नेपाःया इतिहासय् येँयाः

नेपाःया ताःहाकःगु जात्रा पर्व मध्ये येँयाः अर्थात इन्द्रजात्रा नं खः । थ्व उत्सव पर्व यंला द्वादशीं सुरु जुयाः नानीचायाः कुन्हु समाप्त जुइ । थ्व जात्रानाप ‘कुमारी’या रथयात्रा नं स्वानाच्वंगु दु । खास धायेगु खःसा यंद्याः व कुमारी जात्रा पर्यायवाची शब्दया रुपं न्ह्याः वयाच्वंगु खनेदु । गुगु न्हापा गुगु लिपा अथवा कुमारी जात्रा व येँयाः गबलेनिसें नापनापं न्यायेका वयाच्वन थौं व आवश्यकताया खँ मखु ।

इन्द्र जलया शुद्ध इष्टदेवता खःसा कुमारी राष्ट्रियता स्वाभिमान व सार्वभौमसत्ताया इष्टदेवी खः । यःम्हेसिनं यःगु धाःसां येँया व कुमारी जात्रा नापनापं न्यायेका वयाच्वंगु जात्रा खः । इन्द्रजात्रा गबलेनिसें हना वयाच्वन, थुकिया खास तिथिमिति ला झीसं बीमफु, तर लिच्छवि जुजु शिवदेव प्रथमया लेलेया छगू अभिलेखय् मल्ल युद्ध गोष्ठीका नाम्मा ३ अच्चनीय गौष्ठिको नाम्मा ४, इन्द्रगौष्ठिका नाम्मा’ उल्लेख यानातःगुलिं इन्द्रजात्रा लिच्छवि इलय् पूर्णता कायेधुंकूगु प्रष्ट रुपं खनेदु ।

(रेग्मी २०२६, ३३९) लिच्छविकालया अभिलेखय् छथाय् जक ‘इन्द्रगोष्ठिक’या विषय उल्लेख जुयाच्वंगु मदु । यलय् च्यासःत्वाःया छगू अभिलेखय् ‘इन्द्रगोष्ठिका’या इलाकायात कयाः उल्लेख यानातःगु दुसा नरेन्द्र देवया वज्रधर अभिलेखय् नं ‘इन्द्रगौष्ठिक’या विषय उल्लेख यानातःगु खनेदु (रेग्मी ऐ ऐ) ।

थुकिं छु प्रष्ट जू धाःसा ‘इन्द्रजात्रा’ लिच्छवि कालय् साप हनाबना कथं न्यायेका वयाच्वंगु खः । इन्द्रजात्रा नापं स्वाना वयाच्वंगु कुमारी यात्रा प्याखं जात्रा पर्वया थःथःगु हे महत्वं जायाच्वंगुया नापं ब्यागलं ब्यागलं अध्ययन अनुसन्धान यायेगु गाक्कं थाय् दु । ‘इन्द्रजात्रा’ अर्थात ‘येँयाः’ नाप नेपाःया आधुनिक इतिहास नाप नं गाक्कं स्वापू घानाच्वंगु खनेदु ।

ईसाया अठारौं शताब्दी थ्यंबलय् नेपाःया भूभाग चीनिया यात्री हुयान स्यानं खं थें, चन्द्रगुप्तया प्रयाग अभिलेखय् उल्लेख जू थें व कौटुल्यया अर्थशास्त्रय् उल्लेख जू थें मखये धुंकूगु खः । नेपाःया भूभाग बाइसी चौबिसी राज्यय् विभाजन जुयाच्वने धुंकूगु खःसा अनथाय् तक थ्यंबलय् स्वनिगः हे स्वंगू राज्यय् विभाजन जुयाच्वने धुंकूगु खनेदु ।

थथे विभाजन जुयाच्वंगु थीथी राज्य मध्ये धनधान्यया रुपं कायेगु खःसा स्वनिगः राज्य, पाल्पा राज्य व मकवानी राज्य खःसा गरिब राज्यया ल्याखय् गोरखा राज्य नं लाः । गोरखा राज्यय् धनधान्य जुइगुया साधन खानी, व्यापार व उर्वर भूमि नं अप्वः मदु । उगु इलय् थ्व राज्य येँदेय्या सिमाना स्वाःगु राज्य खः ।

थथे गरिब राज्य खःसां गोरखाया जुजुया व अनया नागरिकतय् इच्छा आकांक्षा धाःसा मेपिं राज्यया स्वयां पाः । गोरखाया जुजु राम शाहया पालंनिसें थःगु राज्यय् व्यापार व्यवसाय याकेत यलया नेवाः साहुत गोरखाय् यंकाः तयेयंकूगु खनेदु । गोरखाया जुजु पृथ्वीपति शाहं स्वनिगःया मल्ल जुजुपिनि नक्कल यानाः गोरखाया पोखरीथोकय् थःगु सालिक तयातःगुलिं बांलाक सीदु ।

सांस्कृतिक, धार्मिक व मनोरञ्जन कथं येँया गुलि महत्वपूर्ण खः, राजनीतिक घटनाक्रमयात नं उलि हे महत्वपूर्ण रूपं थाय् कयावयाच्वंगु नखः खः येँयाः ।

वया हे छय् नरभूपाल शाहं थःगु राज्यया सिमाना वृद्धि यायेगु तिब्र इच्छा याःगु खनेदु । थ्वहे इच्छा कथं नरभूपाल शाहं येँ राज्यया ल्हासा नाप व्यापारीक मार्गया रुपं महत्वपूर्ण जुयाच्वंगु नुवाकोट हमला याःगु खः । तर थ्व ज्याय् नरभूपाल शाह सफल जुइमफुत । थ्व युद्धया संचालक जूम्ह जयन्त रानायात बर्खास्त जक याःगु मखु स्वयम नरभूपाल शाहया मानसिक सन्तुलन नं स्यन ।

थुगु इलय् गोर्खा राज्यया संचालक नरभूपाल शाहया तःधिम्ह कलाः चन्द्रप्रभावति खनेदु । थ्व हे चन्द्रप्रभावतीया रेखदेखय् नरभूपाल शाहया तःधीकःम्ह काय पृथ्वीनारायण ब्वलंगु खः । राजसिंहासनया नियम कथं अबु मंत धायेवं तःधीम्ह काय जुजु जुइगु नियम अनुसार नरभूपाल शाहया देहान्त लिपा गोरखाया जुजु पृथ्वीनारायण शाह जुल ।

गुकुन्हु पृथ्वी नारायण शाह गोरखाया जुजु जुल, उकुन्हुनिसें गोरखाया स्वनिगः थःगु ल्हातिइ लाकेगु तीव्र इच्छा ब्वलंगु खनेदु । युवराज कालय् ख्वपया जुजु रणजीत मल्लया काय युवराज वीरनरसिंह मल्लनाप त्वाय् चिंगु जक मखु, ख्वपय् च्वनाः येँ, यल, ख्वपया राजकाजंनिसें भूबनावट, व्यापार व्यवसाय फुक्क दुग्ययेक अध्ययन यानाः गोरखा लिहां वंगु खः ।

पृथ्वीनारायण शाह गोरखाया जुजु जुइसातं दकलय् न्हापां येँदेय्या ल्हासा व्यापारिक मार्ग जुयाच्वंगु नुवाकोटया हमला यानाः त्याका कायेगु स्वल । थ्व ज्या अति गोप्य तल । गोरखालीतय्सं दकलय् न्हापां नुवाकोट व गोरखाया सिमाना जुयाच्वंगु खिन्च्यात धइगु गामय् गोरखाली सेनायात सादा पोशाकय् बुँज्या याकेया निंतिं थेंच्वंक मुंकल ।

थथे गोरखाली सेना मुनाच्वंगु शंकास्पद जुयाः नुवाकोटया जिम्मा कयातःम्ह जयन्त रानां येँया जुजु जयप्रकाश मल्लयात खबर याःगु नं खः । जयन्त राना, नरभूपाल शाहं नुवाकोट हमला याःबलय् असफल जुसेंलि बर्खास्त यानातःम्ह व्यक्ति खःसां थ्वहे जयन्त रानायात जयप्रकाश मल्लं नुवाकोटया सुरक्षा लःल्हानातःगु खः ।

पृथ्वीनारायण शाह गोरखाया जुजु जुइसातं जयन्त रानायात गोरखाली सेनाय् सम्मिलित जुइत सःतूगु खः, तर व माने मजुल । धमाधम गोरखाली सेना न्हियान्हिथं खिन्च्यात गामय् अप्वया वसेलिं जयन्त रानां खबर जक मखु थःम्हं हे नुवाकोटया विषयय् खँ ल्हायेत जयप्रकाश मल्लयात नापलाःवःगु खः ।

थ्व इलय् नुवाकोटया सुरक्षाया लागि थः काय शेख रानायात त्वःताथकूगु खः । थथे यायां स्वनिगलय् हर्ष उल्लास कथं न्यायेकीगु येँयाः थ्यंकः वल । ख्वप देशय् च्वनाः येँयाःया वास्तविकता थुइका वनाच्वंम्ह पृथ्वीनारायण शाहं येँयाःपुन्हिकुन्हु हे नुवाकोट हमला यायेगु ग्वसाः ग्वल । थुकिया लागिं चांचां सेनायात त्रिशुली खुसि पार याकल ।

थुखे येँदेशय् धुमधामं इन्द्रजात्रा हनाच्वंबलय् पृथ्वीनारायण शाहं चान्हय् नुवाकोट हमला यात । आकाझाकां गोरखाली सेनां हमला यासेलिं नुवाकोटया सुरक्षाया जिम्मा कयाच्वंम्ह शेख राना इतःमितः कन । गोरखाली सेनां शेख रानायात स्यानाबिल । गोरखालीतय् ल्हातय् सहज रुपं नुवाकोट लाः वन । थ्व ई धयागु वि.सं. १८०१ या इन्द्रजात्रा खः ।

नुवाकोट गोरखालीया ल्हातिइ लाःवसेंलिं येँ देय्या आर्थिक अवस्था न्हियान्हिथं बमलानावन । थथे जूगुया मू कारण धयागु नेपालं ल्हासा व्यापार याइगु विभिन्न सतीगु नाका मध्ये रसुवागढी नं खः । नेपाः धनधान्य राज्य जूगु मू कारण धयागु ल्हासानापया व्यापार खः । उखे नुवाकोट थःगु याना कायेफसेंलि गोरखालीतय् मनोबल आपालं थहां वल ।

वि.सं. १८०१ निसें वि.सं. १८२५ तकया दुने गोरखालीतय्सं स्वनिगःया प्यखेंया नाका थःगु ल्हातिइ कायेत ताःलाके धुंकल । पूर्वया मुख्य नाका जुयाच्वंगु न्हय्गां व नालदुम (नाला)यात नं इन्द्रजात्रा कुन्हु हे लाकाः हमला यानाः थःगु ल्हातिइ काःगु खः । स्वनिगःया सुरक्षाया गढी जुयाच्वंगु कीर्तिपुरयात निक्वः हमला यानाः नं त्याके मफुत ।

थीथी छलकपट यानाः पृथ्वीनारायण शाहं वि.सं. १८२३ पाखे कीर्तिपुरयात थःगु याना कायेत ताःलाकल । कीर्तिपुर गोर्खालीतय् ल्हातिइ लासेंलि स्वनिगःया सुरक्षा द हे मंत धाःसां जिल । प्यखें नाकाबन्दी जुल । वि.सं. १८२४ या जन्माःद्यःया न्हवं यायेत समेत शोभा भगवतिया भचा खुसि दोभानया नीलः तकं काःवने मफुत ।

येँ देय्या सुरक्षया नापं नयेगु त्वनेगु वस्तु समेत नाकाबन्दीं यानाः अस्तव्यस्त जुल । इतिहास शिरोमणि बाबुराम आचार्यया धापू कथं पृथ्वीनारायण शाह थ्व हे इलय् करिब द्वःछि सेना येँ देशं पिने तैनाथ यायेगुली ताःलाःगु खः । थथे आर्थिक कष्टया दुने वि.सं. १८२५ या येँया थ्यंकः वल । उगु इलय् देश दुने, देशं पिनेया इलाकाया रुपं दयेकातःगु ध्वाखात खनेदु ।

थ्वहे ध्वाखात तिनाः सुरक्षाया भरय् यँेया धुमधाम नक्सां न्यायेकेगु निर्णय याःगु खनेदु । थुखे पृथ्वीनारायण शाहं थ्वहे मौका लाकाः कान्तिपुरयात आक्रमण यानाः कायेगु निश्चय यात । जयप्रकाश मल्ल क्वःनेयाःबलय् थः हे कुमारीया रथय् च्वनाः कुमारीया पुजा याकुयाकुं वनीगु खः ।

कुमारी रथ भिंद्यःयाथाय् थ्यंमथ्यंबलय् अथे धयागु द्यः खिउँगु ई खः, पृथ्वीनारायण शाहं स्वखेरं आक्रमण यात । न्यत पाखें आक्रमण यायेगु टोलीइ स्वयम पृथ्वीनारायण शाहं नेतृत्व यानाः दुहां वल । थथे आकाझाकां आक्रमण यासेंलि जयप्रकाश मल्ल इतःमितः कन । छुं क्षण आक्रमणया मुकाबला यानाः मफुसेलिं थः नापं निसः सेना ज्वनाः टेकु दोभान पार यानाः यलय् शरण काःवन ।

उगु इलय् यल येँया स्वापू मू लँपु थ्वहे खः । आःया लँपु भीमसेन थापाया इलय् दयेकूगु लँ खः । थुकथं १८२५ या येँयाःकुन्हु पृथ्वीनारायण शाहं येँदेय् थःगु यानाकाःगु खः । पृथ्वीनारायण शाहं येँ देय् थःगु ल्हातिइ वसेंलि साप खुसी जूगुया नापं वहे चान्हय् थःगु गुलि पुस्तां नेपालय् राज्य याइ धकाः जोशी क्यंगु नं खनेदु ।

गुगु थुकथं उल्लेख जुयाच्वंगु दु, ‘…. नेपालि संवत् ८८८ साल भाद्र शुक्ल १४ पूर्व फाल्गुनी नक्षत्र गंङनोग आदीत्यवार १७ घरी रात जादा वडा प्रतापी गोर्षा महाराज श्री पृथ्वीनारायण शाह कान्तिपुर सहरमा प्रवेश गर्दा भया श्री ५ महाराज नौलछें ढोकाबाट प्रवेश गर्नु भयो र कुलानन्द जैसिलाई मैले प्रवेश गर्याको साइत कतीको ठीक भयो भनी हुकुम भयो र ७ पुस्ता सम्म भन्याका यमो राज्य छ ताहा देषि भन्या बुझिकन भनौला भनि विन्ति गर्या श्री कुमारीको रथ कोहिटी सम्म पुग्याको थियो– पूर्णिमाको दिन कुमारिको जात्रा यथाक्रमले सम्पूर्ण गराया ताहापछिं कान्तिपुर सहरया वास गरी काजी प्रजाहरू आफ्ना हीकमतले चलाउन निमिति….’ –आचार्य (२०२४ ः ५२५) ।

पृथ्वीनारायण शाहं कान्तिपुर कासेलिं विजयी सेनां जथाभावी यानाः मिस्तय् असुरक्षा जूगु नं खनेदु । थ्व विषयय् थ्वहे पोती थुकथं उल्लेख जुयाच्वंगु खनेदु, ‘येक नेवारका स्वास्नी अति राम्री थिइन गोर्षा महाराजबाट प्रवेश गर्या उप्रान्त डराई पैल्हे स्त्रीलाई मारी पछीबाट आफुले पनी ज्यान त्याग गर्यो …’ –आचार्य (२०२४ ः ५२४) नेपाःया इतिहासय् शक्तिशाली शासकय् पृथ्वीनारायण शाह धुंकाः जंगबहादुर खः ।

सेनाय् लप्टनं सुरु यानाः श्री ३ महाराज तक जूम्ह खः । थुकथं थःगु भविष्यया उन्नतिइ गबलें लिफः स्वयेम्वाःम्ह जंगबहादुर वि.सं. १९०७ सालं बेलायत भ्रमणय् वनाः लिहां वसेंलि अझ शक्तिशाली जूम्ह खः । जंगबहादुर उगु इलय् थःगु जात थकायेगुलिइ समेत सफल जुल । जंगबहादुर ‘कुँवरं’ ‘राणा’ जुल ।

तथाकथित रुपं भारतया चितौढगढया राजपूत (जुजु कायया नं काय) साबित यात । वि.सं. १९१३ साल थ्यंबलय् श्री ३ महाराज व प्रधानमन्त्री थः परिवारय् जक सीमित यायेगुली समेत सफल जुल । जुजु सुरेन्द्रपाखें फुक्कं अधिकारया लालमोहर याकाः कायेगुलिइ समेत सफल जुल । खास धायेगु खःसा जंगबहादुरं गुकुन्हु राणा शासनया रोल दयेकल, उकुन्हु निसें राणात स्वंगू गुटय् विभाजन जुल ।

जंगबहादरया रोलक्रम दयेकूबलय् छसिकथं थः न्हय्म्ह दाजुकिजा, अनं जंगबहादुर काय छय्, अनं लिपा तिनि थः किजाया मस्तय् पाः वइगु खःसा जंगबहादुरं थः कायपिनि रोलक्रमय् मथ्याःम्ह निम्ह कायपिंत नं दुथ्याकल । थथे दुथ्याकेगु क्रमय् यःम्ह काय पदमजंग, रणवीरजंग व बबरजंग स्वयां क्वकालि जूसां वया रोल च्वय् तयाबिल ।

थुकी प्रस्ट रुपं जंग खलः, शमशेर खलः व मथ्याःपिनि छगू यानाः स्वंगू गुट खनेदत । थुकिया अर्थधयागु जंगबहादुर न्ह्याबलें दयाच्वनी धइगु वयागु बिचाः खः धायेफु । थज्याःगु अधर्म ज्यायात धार्मिक रुपं परिणत यायेत वि.सं. १९२४ सालय् राणा शासनया रोलक्रमयात ताम्रपत्रय् च्वयाः पशुपतिया दक्षिण ध्वाखाय् समेत तल ।

जंगबहादुरया निधन लिपा रोलक्रम अनुसार वया किजा रणोद्दीप श्री ३ जूगु खःसा वास्तविक शक्ति जंगबहादुर कान्छाम्ह किजा धीरशम्शेरया ल्हातिइ खः । धीर शम्शेरया कालगतिं निधन जुइसातं रणोदीपं जंगबहादुरया कायपिनि पंलिउगु खनेदु । थथे पंलिना जुइवं शम्शेर खलकं थः तधिब्वा जुयाच्वंम्ह रणोद्दीपया हत्या यानाः जूसां शासन सत्ता थःगु ल्हातिइ लाकेत षडयन्त्रया ग्वसाः ग्वयाजुल ।

थुगु षडयन्त्रय् स्वयम राजमाता जुयाच्वंम्ह जंगबहादुरया म्ह्याय् समेत थः दाजुकिजापाखे मलिसे शम्शेर खलःपाखे लिनाजूगु खनेदु । शमशेर खलकं रणोद्दीपयात स्यानाः जूसां थः शक्तिइ वयेत रणोद्दीपयात स्यायेगु थाय् हनुमानध्वाखा निर्धारण याःगु खः । अथे स्यायेगु दिन ल्यःगु धयागु इन्द्रजात्राया हे न्हि खः ।

थुकिया लागि राजमातापिंत वसः तयेगु सन्दुक क्यनेगु त्वहः चिनाः उकि जायेक हातहतियार तयाः हनुमानध्वाखाय् दुत यंकेगुलिइ फत्य शम्शेर सफल जूगु खः । लिपा रणोद्दीपयात इन्द्रजात्राकुन्हु हत्या मयाःगु छाय् धाःसां इन्द्रजात्रा उत्सव पर्वय् बालाक जुजु पृथ्वीवीर विक्रम नं उपस्थित जुइगु जूगुलिं हत्याया ज्याय् घारघुरुइ जुजुया सुरक्षा मजुइगु जूगुलिं थ्व योजनाया स्थान हनुमानध्वाखा व न्हि इन्द्रजात्रा मयासें मेगु हे योजना दयेकूगु खः ।

दकलय् न्हापां रणोद्दीपया हत्याया योजना इन्द्रजात्रायात हे ल्यःगु खनेदु । थ्व विषययात कयाः उगु ईया प्रत्यक्षदर्शी दरवारिया पण्डित काशीनाथ दीक्षितं थुकथं उल्लेख याःगु दु, ‘… यता श्री ५, श्री का मैया श्री धीरपुत्रहरू मिलि वन्दोवस्त भै इन्द्रजात्राको मौकामा हनुमानढोकामा नै बुढा राणाको अन्त गर्ने यत्न पनि भयाको रहेछ ।

ताहा मौका हेरी ढाकाको सन्दुस नमूना ढाका नजर गराउन तेसतो भान पारी गोलीगठा बन्दुकहरूको वाकस ज. फत्यले हनुमानढोकामा लगी श्री ५ तर्फमा पु¥याइ राखी सकेको रहेछ …’ (दीक्षित २०३१ ः ८) नेपाःया इतिहासय् इन्द्रजात्रा नाप मेगु छगू महत्वपूर्ण घटना नं स्वानाच्वंगु दु ।

राणा शासनया विरोधय् दुपिं ल्याय्म्हतय्त वि.सं १९९७ सालय् गुलिसितं शहीद दयेकाः, गुलिसितं तःदँ तक कारावासया सजाय बिसेंलि राणा शासनया विरोधीत मदयाः छझाः सुनसान थें जूगु खः । तर थ्व तःन्हुया सुनसान धाःसा पक्का नं मखुत । भारतय् नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस गठन जुसेंलि राणा शाहीया विरोधय् स्वदेशय् व भारतय् राणा शासन विरोधया लहर हानं दनावल ।

थ्वहे इलय् कांग्रेसय् दुने वीपी कोइराला व दिल्लीरमण रेग्मी दथुइ ल्वापु जुसेंलि कांग्रेस निकू कुचा जुल । थुगु हे इलय् सुवर्ण शम्शेरया नेतृत्वय् मेगु कांग्रेस नं गठन यानातःगु खः । कालान्तरय् वनाः वीपी कांग्रेसं व सुवर्ण कांग्रेस मिले जुयाः ‘नेपाली कांग्रेस’ नामाकरण यानाः राणा शाहीया विरोधय् संघर्ष यायेगु तयारी जुसेंलि नेपाली कांग्रेसयात धनं नं गात, जनं नं गात ।

सुवर्ण शम्शेर गुट नेपाली कांग्रेसय् सम्मिलित जूवसेंलि कांग्रेसया जुजु नाप नं बांलाक स्वापू दत धाःसा उगु ईया सेना नाप नं बांलाक स्वापू दत । छाय्धाःसा सेनाय् आपालं ‘सी’ क्लासया राणात कर्नेल, मेजर पदय् दयाच्वंगु खःसा थुकिया नापं सेनां सी क्लास राणाया पाजुखलः, भिंचा, जिलाजंपिं नं आपालं दयाच्वंगु खः । थुपिं फुक्कं दुनें दुनें राणा शासन विरोधीत खः ।

थथे शासन विपक्षी राणातय् नेतृत्व सुवर्ण शम्शेरं कयातःगु खःसा राजधानीया नेतृत्व तोरण शम्शेरं कयातःगु खः । छुं भचा सेनाया मनूत थःगु ल्हातिइ दसेंलि नेपाली कांग्रेसं वहे सेना ल्हातिइ कयाः शासन तहलय् च्वनाच्वंपिं सम्पूर्ण राणात सखाप यायेगु योजना दयेकल । थथे शासन तहया राणात छथाय् मुनीगु धयागु इन्द्रजात्राकुन्हु बसन्तपुर दबुलिइ खः ।

थन जुजुया गढी नं पित हयातइ । जुजुनं वहे गद्दीइ हासिन जुइधाःसा राणात नं थःथःगु पद अनुसार आसिन जुइ । राणात छथाय् मुनाच्वंथाय् बमब्लास्ट याकाः छगू हे चिहान यायेगु योजना दयेकाः नेपाली कांग्रेसं १३ म्हेसिया कार्यदल दयेकाः हतियार समेत ज्वंकाः छ्वयाहल । थुकिया नेतृत्व गणेशमान सिंहं कयावःगु खः ।

योजना कथं जुजु त्रिभुवनयात पाल्पा यंकेगु, नेपाली कांग्रेसं संघर्षया घोषणा यायेगु खः । थथे क्रान्तिया घोषणा यायेमाःगु कारण छाय्धाःसां कांग्रेसं क्रान्तिया घोषणा यायेसातं सरकारं सेनायात हातहतियार गोलीगठ्ठा इनी, वहे गोलीगठ्ठां राणा शासक दलयात सिधयेकेगु योजना दयेकूगु खः । थुकिया योजनाकार तोरण शम्शेर खः ।

गोप्य रुपं नेपाः दुहां वःगु गणेशमान सिंह मिशन राणा शासकतय्सं सिइकातये धुंकूगु जुयाच्वन । भूमिगत रुपं वःम्ह गणेशमान सिंह मिशनयात ज्वने जक मफयाच्वंगु जुयाच्वन । थ्व खँ गणेशमान सिंहपिंसं भारती राजदूत सीपी एन सिन्हा मार्फत सिइकूगु जुयाच्वन । छाय्धाःसा मोहनशम्शेर राजदूतयात धाःगु जुयाच्वन ।

थ्व विषययात कयाः गणेशमान सिंहं थुकथं बयान याःगु दु, ‘काठमाडौंमा सैनिक विद्रोह गराउने र इन्द्रजात्रामा बम विस्फोट गराएर राणा प्रधानमन्त्री लगायत महत्वपूर्ण व्यक्तिहरूलाई सखाप पार्ने योजना पनि बेग्लाबेग्लै ढंगले तयार भएको थियो….’ ‘…..हाम्रा साथीहरूले सतर्कतापूर्वक सवै तयार गरेका पनि हुन, तर जस्तो कि मैले अघि भनें, राणा सरकारलाई हाम्रो आगमन र इरादाका बारेमा सुराक मिलीसकेको थियो ।

हामीलाई गिरफ्तार गर्न मात्र सकेका थिएनन् । तर हामीले आतंक मचाउँछ भन्ने बारेमा उनीहरू चनाखो भइसकेका थिए । त्यसै कारण साथीहरूले प्रयास गरेका हुन, निर्धारित ठाउँसम्म पुगेको पनि हुन्, तर राणाहरूको कडा सुरक्षा व्यवस्थाको सामु उनीहरूको केही लागेन । निर्दोष मानिसहरूको मात्रै ज्यान जाने काम गर्न भएन । …त्यसरी बम प्रहारको योजना कार्यान्वयन हुन सकेन ।’

(सिंह – २०५७ ः ५१) प्रजातन्त्र वयेधुंकुसेंलि सरकारं पिकाइगु कानुन सरहया गजेट दकलय् न्हापां इन्द्रजात्रायात कयाः हे पिकाःगु खः । थथे यायेमाःगु कारण छु धाःसा पृथ्वीनारायण शाहं नेपाः थःगु ल्हातिइ लाकुसेंलि इन्द्रजात्रायात विजय दिवसया रुपं न्यायेका वयाच्वंगु, अथे विजय दिवसय् येँ देशय् च्वनाच्वंपिं फुक्क सैनिकतय्त बन्दूक तेर्से याकाः जुजु स्वयम लुँया हौदा कसे यानातःगु किसि म्हय् च्वनाः पाय्म्वः ह्वलाः क्वःनेयाः कुन्हु चाःहिलीगु खः ।

थुगु परेडं विजित व पराजितया भावना पिज्वःगु जुयाच्वन । थज्याःगु भावनायात अन्त यायेमाःगु तायेकाः वि.सं. २००८ सालया राणा कांग्रेस संयुक्त सरकारं थुकथं गजेट पिकाःगु खनेदु । ‘०८।५।२७ का दिन गृहविभागले इन्द्रजात्रा बारेमा परापूर्व कालदेखि चलि आएको धर्म सम्बन्धी जात्राहरू साविक बमोजिम गर्ने र विजय परेडको हकमा साम्प्रदायिक भावना जति सक्यो उ ति हटाउन न श्रेय हुनाले सो अवदेखि बन्द गर्ने मन्त्रिमण्डलमा निर्णय भएको ’ (देवकोटा ः २०१६–१०७) सांस्कृतिक, धार्मिक व मनोरञ्जन कथं येँयाः गुलि महत्वपूर्ण खः, राजनीतिक घटनाक्रमयात नं उलि हे महत्वपूर्ण रुपं थाय् कयावयाच्वंगु नखः खः येँयाः ।

लिधंसा सफू
१) डा. रेग्मी जगदीशचन्द्र ः प्राचीन नेपालको राजनीतिक इतिहास, वि.सं. २०३४, साझा प्रकाशन
२) आचार्य बाबुराम २०२५ ः श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी ः राजदरबार नेपाल
३) दीक्षित काशीनाथ ः भएका कुरा, २०३१, नरेन्द्रमणि आ. दि
४) सिंह माथवर ः गणेशमान सिंह मेरा कथाका पानाहरू खण्ड २, २०५७, आयाम प्रकाशन
५) देवकोटा गृष्मबहादुर ः नेपालको राजनीतिक दर्पण प्रथम भाग, २०१६, धु्रवबहादुर देवकोटा ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS