ने. सं. ११४६ तछलागा द्वादशी -

एमसीसीं लुमंकल राष्ट्रघाती महाकाली सन्धि

श्रीकृष्ण महर्जन नेवाः

थौंकन्हय् स्वीदँ दुपिंसं सीमखु नेपाःया नेतातय्सं महाकाली सन्धि पारित याःगु घटना । अबलय् नेपाःया राजनीतिक दलत विभाजित जुल । नेपाःमितय्गु दथुइ नं नुगः विभाजित जुल । महाकाली सन्धिपाखें नेपाःयात तसकं लबः वइ धकाः धाइपिं छथ्वः, अले महाकाली सन्धि राष्ट्रघाटी धाइपिं छथ्वः । अबलय् नं थौंया इलय् एमसीसीयात कयाः गुकथं राजनीतिक दलया नेता, कार्यकर्तानिसें जनतात विभाजित जूगु खः अथे हे विभाजित खनेदुगु खः । संसदय् जिउ मजिउ धकाः मत तल, अन्ततः नेपाःया नेतातय्सं महाकाली सन्धि यानाः हे त्वःतल ।

महाकाली सन्धि
तसकं विरोधया दथुइ २०५३ असोज ४ गते महाकाली एकीकृत विकास सन्धि संसद्या दुई तिहाई बहुमतं पारित याःगु खः । महाकाली सन्धिया सवालयात कयाः अबलय् प्रमुख प्रतिपक्ष दल एमाले तज्यात । अबले महाकाली सन्धि अनुमोदन याःगु इलय् ‘संकल्प प्रस्ताव’या बः काःगु खः ।

अबले कांग्रेस दुने भारतया लबी दुगु कारणं गिरिजाप्रसाद कोइरालां टनकपुर सम्झौता यातसा, शेरबहादुर देउवां महाकाली सन्धि यात । थ्व कांग्रेसयात तःधंगु खँ मजुल, तर एमालेयात समस्या जुल । एमालें महाकाली खुसी मंकाः खः, लः बच्छि बच्छि खः धकाः नारा थ्वयेकल । एमाले दुने तसकं बहस नं जुल ।

प्रमुख प्रतिपक्षी एमालें महाकाली सन्धिया औचित्य अध्ययन यायेगु निंतिं केपी शर्मा ओलीया नेतृत्वय् अध्ययन कार्यदल दयेकल । ऋषिराज लुम्साली, हिरण्यलाल श्रेष्ठलगायत सदस्य जुल । अले पार्टी दुने बहुमतं पास यायेगु पक्षय् दन । संसदं संकल्प प्रस्ताव पास यायेगु अले उकियात समावेश यायेगु धाल । संसदं पारित नं यात, तर थौं नीन्यादँ दये धुंकल थ्व सन्धिया संकल्प प्रस्ताव अलपत्रय् दु । भारत थः याकःचा न्ह्यावनाच्वंगु दु । थुकिं यानाः नेपाःयात तःधंगु घाटा जूगु दु । सन्धिइ महाकाली खुसिया मुहान उल्लेख यानातःगु मदु । लिम्पियाधुरा मुहान खःसां उल्लेख मदु । सन्धिइ महाकालीयात सिमा खुसि जक धयातःगु दु । उकिं यानाः हे थौं कालापानी, लिपुलेक व लिम्पियाधुरा नेपाःया भूभाग खः धकाः काये फयाच्वंगु मदु । व भूमि नेपाःया खः धकाः नेपाःमितय्सं धायेगु याःसां भारतया कब्जाय् दु ।

महाकाली सन्धिं गुगु कथं लः वितरण यानाच्वंगु दु व असमान दु । नेपालं हिउँदय् ८ सय व बर्षाया इलय् २३ सय क्युसेक लः कायेगु व्यवस्था याःगु दु । जब कि महाकालीइ हिउँदय् १० हजार अले बर्षाया इलय् दुई लाख सिबें अप्वः क्युसेक लः दु । भूमि व लःया ल्याखं हे थौं महाकाली सन्धी राष्ट्रघात व अपमान खः धायेगु यानाच्वंगु खः ।

एमसीसीया सवाल
अमेरिकी सहयोग परियोजना धयातःगु एमसिसि आइतवाः बहुमतया आधारय् संसदं पारित यात । एमसीसीयात कयाः विशेष यानाः माओवादी केन्द्र, एकीकृत समाजवादी दुने समस्या वल । पार्टी दुने नं एमसीसीया पक्ष व विपक्षय् धु्रवीकरण जुल । कांग्रेस ला एमसीसी पास यायेगु हे पक्षय् दुगुलिं उगु पार्टीयात खास हे समस्या मवल । एमालेयात ला झन ज्याछिन । केपी शर्मा ओली हे प्रधानमन्त्री जुयाच्वंगु इलय् एमसीसीयात संसदं पास यायेत दर्ता जूगु खः । एमालें सभामुखया राजीनामाया माग यानाः संसदय् नाराबाजी यानाच्वन । एमसीसीया सवालयात कयाः पार्टीगत धारणा तयेगु तकं मयात । एमाले संसदय् दुगु अवस्थाय् नं छुं नं मत औपचारिक रुपं मतसे मेगु हे मुद्दायात कयाः नाराबाजी यानाच्वन । मानौं कि एमालेयात एमसीसीया सवाल मतलब मदु । थ्व हे दथुइ झिंनिगू बुँदाया ब्याख्यात्मक घोषणा प्रस्ताव सहित एमसीसीयात बहुमतं पारित यात ।

व्याख्यात्मक घोषणाय् छु दु ?
अमेरिकी अनुदान सम्झौता एमसीसीया १२ बुँदाया व्याख्यात्मक घोषणा याःगु दु । थ्व झिंनिगू बुँदा मूल रुपं थुकथं दुः कम्प्याक्टया पक्षय् दुगु कारणं नेपाः अमेरिकाया इण्डो प्यासिफिक स्ट्राटेजीलगायत छुं नं कथंया सैन्य व सुरक्षा गठबन्धनय् आवद्ध दुगु धकाः नालीमखुगु खँया घोषणा । देय्या मूल कानुन नेपाःया संविधान कम्प्याक्ट व कम्प्याक्ट नाप स्वापू दुगु मेगु सम्झौतासिबें च्वय् जुइगु घोषणा । एमसीसीया अनुदानया प्रयोग बाहेक मेगु छुं नं उद्देश्यया निंतिं हाल विद्यमान व भविष्यय् निर्माण जुइगु अमेरिकी कानुन व नीतित पालना यायेत नेपाः बाध्य जुइमखु । मिलेनियम च्यालेञ्ज एकाउन्ट नेपाल विकास समिति (एमसीए नेपाल)पाखें संचालन याइगु ज्याय् नेपाःया कानुनं निर्देशन याःगु कथं नियमित जुइ । कम्प्याक्टया उपयोगपाखें श्रृजना जुइगु बौद्धिक सम्पत्तिइ एमसीसीया स्वामित्व दइमखु, नेपाःया स्वामित्व जुइ । एमसीए नेपालया फुक्क ज्या व कोषया लेखा परीक्षण प्रचलित नेपाःया कानुन कथं महालेखा परीक्षकपाखें जुइ । नेपाःया प्रचलित कानुन पालना मयाइगु अवस्थाय् नेपालं ३० न्हुया लिखित सूचना बियाः कम्प्याक्ट अन्त यायेग अधिकार नेपाःयाके दइ ।

व्याख्यात्मक घोषणां छु जुइ ?
एमसीसीयात कयाः न्ह्यःने हःगु झिंनिगू बुँदाया ब्याख्यात्मक घोषणायात कयाः सकारात्मक व नकारात्मक निगुलिं कथंया धारणा समाजय् दु । एमसीसी पास याःगु पक्षयापिनि निंतिं थःपिनिगु ख्वाः सुचुकेगु माध्यम जुयाबिउगु दुसा विरोध याइपिनिगु निंतिं थ्व फय्गं खँ जुयाबिउगु दु । नेपाःया संसदं पारित याःगुलिं व व्याख्यात्मक घोषणायात अमेरिकां नालेमाः, नाली धकाः विश्वास यानाच्वंपिं नं दु । तर अमेरिका थ्व सवालय् मौन हे जुयाच्वंगु दु ।

अमेरिकां एमसीसी संशोधन जुइमखु धकाः न्हापा हे धाये धुंकूगु अवस्थाय् खः । उकिं व्याख्यात्मक घोषणा अमेरिकाया निंतिं चासोया विषय नं जुइमखु । संसदं पारित याःगु जक सरोकार क्यनी । ब्याख्यात्मका घोषणा धयागु एकपक्षीय कथं जूगु खः । सम्झौता संशोधन धइगु निगू पक्षया दथुइ जुइमाःगु खः, तर छगू पक्षया सहमति बिना जुइगु संशोधनया खास हे अर्थ दइमखु ।

थ्व घटनाक्रम न्हापा महाकाली सन्धि याःगु इलय् संकल्प प्रस्ताव पारित याः थें जक जूगु दु । नेपाःया संसदं पारित यात, उकियात भारतं बेवास्ता यात । अन्ततः राष्ट्रघाटी ज्या हे जुल । आः नं नेपालया संसदं व्याख्यात्मक घोषणा यानाः छगू कथं सम्झौता एकपक्षीय रुपं संशोधन यात तर उकियात अमेरिकां छुं मतलब याइगु अवस्था मदु ।

एमसीसीयात कयाः सरकारपक्ष दलतय्गु पहलं संसदं ब्याख्यात्मक घोषणा याःगु धयागु एमसीसी सम्झौताय् राष्ट्रघाटी बुँदा दु धकाः स्वीकार याःगु खः । राष्ट्रहित विपरित बुँदा सम्झौतय् दुगु खँ कांग्रेस, माओवादी केन्द्र, एकीकृत समाजवादी, जसपां स्वीकार याःगु खः । तर एमालें ला राष्ट्रघाती बुँदा दु धयागु तकं अस्वीकार यात । राष्ट्रघाटी बुँदाया सवालय् आः नेपाःया राजनीतिइ निरन्तर रुपं बहस जुयावनीगु अवस्था दु । गबलय् तक एमसीसी नेपालय् दइ अबलय् तक राष्ट्रघाटी एमसीसी धकाः सः थ्वया हे च्वनी धाःसां छुं पाइमखु ।