झीगु भाषा ‘मृत’ खः कि ‘लोप’ ?

#डा. तारामणि राई

नेपाः छगू बहुभाषिक देय् खः । तर नेपाःया थीथी भाषाया खँ ल्हायेबलय् अन छुं छुं खँ धाःसा थुइकेमाःगु आवश्यकता दु । नेपाःया राष्ट्रिय जनगणनाय् थन १२३ गू भाषा दु धकाः तथ्यांक पिकया तःगु दु । थुकी गुलिखे विदेशी भाषा नं दु धयातल । थुकियात झीसं गय् यानाः
थुइकाच्वना ? ‘गोरखापत्रं’ नयाँ नेपाल पृष्ठ शुरु याःबलय् उकी ५ गू जक भाषा दुगु खः ।

आः थ्व बढे जुयाः ३८ गू थ्यन । गथे जुयाः बढे जुया वन ? थ्व वैज्ञानिक जू लाकि मजू ? नेपाःया भाषातय्गु बारे खँ ल्हायेबलय् थुकिया छगू विशिष्ट अवस्थायात नं थुइकेमाःगु आवश्यक जुइ । नेपालय् गुलिं भाषाया अवस्था थथे दु – छगू जाति, छगू भाषा । अर्थात जाति छगू जक खः, वयागु भाषा नं थःगु हे छगू जक दु ।

मेगु अवस्था खः ‘छगू भाषा, तःगू जाति’ । अर्थात भाषा छगू दु तर उकियात ल्हाइगु जाति धाःसा तःगू दु । अथे हे मेगु अवस्था खः ‘छगू जाति, तःगू भाषा’ । अर्थात छगू हे जातियापिं मनूतय्सं नं तःगूमछि भाषा ल्हानाच्वंगु दइ । थ्व विशिष्टीकरणया अवस्था– यात गय् यानाः थुइकेगु ? थ्व भाषा थ्वहे जातियागु जक खः धाये फइगु अवस्था थन मदु ।

राष्ट्रिय जनगणनाय् उल्लेख जुयाच्वंगु गुलिखे भाषा विदेशी भाषा नं खः धायेगु याः। तर थुकी दुथ्यानाच्वंगु छु भाषायात विदेशी धायेगु, छु भाषायात स्वदेशी धायेगु ? नेपालय् ल्हाइगु गुलिखे भाषात अज्याःगु नं दु गुगु सीमा पारी नं ल्हायेगु याः । अझ गुलिं भाषा ला नेपाः दुने तसकं दयनीय अवस्थाय् लानाच्वंगु दुसां सीमा पारी धाःसा अतिकं समृद्ध नं जू ।

अज्याःगु भाषाया संरक्षण, सम्बद्र्धनया सवालय् झीगु बिचाः छु खः ? झीसं भाषाया खँ ल्हायेबलय् भाषा लोप जुइन, वा भाषा मृत जुल नं धायेगु यानाच्वना । भाषाया मृत (मभबतज) व लोप (भहतष्लअतष्यल) धइगु पाःगु खँ खः । थ्व खँयात थुइकेमाः । नापं भाषाया खँ ल्हायेबलय् वा वर्गीकरण यायेबलय् थ्व खँयात नं बिचार यायेमाः ।

झीसं खतराय् लानाच्वन धायेगु यानाच्वनागु भाषात ‘डेथ’ खः लाकि ‘एक्सटिंक्शन’ खः ? थुकिया फरक नं झीसं थुइकेमाः । यदि भाषा ‘डेथ’ अर्थात मृत खःसा अज्याःगु भाषायात हानं म्वाका हये जिउ । भाय् ल्हाइपिं मनूत दनि, तर भाय् जक मल्हानाच्वंगु खःसा अज्याःगु भाषायात ‘मृत भाषा’ धाइ । हिब्रु नं मृत भाषा खः ।

उकिं लिपा इजरायलं थ्व भाषायात हानं म्वाका हल । आः हिब्रु भाषां मज्जां ल्हायेगु यानाच्वंगु दु । यदि भाषा ल्हाइपिं मनूत अर्थात वक्ता हे मदया वन धाःसा उकियात लोप अर्थात ‘एक्सटिंक्शन’ धाइ । थज्याःगु भाषायात हानं म्वाके फइ मखु । वक्ता हे मंत धाःसा अज्याःगु भाषायात हानं जीवित याये फइ मखु ।

छुं नं भाय् ल्हाइपिं मनूतय् कुल जनसंख्या तसकं कम खःसां यदि वयागु छेँय् उगु भाय् ल्हाइपिं यक्व दु व परिवारय् च्वंपिं बाज्या, काय व छय् पुस्तां तकं व भाय् ल्हानाच्वंगु दुुसा उकिया अवस्था बांलाः धकाः काये माःगु जुइ ।

झीथाय् आः दुगु भाषाया अवस्थात छु खः ? मृत खः कि लोप खः ? थ्व खँ झीसं बांलाक थुइकेमाःगु आवश्यकता दु । आः गन तक भाषा लोप जुइन धइगु खँ दु, छुं नं भाषा लोप जुइत्यंगु खः ला वा मृत अवस्थाय् लाः वंगु खः, वास्तवय् उगु भाषाया स्थिति छु दु धकाः स्वयेगु खःसा व भाय् ल्हाइपिं मनूतय् संख्या गुलि दु धकाः स्वयेगु मखु ।

भाय् ल्हाइपिनि संख्यां उगु भाय्या भविष्य धाये फइ मखु । उगु भाषा ल्हाइगु प्रवृत्ति गज्याःगु दु उकिया हे आधारय् जक भाय्या भविष्य निर्धारण याये फइ । छुं नं भाय् ल्हाइपिं मनूतय् कुल जनसंख्या तसकं कम खःसां यदि वयागु छेँय् उगु भाय् ल्हाइपिं यक्व दु व परिवारय् च्वंपिं बाज्या, काय व छय् पुस्तां तकं व भाय् ल्हानाच्वंगु दुुसा उकिया अवस्था बांलाः धकाः काये माःगु जुइ ।

गुलिं भाषात गथे जुइ धायेबलय् उकिया संख्या स्वःसा यक्व दयाच्वनी । तर वयागु परिवार दुने भाय् ल्हाइपिं गथे च्वं धकाः स्वल धाःसा बाज्या पुस्ता व छय् पुस्ताया दथुइ ग्याप खने दयाच्वनी । थज्याःगु भाय् संख्याय् अप्वः खःसां सुरक्षित धाःसा जुइ मखु । तर गुलिं भाय् धाःसा संख्याय् कम जूसां परिवार दुने उगु भाय् ल्हाइपिनि अवस्था स्वल धाःसा ‘कम्प्याक्ट’ हे जुयाच्वनी ।

थज्याःगु भाय्यात सुरक्षित भाषा कथं कायेगु याइ । नेपालय् जूगु अनुसन्धान मध्ये राई जातिं ल्हाइगु चामलिङ भाय् ल्हाइपिनि संख्या ७२ हजार धकाः क्यनातःगु दु । तर परिवार दुने थ्व भाय् ल्हाइपिं मनूतय् संख्या स्वल धाःसा बाज्या पुस्तां ल्हानाच्वंगु दु, छय् पुस्ताया मस्तय्सं धाःसा ल्हायेगु कम याना यंकाच्वंगु दु ।

तसकं कम जक मनूतय्सं ल्हाइगु मेगु छगू भाय् दु – कोयी भाषा । थ्व भाषा ल्हाइपिनि संख्या १२०० जक दु । अथे खःसां परिवार दुने भाय् ल्हाइपिनि अवस्था स्वल धाःसा बाज्या पुस्तांनिसें छय् पुस्ता तकं आः तक फुक्कस्यां हे भाय् ल्हायेगु यानाच्वंगु दनि । थ्व भाषा ल्हाइपिं कम जक दुसां थ्व चामलिङया तुलनाय् समृद्ध भाषा खः ।

छुं नं भाषा गुलि समृद्ध खः वा गुलि बल्लाः धकाः स्वयेगु मापदण्ड थ्व खः । झीसं भाषाया विश्लेषण यायेबलय् वा भाषाया अवस्था थुइकेबलय् थुकिया नं मनन यायेमाःगु आवश्यकता दु ।नेपाःया भाषिक विश्लेषण यायेबलय् खने दइगु थ्व छुं विशिष्टीकृत अवस्थाया बारे जिगु व्यक्तिगत बिचाः जक खः ।

(संघीय संरचनाय् गोरखापत्रया नयाँ नेपाल बहुभाषा पृष्ठयात गुकथं न्ह्याके माली धइगु विषयय् जूगु अन्तक्र्रियाय् डा. राईं बियादीगु बिचाः ज्ञानवद्र्धन जुइगु भाःपाः न्ह्यब्वयाच्वना ।)

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS