बुद्ध धर्म मखु, बौद्ध दर्शन खः

सिद्धार्थ गौतम थौं स्वयां २६८२ दँ न्ह्यः जुजु शुद्धोदन व मायादेवीया कोखं लुम्बिनीया कपिलबस्तुइ जन्म जूगु खः । सिद्धार्थ गौतमया बाज्या सिंह हनु व तापाबाज्या जयसेन खः । सिद्धार्थ गौतम छन्हु नगरय् चाःहिउ वंबलय् छम्ह बुरा, छम्ह ल्वगि व छम्ह मनू सिथं हयाच्वंगु खन । थुकिं सिद्धार्थ गौतमं मनुष्य जीवन छन्हु बुरा जुइगु, ल्वगि जुइगु व सी मानिगु यथार्थ सत्य खँ थुइकी ।

थ्व दक्व दुःखं मुक्त जुइया निंतिं सिद्धार्थ गौतमं २९ दँया उमेरय् लाय्कूया फुक्कं विलाशी जीवन त्याग यात । मुनष्य दुःखं मुक्त जुइगु ज्ञान प्राप्तिया निंतिं मगध (बिहार)या राजगृहय् खुदँ तक सिद्धार्थ गौतमं कडा तपस्या यानाबिज्यात । खुदँ लिपा २५ दँया उमेरय् सिद्धार्थ गौतमयात बोधि ज्ञान प्राप्त जुल ।

बोधि ज्ञान प्राप्त याःगुलिं सिद्धार्थ गौतमयात बुद्ध धायेगु याःगु खः । खः नं ‘बुद्ध’ धातुया अर्थ थुइकेगु, ज्ञान प्राप्त यायेगु खः । ज्ञान प्राप्त याःम्ह व थूम्ह जूगुलिं हे सिद्धार्थ गौतम ‘बुद्ध’ जूगु खः । थौंकन्हय् बुद्ध धायेबलय् शाक्यमुनि गौतम बुद्धयात जक धायेगु याः । थ्व धयागु थौं स्वयां २६४७ दँ न्ह्यः सिद्धार्थ गौतमं बोधिज्ञान प्राप्त यानाः बुद्ध जूगु खः ।

गौतम बुद्धं मानव हित व कल्याणया निंतिं प्रवचन बियाः शिष्यतय्त भिक्षु दयेकल । शिष्य भिक्षुपिंसं बुद्धया उपदेश प्रवचनयात बुद्धया धर्म कथं नालाकाल । बुद्धया जीवनकालय् धर्म जक धायेगु याःगु खः, लिपा बुद्धया शिष्य भिक्षुपिंसं बुद्धया उपदेशयात बुद्धधर्म धायेगु यात ।
थौं हलिमय् तःगू धर्म दु । उकी मध्ये छगू बुद्ध धर्म खः ।

मेगु धर्मय् थें बुद्ध धर्मय् अध्यात्मवाद व अदृष्य दैविकताय् केन्द्रित चिन्तन मदु । मेगु धर्म अलौकिक, काल्पनिक, अन्धता व अदृष्य शक्तिइ विश्वास याइ । मनूया जन्म मरणंनिसें कर्मफल तक ईश्वरया अनुकम्पाय् केन्द्रीत, अन्धता धर्मया मूल आधार थें जुयाच्वनी । बुद्ध धर्म व मेगु धर्मया दथुइया तःधंगु मौलिक भिन्नता हे थ्व खः ।

बुद्ध धर्मया उदय हे बैदिक धर्मया अन्धविश्वासया विरोधय् जूगु खः । उकिं बुद्धया उपदेशय् अन्धविश्वासयात गनं थाय् मदु ।बुद्धया मूल सिद्धान्त हे ईश्वर माने मयायेगु, आत्माया अस्तित्व स्वीकार मयायेगु व छुं नं ततःधंगु ग्रन्थयात मिखा तिसिनाः गुबलें हे विश्वास मयायेगु खः । थ्व धयागु धर्म मखुसे छगू चिन्तन खः, छगू दर्शन खः ।

दर्शनशास्त्रया अंग्रेजी खँग्वःphilosophy खः । थुकिया अर्थ Search for knowledge खः । निगू खँग्वः Philo व sophiya खँग्वःया संयुक्त रुप हे Philosophy खः । Philo या अर्थ ‘ययेका’ खःसा Sophiya या अर्थ ‘ज्ञान’ व ‘बुद्धि’ खः । थुकथं  Philosophiya या अर्थ ‘ज्ञान’ व ‘बुद्धि’ यात ‘ययेकेगु’ वा ‘सयेकेगु’ खः ।

बुद्धया उपदेश नं ज्ञाननाप हे स्वापू दु । व्यावहारिक ज्ञान, मौलिक बिचाः व चिन्तननापं स्वानाच्वंगु दु । छुं छगू बिस्कं मौलिक बिचाः व चिन्तनयात हे दर्शन धाइगु खः । थ्व कथं बुद्धया उपदेश व ज्ञानयात बुद्ध धर्म कथं मखुसे, बौद्ध दर्शन कथं नालेगु यक्वं उचित जू ।
बौद्ध दर्शन पंचशीलय् आधारित दर्शन खः ।

धाथें ला पंचशील हे बौद्ध दर्शन खः । बौद्ध दर्शन हलिमय् लोकंह्वाःगु नं पंचशीलया कारणं खः । बौद्ध दर्शनय् पंचशीलया तःधंगु थाय् दु । थ्व शीलया मू उद्देश्य मनूतय्गु नैतिक आचरण, चरित्रय् व्यावहारिक सुधार यायेगु खः । अथे यानाः हे मानव मानवया दथुइ सद्भाव, मैत्रीभाव, सद्विश्वासया विकास यानाः हलिमय् शान्तिया जः ह्वलेगु खः ।

थ्व खँ बौद्ध भेला वा सभा जुइबलय् पंचशील वाचन यानाः हनेबहपिं भिक्षुपिंत साथ बियाः झीसं प्रण यायेगु क्वय्या झ्वलं प्रष्ट याः ।

१) प्राणतिपाता वेरमणि सिक्खापदं समाधियामि ः थुकिया अर्थ जिं गबलें प्राणी हिंसा यायेमखु ।

२) अदिन्नादाना वेरमणि सिक्खापदं समाधियामि ः जिं खुया कायेगु वा खुइगु ज्या गुबलें हे यायेमखु ।

३) मुसावादा वेरमणि सिक्खापदं समाधियामि ः जिं गुबलें मखुगु, असत्य व झूठ खँ ल्हायेमखु ।

४) कामषु मिच्छवारा वेरमणि सिक्खापदं समाधियामि ः जिं परस्त्री हरण व व्यभिचार गुबलें यायेमखु ।

५) सुरा मेरय् मज्ज पमाद्ट्ठाना वेरमणि सिक्खापदं समाधियामि ः जिं नशालु पदार्थ वा थ्वँ, अय्लाः, गजि गुबलें त्वनेमखु ।

म्हिगः म्हीग स्वयां नं थौं झन् मनूत भोगविलाशी जीवन हनेगुली धेंधेंबल्लाः याना हयाच्वंगु दु । थुकिं मनूतय्त घोर स्वार्थी व व्यक्तिवादी याना यंकाच्वंगु दु । गुकिं यानाः चेतनशील मनू जुयाः छु यायेमाः, छु यायेजिउ, छु याये मजिउ धयागु खँ मनूतय्सं ल्वःमंके धुंकल । मनूत घोर व्यक्तिवादी व स्वार्थी जुयावन ।

मनूतय्के नैतिकता, सद्चरित्रता, इमान्दारिता मदयावन । थुकिया लिच्वः धायेमाः विश्वन्यंकं द्वन्द्व, हिंसा, हत्या, सामाजिक अपराध, मानव अधिकारया हनन्, विकृति, विसंगति व विषमताया चाः आकाश थें तःचाः जुजुं वनाच्वन । थुकिया अन्त्य अनिवार्य खः । थुकिया निंतिं बुद्धया पंचशील विश्वन्यंकं प्रचारप्रसार यानाः बौद्ध व अबौद्ध सकसिनं पंचशील पालना यायेमाः, याके बीमाः ।

थ्व धयागु मनूतय्गु व्यावहारिक आचरणय् सुधार हयेगु खः । उकिं थ्व धर्म मखु । थुकी अन्धताया भ्या नं न तायेमदु । उकिं पंचशील छगू बिचाः खः, छगू बिस्कं मौलिक दर्शन खः । उकिं गौतम बुद्धं प्रतिपादित धर्म बुद्ध धर्म मखुसे बौद्ध दर्शन जक खः । थौं नं भगवान धकाः नालातःपिं श्रीकृष्ण, मोहम्मद व क्राइष्टं थें गौतम बुद्धं थःत इश्वरपुत्र वा ईश्वरया दूत धकाः गबलें नं धयाबिमज्याः ।

अज्याःगु भाव वा अर्थ वइगु खँ बुद्धया उपदेशय् गनं मदु । गौतम बुद्ध छम्ह मानव खः, लाय्कूया राजकुमार खः । बोधिज्ञान प्राप्त यानाः हे बुद्ध जूम्ह खः । महामानव जूगु खः । बुद्धं थें ज्ञान प्राप्त यानाः न्ह्याम्ह मनू नं बुद्ध जुइ फइगु खँ बुद्ध उपदेशय् दु । सुं नं मनूया प्रगति, उन्नतिइ ईश्वरया छुं ल्हाः मदु ।

मनूया मेहनत व कडा परिश्रमं हे मनूतय्गु उन्नति व प्रगति जुइगु खः धयागु धारणा बुद्ध उपदेशय् दु । बुद्धं धयाबिज्याःगु दु—‘अन्ताहि अन्तानो नाद्यो ।’ थुकिया अर्थ थःया मालिक स्वयं थः हे खः । थुकिं मनूतय्त थःथःगु हे तुतिं चुयाः दनेत, आत्मनिर्भर जुयाः जीवन हनेत प्रोत्साहित याइ ।

बुद्धया थ्व उपदेशं कर्मय् मखुसे थःगु मेहनत व कडा परिश्रमं हे थःगु उन्नति व प्रगति शिखरय् थ्यंके फइ धकाः थुइकी । बुद्धया थ्व धारणाय् मेगु धर्मय् थें अलौकिक व दैवीय शक्ति प्रति आस्था तयाच्वंगु मदु । थुकिं मानव जीवन सक्रिय यानाः मानवया प्रगति व उन्नति यायेत प्रेरणा बिइ । थुकथं बुद्धया उपदेश धर्म मखुसे छगू मौलिक दर्शन खः धइगु खँ स्पष्ट याः ।

बरु थ्व उपदेशं ईश्वरप्रति व कर्मय् विश्वास यानाः जीवन हनाच्वंपिंत आशावादी लँ क्यनी, जीवनयात सक्रिय यानाः थःगु भविष्य जहाँ थिकेत मनूतय्त उत्प्रेरित याइ । उकिं बौद्ध दर्शन मानव जीवन हनेत मदयेक मगाःगु छगू मानव दर्शन खः । बौद्ध दर्शनया मौलिक सिद्धान्त मध्ये छगू चतुआर्य सत्य खः । थ्व कथं न्हापांगु सत्य खः ।

संसारय् दुःख दु, जीवन हे दुःखया छेँ खः । म्वायेत दुःख यायेमाः । खः गुगुं दुःख शारीरिक जुइसा गुगुं दुःख मानसिक दुःख जुयाच्वनी । निगूगु सत्य खः दुःखया कारण दु, दक्व दुःखया कारण मानव तृष्णा खः । तृष्णा नं स्वंगू कथंया दु, व खः काम तृष्णा, भव तृष्णा, सवभेद तृष्णा । थुपिं तृष्णां मनूतय्के राग, द्वेष व मोह सृजना जुइ ।

थुकिं हे दुःखया बुंगाचा चायेका बिइ । स्वंगूगु आर्य सत्य खः, दुःख निरोध । दुःखया अन्त्य यानाः सुख प्राप्त यायेफु धइगु हे स्वंगूगु आर्यसत्य खः । राग, द्वेष व मोहया अन्त्य यानाः म्वाये फयेवं दुःखया अन्त्य जुइ । सुख प्राप्त जुइ । प्यंगूगु आर्य सत्य खः, दुःख निरोधया उपाय । प्यंगू सत्य मध्ये दुःख अन्त्य यायेगु लँपुयात बुद्धं धर्मय् आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग धाइ ।

आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग थथे खः १) सम्यक वचन, २) सम्यक कर्म ३) सम्यक आविविका, ४) सम्यक व्यायाम ५) सम्यक स्मृति ६) सम्यक समाधि ७) सम्यक दृष्टि ८) सम्यक संकल्प खः ।

थ्व अष्टाङ्गिक मार्गयात शील, समाधि व प्रज्ञा कथं ब्वथलेगु यानातःगु दु । न्हापांगु स्वंगू सम्यकयात शील, वयां लिपाया स्वंगू सम्यकयात समाधि व दकलय् लिपाया निगू सम्यकयात प्रज्ञा कथं ब्वथलातःगु दु । आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग च्यागुलिं पूवंके फयेवं तिनि तृष्णा पूर्णतः अन्त्य जुयाः दुःखं मुक्त जुइ ।

बुद्ध धर्म कथं थ्वहे निर्वाण मार्ग खः । चतुरआर्य सत्य खः व आर्यअष्टाङ्गिक मार्ग धयागु बौद्ध दर्शनया मूल आधार खः । मेगु धर्म व बुद्ध धर्म दथुया आधारभूत मौलिक अन्तर थ्वहे खः । चतुरआर्य सत्य व आर्यअष्टाङ्गिक मार्ग कपोलकल्पित धारणा मखु । बरु थुकी यथार्थता व वास्तविक सत्यता दुसुलाच्वंगु दु ।

उकिं चतुुरआर्य सत्य व आर्यअष्टांङिक मार्ग निगुलिं धार्मिक अन्धता, अलौकिकतां पूर्णतः मुक्त खः । बुद्ध्रं कनाथकूगु उपदेश व ज्ञान धर्मनाप मखुसे दर्शननाप स्वानाच्वंगु दु । थुकिं नं बुद्ध धर्म मखुसे बौद्ध दर्शन धयागु खँ प्रष्ट खः । मेमेगु धर्मय् थें बुद्धधर्मय् पुस्तक पूजा, मूर्ति पूजायात गनं थाय् बियातःगु मदु, बरु उकिया विरोध यानातःगु दु ।

गौतम बुद्ध झी थें छम्ह मानव खः, बोधिज्ञान प्राप्त यायेफुम्ह छम्ह महामानव खः । मानव आचरण व व्यवहारय् हिलासू हयाः मानव समाजय् हिउपाः हयेगु लँपु क्यनाबिउम्ह मानव सुधारवादी चिन्तक खः गौतम बुद्ध । पंचशीलया आधारय् विश्वन्यंकं शान्तिया जः ह्वलावंम्ह शान्तिया अग्रदूत खः महामानव गौतम बुद्ध ।

वर्णभेद जातिभेदया विरोधय् विश्वन्यंकं सः थ्वयेकावंम्ह समानताया कट्टर पक्षपाति खः गौतम बुद्ध । उकिं गौतम बुद्ध भगवान मखु, ईश्वर नं मखु, विश्वया छम्ह महामानव खः । महान सुधारवादी चिन्तक खः । प्रसिद्ध बौद्ध चिन्तक राहुल सांकृत्यायनं ‘इश्वर ला मात्र काल्पनिक जक खः, बुद्ध यथार्थ वक्ता खः ।

बुद्ध छम्ह महान व्यक्ति व महान विचारक खः’ धकाः च्वयावंगु दु । उकिं बुद्धयात अबौद्धतय्सं जक मखु, बौद्धतय्सं नं ‘भगवान बुद्ध’ धायेगु व धयाच्वनेगुया अर्थ बौद्ध जुइगु मखुसे अबौद्ध जुइगु जक खः । बुद्धया लँपुइ वनेगु मखुसे उकिया अःखः लँपुइ वनाच्वनेगु जक खः । थ्व खँ थुइकाः मेपिंसं मखुसां सकल बौद्धजनपिंसं गौतम बुद्धयात ‘भगवान’ धायेगु त्वःताः ‘महामानव’ धकाः धायेगु व च्वयेगु यायेमाः ।

थुकिं जक बुद्धयात खः कथं थुइकेगु जुइ, सच्चा अर्थय् बौद्ध जुइ । बुद्धया उपदेश सही अर्थय् थुइकेगु खःसा बुद्धया न्ह्यःने ‘भगवान’ खँग्व मखु, महामानव खँग्वः हे छ्यलेमाः, दक्वसियां बुद्धयात महामानव हे धायेमाः ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS