वृत्तान्तय् खनेदु । अथे विद्यार्जन यायेत वंपिं विद्यार्थीत मध्ये हुयान स्याङ्गं नेपाःया सिमाना चिनिया नापनक्सा अनुसार ४००० लि दु धकाः उल्लेख यानातःगु खनेदु (वज्राचार्य २०३०) । हुयान स्याङ्गया उल्लेखयात कयाः खँ ल्हायेगु खःसा नेपाःया सिमाना आःया ल्याखं स्वयां नं आपाः दु धायेमाः ।

लिच्छविकाल अर्थात पाँचौं शताब्दीपाखे खनेदुगु विशाल नेपालय् झिंप्यंगूगु शताब्दीपाखे वयाः पहाड, मधेस यानाः थीथी राज्य स्थापना जूगु खनेदु । सुदूरपश्चिम, पश्चिम यानाः बाइसी चौबिसी राज्य खनेदयेधुंकूगु खनेदु । थुपिं फुक्कं स्वतन्त्र राज्य खः । नेपाःया स्वनिगः हे नं स्वंगू मल्ल राज्य स्वतन्त्र रुपं गठन जुइधुंकूगु खनेदु ।

रत्न मल्लया पालंनिसें सिइदयेक विभाजन जूगु स्वनिगःया मल्ल राज्यतय्सं शुरुनिसें अन्ततक हे थवंथः बांलाक मेलमिलाप यानाच्वंगु खनेमदु । अथे हे बाइसी चौबिसे राज्यय् नं थवंथः मेल मदु । थथे मेल मदुसां उगु इलय् धनी राज्यया रुपं कयाःगु राज्यत धाःसा नेपाः राज्य, पाल्पा राज्य व मकवानी राज्य खः । नेपाः राज्ययात लः, फय् व चां आपालं साथ बियातःगु कारणं थनया कृषि उत्पादन बांलाः, नापं थनया व्यापार व्यवसाय ल्हासा नाप जुइगु कारणं नं थ्व राज्य धनी जूगु खः । थन सुरुनिसें हिन्दुस्तानी जक व्यापार याःवइगु मखसे अफगानिस्तानया व्यापारीत समेत मौसमी व्यापार याः वइगु खः । अफगानिस्तानं व्यापार याःवइपिं व्यापारीतय्त थनया नागरिकं ‘काउली’ (कावुल)त धाइगु खः ।

थ्व काउलीतय्सं रेशम, कस्मीरी, मोती, थीथी पत्थर व अनया जडीबुटी ज्वना वइगु खःसा थनं जडिबुटी, कस्तुरी आदि ज्वना वनीगु खः । थथे अफगानिस्तानीतय्सं राणाकालया अन्त तक हे वयाः व्यापार याःवःगु खनेदु । थथे विभिन्न देशनाप व्यापार व्यवसाय दुगुया कारणं नेपाः राज्य धनधान्य खः । गुगु राज्य धनधान्य जुइ, अनया नागरिकत शिक्षितया नापं अनया साहित्य, संस्कृति, कलाया नं उन्नति जुइगु स्वाभाविक हे खत । नेपाः थुकथं धनधान्य जूगुया कारणं बाइसी चौबिसी राज्यं जक मखु हिन्दुस्तानया विभिन्न राज्यं समेत मिखा तइगु व आक्रमण समेत याः वइगु खः । पाल्पा राज्य व मकवानी राज्यया भूभाग पहाड जक मखसे मधेस नं लाः । अथे लाःगुया कारणं कृषि व भारतनापया व्यापार व्यवसाय नं बांलात । उगु इलय् भारतनापया व्यापार धयागु अन्नपात, जडीबुटी, अगराख (सिँ) व वन्यजन्तुइ किसि खः । भारतया तापाकं तापाकंनिसें वयाः साहुमहाजन व जमिन्दारतय्सं थन किसि न्याः वइगु खः । मधेसया हातबजारय् किसि नं विक्रीया लागि तयातइगु खः ।

न्ह्याक्व उपदेश व्यवस्था यायेत स्वःसां पृथ्वीनारायण शाहं थःम्हं रचना याःगु राज्य बांलाक व्यवस्था धाःसा यानाथके मफुत धायेमाः ।

बाइसी चौबिसी राज्य अधिकांश धयाथें गरिब राज्य हे खः । अथे गरिब राज्य मध्ये नेपाःया सीमा स्वानाच्वंगु गोरखा राज्य नं खः । भौगोलिक हिसाबं कायेगु खःसा गोरखा राज्यय् उब्जाउ भूमि नं आपाः मदुसा व्यापार व्यवसाय नं प्रायःशून्य, हिमाली भूभागं वइगु धिक्का चि, हाम्वः, सकि अनया व्यापार खः । पृथ्वीनारायण शाह गोरखा राज्यया राजगद्दीइ आसिन जूबलय् राज्यकोष प्रायःशुन्य हे , अथे खःसां गोरखालीतय् थःगु राज्यप्रति असीम आस्था व प्रेम खनेदु । गोरखालीत बहादुर नापं अनुशासित नं खः । पृथ्वीनारायण शाह थः जुजु जुइसातं राज्यकोषय् द्रव्य जायेकेत छगू जुक्ति पिकाःगु खनेदु । पृथ्वीनारायण शाहं जुजु जूगु इलय् गोरखा राज्ययात बाह्र हजार गोरखा धाइगु खः । अथे बाह्र हजार धुरी दुगु गोरखायात पृथ्वी नारायण शाहं धुरीं छम्वः गद्दी मुवारक (सलामी) असुल यात । थुकथं खुद्वः पाँय्म्वः जनतायाके असुल उपर यानाः नं काशी वनाः हातहतियार न्यायेत मगासेंलि पृथ्वीनारायण शाहया त्वाय्अबु जुयाच्वंम्ह ख्वपया जुजु रणजीत मल्लयाके खुद्वः पाँय्म्वः त्यायेकाःगु खनेदु । थुकथं गद्दी मुबारक व त्वाय्याके त्याय् कयाः पृथ्वीनारायण शाह हातहतियार न्यायेत काशी वंगु खनेदु ।

उगु ईयात कयाः खँ ल्हायेगु खःसा बाइसी चौबिसी व स्वनिगःया हातहतियार धयागु तरवार, खुँडो, खुर्पा, धनुष व ढाल खःसा भीर पाखाया ल्वहं नं खः । पृथ्वीनारायण शाहं काशीइ आधुनिक हतियार बन्दूक जक मखु, बन्दूक दयेकीपिं, उकियात माःगु मरमसला बारुद दयेके सःपिं वस्ताजत नं ज्वना वल । थथे हातहतियारं सुसज्जित जुइवं पृथ्वीनारायण शाहं गोरखा राज्याया सिमाना बृद्धि यायेगु पाखे ध्यान तल । नरभूपाल शाहया पालंनिसें गोरखालीतय्सं मिखा तयाच्वंगु राज्य धयागु नेपाः राज्य खः । नरभूपाल शाहं नुवाकोट हमला यानाः पराजित जुसेलिं वयागु मानसिक सन्तुलन स्यंगु खः । थथे थः अबुया मानसिक सन्तुलन स्यनाः अन्त जूगुया कारणं धाये वा येँ देय् व ल्हासानापया व्यापारीक मार्ग जुयाच्वंगु कारणं पृथ्वीनारायण शाहं दकलय् न्हापां आक्रमणया योजना नुवकोट हे दयेकल । खास हे धायेगु खःसा पृथ्वीनारायण शाहं गोरखां पश्चिमपाखे हाने यायेगु आँट हे याये मफुगु खनेदु। पृथ्वीनारायण शाहया जीवनकालभर हे गोरखा पश्चिम चपे नदी पारी वने मफु । थथे जूगुया मुख्य कारण धयागु कास्की, लमजुब व पर्वतया जुजुपिनि मेलमिलाप व तनहुँ राज्ययात पाल्पा राज्यया समर्थन दयाः नं खः । गोरखां पश्चिम नेपाःया सिमाना किल्ला काँगडा, गंगोत्री, यमुनातरी, बद्रि केदार लगभग सिमला साँध सिमाना यायेगु ज्याया श्रय पृथ्वीनारायण शाहया माहिलाम्ह काय बहादुर शाहयात वनी । बहादुर शाहया इलंनिसें वि.सं. १८७२ तक नेपाःया सिमाना पूर्वय् तिष्टा खुसि खःसा पश्चिमय् काँगडा खः ।

वि.सं. १८०१ या येँयाःपुन्हि कुन्हु लाकाः गोरखालीतय्सं नुवाकोट राज्य त्याकेगुली सफल जुल । थथे नुवाकोट इलाका गोरखा राज्यय् दुकाये फसेलिं पृथ्वीनारायण शाहया साहस व इच्छा यक्व थहां वंगु खनेदु। पृथ्वीनारायण शाहं नुवाकोट थःगु ल्हातिइ वसेंलि येँदेय् मत्याकूतले अर्थात वि.सं. १८०१ निसें १८२५ तक थःगु मुकाम (राजधानी) नुवकोट हे कायम याःगु खनेदु। नुवाकोट त्याका कासेंलि पृथ्वीनारायणं पूर्वपाखेया राज्य त्याका कायेगु पाखे थःगु ज्या न्ह्याकूगु खनेदु। पूर्वया राज्य व्यवस्था व सैनिक व्यवस्था बांलाःगु खनेमदु। अय्जूगुया कारणं पृथ्वी नारायण शाहं स्वनिगःया राज्ययात थाति तयाः धमाधम पूर्वपाखे न्ह्याःवंगु खनेदु। तर येँ, यल, ख्वपयात दिन रात ध्यान तयेगु धाःसा मत्वःतू । यलया छ प्रधानया षडयन्त्र व दाउपेच, ख्वपया रणजीत मल्लया मथ्याःपिं कायपिनि बेमेल व जयप्रकाश मल्लया क्रियाकलाप व वया कलाः
दयावतीया ल्वापुया फाइदा कायेत नं पृथ्वीनारायण शाहं त्वःतूगु खनेमदु। थुकथं अनेक छलकपट यानाः पृथ्वीनारायण शाहं वि.सं. १८२५ या येँयाःपुन्हियात हे ताः तयाः येँ देशय् आक्रमण यानाः थःगु ल्हातिइ काःगु खः । येँदेय् थःगु ल्हातिइ वयेवं पृथ्वीनारायण शाहं थःगु मुकाम नुवाकोटं येँ देय् यातसा देशया ध्वजा नं गोरखाया ध्वजायात परित्याग यानाः नेपालय् पुरापूर्वकालंनिसें राष्ट्रिय ध्वजाया रुपं नाला वयाच्वंगु चन्द्र सूर्य अंकित ध्वजायात हे राष्ट्रिय ध्वजाया रुपय् नालाकाःगु खनेदु। गोरखाया ध्वजायात ध्वजा मधासे निसान धायेगु याःगु खनेदु, गुगुयात आः नं शार्दुलजंग गुल्म (गुर्जुया पल्टन)या न्ह्यः न्ह्यः ज्वना वनेगु यानाच्वंगु खनेदु ।

विभिन्न राज्यय् विभाजन जुयाच्वंगु नेपाःया भूभाग थुकथं समस्ति रुपं सिमाना वृद्धि जुसेंलि हरेक क्षेत्रय् आमूल परिवर्तन वःगु खनेदु। खास हे धायेगु खःसा शाहकालया प्रारम्भ जुइसाथं नेपाःया इतिहासया आधुनिक युगया प्रारम्भ जुल धाःवने माःगु खनेदु। दकलय् न्हापां ला शाहकालया प्रारम्भनिसें प्रशासन क्षेत्र लिखित व प्रमाणित रुपं न्ह्याःवंगु खनेदु। शाहकालया प्रारम्भिक अवस्थाय् प्रशासनिक कार्य, थपघट, संशोधन निरन्तर रुपं न्ह्यानावःगु हे थौंया प्रशासन खः धायेफु । खास हे धायेगु खःसा नेपालं परराष्ट्र नीति अर्थात उत्तर ल्हासाया व्यापार व दक्षिणया इष्ट-इण्डिया कम्पनीनाप नं यःसां मयःसां सम्बन्ध तयेमाल । उकिया ताःकाल तक प्रमाणया रुपं तयातयेत लिखित सुरक्षाया नं आवश्यक जुल । उकिं तिब्बत स्वइगु विभाग व इष्ट इमिण्डया स्वइगु विभाग नं अलग अलग याःगु खनेदु। गुगुयात लिपा वनाः जैसीकोठा व मुन्सी कोठा धायेगु यात ।

पृथ्वीनारायण शाहया प्रशासनिक व्यवस्थाय् शक्तिया स्रोत जुजु हे खः । उगु इलय् बाइसी चौबिसी व स्वनिगःया शक्तियाश्रोत नं जुजु हे खः । जुजुं हे थःगु ज्याया सहयोगया लागि भारदारी सभा गठन याइगु खः । व भारदारी सभाया भारदारतय्सं इमान्दारीपूर्वक जुजुयात सल्लाह सुझाव बीगु खःसा उमिसं बिउगु सल्लाह सुझाव अनुसार जुजुं ज्या यायेमाः धयागु बाध्यता मदु। जुजु न्ह्यागुं निर्णय यायेत नं स्वतन्त्र खनेदु। प्रशासनया उच्च पद धयागु जुजु व युवराज खः । जुजु व युवराज शासन तहया उच्च पद जूगुया कारणं शाहकालया जुजु व वयस्क युवराज दथुइ गबलें मेल दुगु खनेमदु। पृथ्वीनारायण शाह व युवराज प्रताप सिंह शाहया दथुइ बोलचाल हे मदु। प्रताप सिंह शाह अबु थें योद्धा नं मखु, बहादुर नं मखु। पृथ्वीनारायण शाहं नुवाकोट त्याके धुनेवं अन न्हय्तँजाः यानाः दरबार दयेकूगु खःसा येँ देय् थःगु ल्हातिइ वयेवं विजय भवन कथं गुतँजाः यानाः ‘विलास मन्दिर’ दयेकूगु खः । थ्व भवन युवराज प्रताप सिंह शाहयात मोज मज्जा यायेत ठीक जूवन, गुगु पृथ्वीनारायण शाहया इच्छा विरुद्ध खः । अबु काय् निम्हेसिया ल्वापु थुलि तच्वया वन कि पृथ्वीनारायण शाहं राजगद्दीया उत्तराधिकारी प्रताप सिंहया थासय् बहादुर शाहयात यायेत स्वःगु खनेदु (आचार्य : २०६०-३३) थथे सल्लाह बिउम्ह धाःसा पृथ्वीनारायणया किजा दलजित शाह खः । थथे जुजु व युवराजया दथुइ बेमेल धाःसा सुरुंनिसें शाहवंशय् अन्त तक हे जुल ।

पृथ्वीनारायण शाहया शासन व्यवस्थाय् जुजु व युवराज धुंकाः चौतारा पद उच्च खः । थ्व पद जुजुया तःधिकःम्ह किजा जुइगु खः । पृथ्वीनारायण शाहं येँदेय् लिपा ख्वप थःगु ल्हातिइ काये धुंकुसेंलि पृथ्वीनारायणया किजापिंसं साथ बिइगु त्वःतूगु खनेदु। खास खँ छु धाःसा उमिसं ख्वपया, मकवानपुरया, यलया व गोरखाया प्रमुख जुयाच्वनेतमाग याःगु खः । पृथ्वीनारायण शाहं उमित गनं नं शासन व्यवस्थाया प्रमुख याना मबिउसेलिं उपिं वैरी जुयाः नेपाः त्वःतावंगु खनेदु। पृथ्वीनारायण शाहं गोरखाया प्रमुख थः थ्याःम्ह किजापिंत स्वयां मथ्याःम्ह किजा रणदुल शाहयात याःगु खनेदु। वयात शासन व्यवस्थाय् ‘भैयादया’ दर्जा बियाः तयातःगु खनेदु।

पृथ्वीनारायण शाहया प्रशासन व्यवस्थाय् दुनियाँदारयात बिइगु पद धयागु काजी, सरदार, खजाञ्ची, कपरदार, पण्डित, विचारी, डिठ्ठा आदि खनेदु। गोरखा राज्यय् द्रव्य शाह निसें नरभूपाल शाह तक जुजुया नामं टक्सारी याःगु खनेमदु। तर येँदेय् थःगु ल्हाति कासेंलि पृथ्वीनारायण शाहं थःगु हे नामं मुद्रा टक्सारी याःगु खनेदु। उकिं टक्सारी पद छगू नं न्हूगु पद कायम याःगु खनेदु।

पृथ्वीनारायण शाहया प्रशासन व्यवस्थाय्दु नियाँदारयात बिइगु पद धयागु काजी, सरदार, खजाञ्ची,कपरदार, पण्डित, विचारी, डिठ्ठा आदि खनेदु ।

शाहकालया प्रारम्भिक शासन व्यवस्थाय् सेना प्रशासन व न्याय विभाग अलग मदु। छम्ह सैनिक अधिकृतं प्रशासन स्वयेफु धाःसा न्याय निसाफ नं यायेफु । थ्व व्यवस्था राणा शासनय् तकं खनेदु। भारदारी सभाय् फुक्कं जातिया संलग्न अनुसार थरया व्यवस्था याइगु खनेदु। थुकियात ‘छ थर’ नं धायेगु याःगु खनेदु। थथे ‘छ थर’या व्यवस्था मल्ल शासन व्यवस्थाय् नं खनेदु ।

शाहकालय् लेखा प्रणालीया व्यवस्था नं दुगु खनेदु। देशया लेखाया जिम्मा खजाञ्चीं काइगु खः । खजाञ्चीयात सहयोग याइम्ह छम्ह खरदार दइगु खनेदु। थथे लेखाया ज्या स्वइगु विभाग धाःसा कुमारी चोक अड्डा खः । लिपा वनाः कुमारी चोक अड्डाया हाकीम काजीयात याःगु खनेदु, छाय्धाःसा जंगबहादुर न्हापां कुमारी चोकया काजी जुयाः भारदारया उच्च पदय् थ्यंगु धयागु प्रष्ट दु। लेखा प्रणालीया जिम्मा लिपा तक कुमारी चोकं काइगु खःसा पंचायतकालय् वयाः तिनि कुमारी चोकयात महालेखा परीक्षकय्रु पान्तरण याःगु खः ।

पृथ्वीनारायण शाहं युद्धय् वीरगति प्राप्त जूपिं परिवारया लागि ‘मरवट’ धइगु व्यवस्था याःगु खः । सुं नं युद्धय् वीरगति प्राप्त जुल धाःसा ‘मरवट’ धयागु व्यवस्थां व परिवारयात जग्गा बिइगु, वीरगति काःम्हेसिया काय वयस्क जुल धाःसा वयात नं सेनाय् काइगु खः । नेपाल अंग्रेज युद्धया सेनापति अमरसिंह थापाया अबु भीमसिंह थापां पूर्वया लडाइँलय् वीरगति प्राप्त यासेंलि व परिवारयात मरवट बियाः लालनपालन यानातःगु खःसा अमर सिंह थापा झिंखुदँ दयेवं सेनाय् सम्मिलित याःगु घटनां थ्व व्यवस्थाया बारे बांलाक सिइदु ।

उगु इलय् नं अड्डा अदालतय् घूसया चलन दयेधुंकूगु खँ पृथ्वीनारायण शाहं ‘निञा निसाफ विगान्र्या भन्याको घुस षान्या र घुस दिन्या… इ…. राजाका महा सतुर हुन’ धकाः थःगु उपदेशय् धाःगुलिं बांलाक सिइदु। सिमाना वृद्धि जुजुं वंसेंलि पहाड, मधेसय् न्यायनिसाफया बन्दोवस्त यायेमाःगु आवश्यकता जूगु खनेदु। उकिया लागि ‘अदालत पनि दिट्ठा राष्नु… विचारी थाप्नु, कचवरी पिच्छे यक यक पण्डित राषि शास्त्र बमोजिम अदालत चलाउनु’ धकाः उल्लेख याःगुलिं अदालतया बन्दोवस्त जूगु दु धयागु बांलाक सिइदु ।

न्ह्याक्व उपदेश व्यवस्था यायेत स्वःसां पृथ्वीनारायण शाहं थःम्हं रचना याःगु राज्य बांलाक व्यवस्था धाःसा यानाथके मफुत धायेमाः । खास खँ ला पृथ्वीनारायण शाहं उपदेश बिउगु हे थःगु अन्तिम अवस्थापाखे खः, अर्थात वि.सं. २०३१ पौष महिनाया अन्तिमपाखे माहिलाम्ह काय बहादुर शाहया विवाह यायेत येँ देशं गोरखा वंम्ह नुवाकोट थ्यंसेंलि मफुत । ल्वचं तच्वःगु रुप काल । थ्वहे इलय् थःगु अन्तिम अवस्था थ्यंगु सिइकाः पृथ्वीनारायण शाहं न्ह्यःनेसं दुपिं जक भारदारत सःताः थःगु उपदेश बिउगु खः । थ्व उपदेश उपदेश हे जक जुल । कार्यान्वयन मजुल । देशय् बांलाःगु व्यवस्था मंत । शासकत गति मलात, चरित्रवान मजुल धाःसा षडयन्त्रं गाःवंक थाय् काइ अले व हे षडयन्त्रया धारय् खुँ, डाँका, लुच्चा, फटाहा, शासनतन्त्रय् हावी जुइ । अज्याःम्ह व्यक्ति हे सत्ताय् वनाः देशया भाग्यविधाता जुइ । पृथ्वीनारायण शाहं बांलाक शासन अवस्थाया जग स्वने मफुगुया कारणं वया मृत्यु पश्चात हे देशय् षडयन्त्रं गाक्क हा काल । उकिं निरन्तरता काकां वन ।

लिधंसा सफू
१) आचार्य बाबुराम २०२२, नेपालको संक्षिप्त वृतान्त
२) आचार्य बाबुराम : २०६०, श्री ५ प्रतापसिंह शाह
३) राणा पुरुषोत्तम शम्शेर २०६८, श्री ३ हरूको तथ्य वृत्तान्त
४) वज्राचार्य धनवज्र २०३०, लिच्छवीकालका अभिलेख

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS