पञ्चदान व ख्वपय् थुकिया स्वरूप

लक्ष्मीचन्द्र बज्राचार्य

समाजय् शान्ति पलिस्था यायेया निंतिं त्याग चित्त मदयेकं मगाः । त्याग चित्त दयेकेत श्रद्धापूर्वक लय्लय्तायाः दान यायेमाः । दानया महत्वयात न्ह्यागु धर्मय् नं उतिकं हे च्वछायातःगु दु। व थें बुद्धधर्मय् नं आदिबुद्ध निसें कया शाक्यमुनि बुद्धतक नं दानयात न्हापांगु पारमी कथं महत्व बियातःगु दु। २५०० दँ न्ह्यः वसपोलं मंगलया विषयलय्
जुयाच्वंगु विवाद ज्यंकेगु झ्वलय् देशना याना विज्याःगु मंगलसूत्रय् छगू मंगल थुकथं उल्लेख जुयाच्वंगु दु। दानञ्च धम्म चरिया च एतं मंगलं मुत्तम : अर्थात् दान यायेगु,
धर्माचरण यायेगु थ्व उत्तम मंगल खः। प्राणीमात्रया दथुइ स्नेह, समझदारी, ब्वलनिगु दानयात बुद्धधर्मय् नं तःधंगु महत्व बियातःगु दु। उकिं बौद्धसमाजय् दानचित्त ब्वलंकेत थीथी नखःचखःया रूपय् हनेगु चलन दु थुपिं मध्ये छगू नखः खः पञ्चदान ।

पञ्चदानया म्हसिका :
पञ्चदान धइगु गुंलाधर्मय् नेपाया बौद्धपिंसं हनीगु छगू तःधंगु नखः खः । दीपंकर तथागतयात त्वाःत्वालय् बिज्याकाः दान बीगु चलन दु। गुंलाथ्व श्रावण शुक्ल अष्टमी कुन्हु यलय् पञ्चदान हनिगु चलन दुसा थिमि, भोँतय् व ख्वपय् श्रावण कृष्ण गु“लाया त्रयोदशी खुन्हु हनेगु परम्परा दु। थ्व दिनय् पूजा, भोजन, वास व न्हिथंयात माःगु मुलु सुका, लाखि, तुफि, काषाय्वस्त्र, आसन नापं पान(साखःति पञ्चामृत) नं दान याइगु जूगुलिं पञ्चदान धाइगु चलन दु। अथे हे पं (पृथ्वी) ज (उत्पन्न जूगु) दान बीगु जूगुलिं नं पंचदान धाई । बोलिचालिया भासं पजरां नं धाइगु चलन दु। अथे हे सुथय् दान यायेबलय् सत्ययुग दान यानागुया फल, न्हिनय् दान यायेबलय् त्रेतायुगय् दान यानागुया फल, सन्ध्या इलय् दान यायेबलय् द्वापरयुगय् दान यानागुया फल अलय् बाचा इलय् दान यायेबलय् कलियुगय् दान यानागुया फल दइगु धकाः प्यंगू युगया संयोग चूलाःगु जूगुलिं युगचह्रे नं धाई । बोलिचालिया भाषं जुगचह्रे धकाः नं धाइगु चलन दु ।

पञ्चदानया धार्मिक पृष्ठभूमि :
बुद्धधर्म कथं सूत्रपिटकया छगू निकाय दीघनिकायया महापदान सूत्रय् विपस्सी, शिखी, विश्वभू क्रकुचछन्द, कोणागमन, कश्यप बुद्ध व शाक्यमुनि बुद्धपिनिगु नां उल्लेख जुयाच्वंगु दु। वसपोल बुद्धपिं मध्ये शाक्यमुनि बुद्धया दीपंकर बुद्धनापं स्वापू दूगु जुयाच्वन । छाय्धाःसा शाक्यमुनि बुद्धं वसपोलयाके बुद्धत्वया निंतिं आशिका याना बिज्यागु खँ पालिग्रन्थय् उल्लेख जुयाच्वंगु दु। उकिं दीपंकर बुद्धं स्यनाबिज्यागु पुण्यकार्यया रूपय् थ्व पजरांयात नेपाया बौद्धपिसं हनावयाच्वंगु दु। लिसें शाक्यमुनि बुद्धं मंगलसूत्रय् उल्लेख यानाबिज्याःगु दानधर्मयात निरन्तरता बियाच्वंगु खनेदु। पञ्चदानया सम्बन्धय् बौद्धधर्मय् उल्लेख जुयाच्वंगु घटना नं लुमंकेबहः जू । प्यंगू असंख्य व छगू कल्प न्ह्यः दीपावति नगरया जुजु अर्चिष्मानया महारानी सुदीपा गर्भवती जुया दशमास पूर्ण जूसेंलि छन्हू पद्मिनी धइगु क्यवय् चाःहिउ वन । चाःहिउहिउं क्यवया दथृुइ थ्यंबलय् अन छगू पुखुली व्हयाच्वंगु पलेस्वांया द्यःने मत छप्वाः थिनाच्वंगु महारानीं खन । उकियात कायेगु मनंतुना पुखुलिइ कुहां वन । मत न्ह्यःने वयेवं खुशी जुयाः उकियात थीवं हे महारानीयात प्रसब वेदना जुल । उगु इलय् महारानीं स्वीनिता लक्षणं पूर्णम्ह काय्मचा जन्म बिल । दीपया कारणं जन्म जूगुलिं मचाया नां नं दीपंकर जुल । छन्हु वसपोल भिक्षाटन बिज्याःगु इलय् किंसुक बनय् च्वनाच्वंपिं माकःतय् जुजु ज्ञानकर धइम्ह माकलं फँसि दान यात । थुकिया पुण्यं मरण लिपा धर्मश्री धायेका मनूया कुलय् जन्म जुल ।

धर्मश्री मचाबलय् म्हिताच्वंगु इलय् दीपंकर बुद्ध भिक्षाटन बिज्यात । थःके दान यायेगु छुं मदुगुलिं व मचां दीपंकर बुद्धयात धू छपासः दान बिल । शुद्ध काय्, वाक् व चित्तं दान बिउगु फलं दीपंकर बुद्धया भविष्यवाणी कथं धर्मश्री लिपाया जन्मय् दीपावती नगरया सर्वानन्द धयाम्ह चक्रवर्ती जुजु जुल ।

सर्वानन्द जुजुया दानधर्म :
छन्हु सर्वानन्द जुजुं दरवारय् हे दानशाला दयेका दीपंकर बुद्धयात भिक्षुसंघ सहित निमन्त्रणा याना बिज्याकल । उबलय् लाक्क अन याकःमिसा छम्ह नं जुजुया दानधर्मय् भाग थ्याके धकाः वयाच्वंगु जुयाच्वन । दीपंकर बुद्धं उम्ह मिसां तसकं दुःख सियाः कमय् याना ल्यं दुगु धेबां थ्व दान यायेत्यंगु जुयाः जुजुं बिउगु दान ग्रहण मयासें व याकःमिसाया दान स्वीकार यानाबिज्यात । थ्व खँ जुजुं सियेवं जुजु लोहकार (कामी) या ज्यासलय् ज्या याःवन । ज्यासना प्राप्त जूगु ध्यबां दीपंकर सहित सर्वसंघपिन्त दान बिया बिज्यात । दीपंकर बुद्धं थ्व दानकीर्ति कल्पानुकल्पतक्क स्थिर जुयाः संसार न्यंक प्रचार जुइमाः धका सर्वानन्द जुजुयात आशिर्वाद बियाबिज्यात । थ्व अतीतया खँयात लुमंकाः झीथाय् पञ्चदान यायेगु चलन वःगु खः ।

पञ्चदानया ऐतिहासिक पृष्ठभूमि :
भाषा वंशावली कथं जुजु विक्रमदेवं नेपाल मण्डलय् बौद्धधर्म मानेयाइपिं जनतायात श्रावण शुक्ल प्रतिपदानिसें लछियंक गुँलाधर्म (गुरुंकंगु ज्ञान पालन यासें बौद्धधर्मया शील रक्षा यायेगुयात गुँला धयातःगु दु ) माने याकल । नापं श्रावण कृष्णपक्ष त्रयोदशी खुन्हु अन्नदान यायेगु परम्परा नं चलेयात धइगु उल्लेख दु ।

ख्वपय् पञ्चदान :
स्वनिगःया ऐतिहासिक लागा ख्वपय् नं श्रावण कृष्ण पक्ष त्रयोदशी खुन्हु पञ्चदान यायेगु चलन दु। तर थुकियात व्यवस्थित यानाः चले यायेगु परम्परा जुजु जगज्योति मल्लया पालय्निसें जूगु खः धइगु इतिहास अध्ययन यायेवले सीदु।
(क) ख्वपय् पञ्चदान विधि : ने.सं. ७३० सालय् तःधिछेँया जयदेव बज्राचार्य दँय् छकः दीपंकर तथागतया प्रतिमायात पूजा याना पञ्चदान बियेगु व श्रद्धालु देशवासीपिन्त नं बहाबहिली च्वना पञ्चदान बीकेगु धका बिन्ति याबले सकल मन्त्रीपिं नापं छलफल याना जुजुया आज्ञाकथं व्यवस्थित रूपं पञ्चदान बियेगु शुरु जुल । थ्व परम्परा व्यवस्थित रूपं थौंतक नं जनस्तरय् न्ह्याना वयाच्वंगु दु ।

थुगु पञ्चदानया विधि कथं दीपंकर जात्रा याये प्यन्हु न्ह्यः मूलम्ह दीपंकरया थाय्पा आजु सहित दशनायकपिं तःधिछेँया जजमानया नायःया थासय् वयाः स्वां तःवइगु चलन दु।अथे हे पञ्चदानया न्हिखुन्हु तःधिछेँया नायकपिं वयाः न्हापां सूर्यमढी त्वालय् न्याम्ह दीपंकरपिन्त तुति लिचायेका, दबुली बिज्याका पूजा याइ । अले आदिपद्य महाविहारया क्वापा देवतायात नं पूजा याइ । उकिं लिपा थाय्पा आजु सहित ख्वप देया सकल बज्राचार्य, बुद्धाचार्य व शाक्यपिन्त (बुद्धपुत्र भाःपा) दानप्रदानया रूपय् पञ्चदान ज्याझ्व न्ह्याकेगु परम्परा दु ।

(ख) ख्वपय् दीपंकर बिज्याका पञ्चदान याइगु लँपु : पञ्चदान विधि सिधयेका सूर्यमढीनिसें पञ्चदान यायेगु ज्याझ्वः न्ह्याकेगु परम्परा दु। सूर्यमढी शुरु जुया छसिकथं जेँला, कमिचा गल्ली, तला तुंथी (दत्तात्री ल्यूनेया दबुली), सलाँगणेद्यो न्ह्यःनय, सकुलाँ, गछेँ, नवदुर्गा द्योछेँ न्ह्यःनय् पञ्चदान याइ । उकिं लिपा नगांचा–क्वाठण्डौ दबुली–नासःचा–
विश्वकर्मा छेँ –तचपाल दबुली पञ्चदान याइ ।

अनंलिपा गुच्चात्वा–हाकुचिबाहा द्यः न्ह्यःनय्–ख्वाना भैलद्योया न्ह्यःनय्–बेखाल–ओमबहा पिने – इनाचा– पतिंगा–खँचा–गोल्मढी–सुकुध्वाकाय् पञ्चदान याइ । उकिं लिपा हानं थालाछें– महालक्ष्मी – भोलाछेँ – छुँमाल – चोछेँ – ञालादेगः– चासुख्य – तःधिछेँ – बहाछेँ – लाय्कु – लाय्कुध्वाकाय् नं पञ्चदान यायेगु चलन दु। अथे हे थन सिधयेका खौमा – लोकेश्वर – इताछेँ तँक्वने – थथुबही – कुथुबही – भार्वाचो – तेखाचो – वंशगोपालय् नं पञ्चदान याई । उकिं लिपा मंगलाछेँ – नासमना दबु – ताँलाक्व –बोलाछेँ – लाक्वलाछेँ सिधयेका टौमढी थ्यंका क्वचाइ । थनं लिपा बाजागाजा सहित लसकुस याना द्यःछेँ दुकयालिं थुगु पञ्चदान क्वचाइ ।

थुकथं ख्वप लागाय् पञ्चदान थनया अप्वः धइथें त्वाःत्वालय् दान प्रदान याना मानेयाइ । थुगु ज्याझ्वलय् थनया शाक्य,बज्राचार्य व बुद्धाचार्य जक मखु प्रजापती, ज्यापुजाती, मानन्धर, चित्रकार, रंजितकार, श्रेष्ठ जातिपिं, गुम्हं गुम्हं ब्राम्हण जातिपिसं नं पञ्चदान यायेगु थन परम्परा दु।

अन्तय् :
पञ्चदान बौद्धपिनि नखः जक मखु। नेपाःया छगू मौलिक संस्कृति नं खः । पञ्चदान सम्बन्धय् विद्वान्पिसं थप अध्ययन अनुसन्धान यानाः न्ह्यब्वये फत धासा थुकिं बौद्धपिनिगु जक मखु नेपाः देया उत्कृष्ट संस्कृति उजागर जुइ । उकिं थुकियात झी सकसिनं जोगेयाना तयेमाः । तन मन धन तयाः थुकियात गुहालि यायेफुसा झीगु गौरव लिपा थ्यंक ल्यनाच्वनी ।

सन्दर्भ सामग्री :
१) नेपालय् बुद्धधर्म (प्रथम भाग)–भिक्षु सुदर्शन
२) दीपंकर व ख्वपया पञ्चदान नखः–हेराचन्द्र बज्राचार्य
३) गुँलाया महात्म्य, सद्धर्मराज बज्राचार्य, पलेस्वाँ, वर्ष १० अंक १५,२०५५
४) पञ्चदान– धर्मसुन्दर बज्राचार्य, थिमि (२०५५)

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS