नेपालभाषाया बाखं साहित्यय् छझाः–२

‘रोदन’ पिदनाः ७ दँ लिपा ने.सं. १०६४ बछलां ‘धर्मदूत’ पत्रिकाय् मोतिलक्ष्मीं श्रीमती एम लक्ष्मीया नामं ‘लँ’ बाखं प्रकाशन यानादिल । न्हापां प्रकाशनय् वःगु कथं ‘लँ’ बाखंयात नेपालभाषाय् दकलय् न्हापांगु बाखं कथं कायेगु याः । अथे ला चित्तधर हृदयं थः केहेँ मोतिलक्ष्मीयात बाखं च्वयेत हःपाः बियाः बाखं च्वकूगु खः । चित्तधर वि.सं. १९९७ सालया राजनैतिक काण्डय् जेलय् लाःगुलिं चित्तधरया बाखं लिपा पिदनसा मोतिलक्ष्मीया बाखं न्हापा पिदन ।

चित्तधर हृदयं ने.सं. १०४८ निसें हे बाखं च्वयेगु यायेधुंकूगु खँ ‘चित्तया चिन्तना हृदयया रचना’ दुनेया ‘गल्प लहरी’ न्हयथनातःगु दु । मोतिलक्ष्मीया बाखं न्हापां पिदंसां चित्तधरया ‘खुपु बाखंचा’ बाखं सफू ने.सं. १०६७ य् पिदन । थ्व हे नेपालभाषाया दकलय् न्हापांगु न्हू बाखं सफू खः । उकिं चित्तधर हृदययात नेपालभाषाया दकलय् न्हापांम्ह बाखंच्वमि धायेगु याः । माणिकलाल श्रेष्ठजुया कथं कवि चित्तधर ‘हृदय’ नेपालभाषाया दकलय् न्हापांया कहानिकार खः, व नं कहानि च्वयेगु प्रेरणा हे वय्कःयाके ‘मेमेगु भाषाय् कहानि दु, जिगु भाषाय् नं कहानि दयेके माल’ धयागु भावनां वःगु खनेदु ।

उबलय् हिन्दी व नेपाली भाषाय् थें नेपालभाषाय् नं न्हू बाखंया प्रकाशन जुइमाःगु भाषानुरागं हे मोतिलक्ष्मी व चित्तधरपिंसं दकलय् न्हापां न्हू बाखं रचना यानाः शुभारम्भ याःगु खः । थथे नेपालभाषाय् नं बाखंया अभाव पूर्ति यायेगु तातुनाः रचना जुयाः मुंकूगु ‘खुपु बाखंचा’ प्रकाशनकालय् खस नेपाली व हिन्दी भाषाय् यक्वं न्हू बाखं पिदने धुंकूसां उकिया प्रभाव ‘खुपु बाखंचा’य् छुं कथं हे लानाच्वंगु खनेमदु । ‘खुपु बाखंचा’ बाखंया कथानक, पात्र व वातावरण चित्रण, भाषागत शैलिइ चित्तधरया थःत्व खंकेफइ, बाखनय् नेवाः संस्कार, नेवाःपहः, नेवाः परिवेश व वातावरणय् बाखं न्ह्यानाच्वंगु खंकेफइ ।

खुपु बाखंचा नेपालभाषाया दकलय् न्हापांगु बाखं जुयाः नं खुपु बाखंचाया बाखनय् टेकनिक व शैलि ज्यःगु कलमया निश्चितता दु, क्वातुगु प्रौढता दु । आधुनिक कथा साहित्यया सरह कथावस्तुया निर्वाह चमत्कारिक जू ।सर्ट स्टोरिया विकास शुरुइ अमेरिका व पश्चिम युरोपया फुक्क देशय् बाखनय् कथानक (प्लट) स अप्वः जोड बीगु घटना न्ह्यान्हयां वना च्वंथ्यंकाः रहस्य उद्घाटन याइगु वा सरप्राइज प्लट धाइगु बाखं आपाः हे प्रकाशित जुल ।

पाश्चात्य साहित्यय् न्हू बाखं पिदने धुंकाः लिपा तिनि पिदंगु नेपालभाषाया न्हू बाखंया प्रारम्भकालिन बाखनय् घटना, कथानक व अजू चायापुसे च्वंगु अन्त ९कगचउचष्कभ भलमष्लन०या प्रवृति प्रायः बाखंच्वमिपिनिगु बाखनय् खंकेफइ । थ्वया छगू मू कारण अमेरिकाया ओ. हेनरि (इ.सं. १८६२–१९१०) या अजू चायापुगु बाखंया अन्त व हास्यं जाःगु बाखंया प्रभाव नं जुइफु । घटना प्रधान, कथानक प्रधान व अजूचायापुगु अन्तयात हे बाखनय् प्रायः बाखंच्वमिपिंसं थाय् बिइगु यात ।

थ्व क्रमय् त्रिभुवन विश्वविद्यालयंं नेपालभाषा पाठ्यक्रम उपसमितिया कुतलं खड्गमान मल्लं मुनाः ने.सं. १०८० स पिदंगु ‘नेपालभाषा न्हू बाखं पुचः’या बाखंयात दसिकथं न्ह्यथनेबह जू । सफूया नामं हे थुकी दुनेया बाखं न्हू बाखं खः धयागु स्पष्ट याः । थ्व बाखं पुचलय् न्हपांगु पुस्ताया बाखं च्वमिपिं चित्तधर, मोतिलक्ष्मी उपासिका नापं बाखं साहित्यय् नांजाःपिं प्रेमबहादुर कसाः, सत्यमोहन जोशी, पूर्ण पथिक, केशवलाल कर्माचार्य, माधवलाल कर्माचार्य, आशाराम शाक्य, धुस्वां साय्मि, तिर्थलाल नःघःभनी, रामशेखर, गम्भीरमान मास्के, प्रकाशकुमारी प्रधान व पुष्पलता श्रेष्ठपिं नापं यानाः झिंच्याम्ह बाखं च्वमिपिनिगु बाखं दु ।

बाखं साहित्यया न्हापांगु पुस्तायापिं व छुं दँ लिपा चित्तधरपाखें प्रेरित जुयाच्वंसां न्ह्याकूपिं बाखं च्वमिपिनिगु बाखं दुथ्याःगु कथं उबलय्या प्रतिनिधि न्हू बाखं संग्रह कथं पिदंगु थ्व न्हापांगु खः । बाखं पुचलय् कथावस्तु, शैलीइ विविधता दुसां प्रायः बाखं चरित्रप्रधान व कथानक प्रधान जुयाः नाटकीय ढंगं वा अजूचाइ कथंया बाखंया अन्त यानातःगु बाखं खनि, थज्याःगु प्रवाहया बाखंयात हे उबलय् सफल बाखं कथं कायेगु याः । बाखं साहित्य थज्याःगु स्वरुपया बाखंच्वमि कथं विशेष यानाः चित्तधर हृदय, मोतिलक्ष्मी उपासिका, फत्तेबहादुर सिंह, पूर्ण पथिक, तीर्थलाल नःघःभनी, आशाराम शाक्य, प्रकाश कुमारि प्रधान, पुष्पलता श्रेष्ठ, रामशेखर, परमानन्द वज्राचार्यपिं न्ह्यथनेबह जू ।

थज्याःगु बाखं अमेरिकाय् थौं स्वयां थ्यंमथ्यं सत्या दँ न्ह्यः हे वयेधुंकूगुलिं थज्याःगु बाखंयात थौंया इलय् शास्त्रिय न्हू बाखं ९ऋबिककष्अब िःयमभचल कतयचथ० कथं कायेगु याः ।इसाया १९ गू सदी लिपा अमेरिकां सुरु जूगु न्हू बाखंया शिल्प, स्वरुपय् हिलासु हयेगु कुतः बाखं च्वमिपिनि कुतः जुयाच्वन । थ्व क्रमय् फ्रान्सया नांजाःम्ह आख्यानकार अनरे द बाल्जाक (इ.सं. १९७७–१८५०), प्रोस्वर मेरि भी (इ.सं. १८०३–१८७०) व रुसया यथार्थवादी बाखं च्वमि गगल भेसि लेभिच (१८०९–५२) या नां न्ह्यथनेबह जू ।

थ्व हे क्रमय् रुसी लेखक आन्तोन चेखोवं (ई.सं. १८६०–१९०४) छगू न्हूगु योगदान बिल, पात्र चित्रणया क्षेत्रय् चेखोवं न्हूगु धारणा काल– पात्र चित्रणया उद्देश्य मनूया म्हसीका बिइगु खः । मनूया वसः, ख्वाः, न्यासि वनेगु, खँ ल्हाइगु पहः, हाउभाउ फुक्क पिनेया खँ खः, मनूया धाथेंया परिचय वयागु मनया चित्रण खः धयागु दृष्टिकोण ज्वनाः आकांक्षा चित्रण यायेगु अले मनोवैज्ञानिक विश्लेषण यायेगु ज्या यात । थुकथं पात्र चित्रण धयागु मनूया मनया चित्रण जूबलय् मनोवैज्ञानिक विषयवस्तु कयाः च्वयेगु मनोवैज्ञानिक न्हू बाखंया विकास जुल । एडगार एलन पो पाखें जन्म जूगु न्हूगु बाखं नं मूपुलाः न्हू प्रकारया न्हू बाखंया विकास जुल, थ्व विधाया लेखनया नेतृत्व अमेरिकाया ल्हातं पिहां वयाः रुसया ल्हातिइ लात ।

अले चेखोवया प्रभावं विश्व बाखं साहित्यं न्हूगु लँपु ज्वन । थ्व लँपु विकास जूलिसे पश्चिम युरोपया खास यानाः फ्रेञ्च व जर्मन कहानि साहित्यय् सुं पात्रया मनस्थितिया वर्णनं लेखकं तप्यंक मधासे सुं छम्ह पात्रं मेम्ह पात्रया वर्णन यानाः व थः हे पात्रं कनाच्वंगु थें कनेगु नाटकीय अभिव्यक्तिया तरिका बाखं च्वमिपिनि दथुइ लोकप्रिय जुल ।१३ बाखं साहित्यय् वःगु थ्व प्रवाह नेपालभाषा बाखं साहित्यय् थुकिया प्रभाव छुं दँ लिपा लाःगु खनेदु ।

विशेष यानाः न्हू बाखं पुचः लिपाया मथुरा साय्मि, हरिशंकर रञ्जितकार, राजा शाक्य, लक्ष्मण राजवंशी, हितकरवीर सिं कंसाकार थेंज्याःपिं बाखं च्वमिपिं जक मखुसे थौंया नःलिपिं बाखं च्वमिपिनिगु बाखनय् नं थः हे बाखंया मू पात्र जुयाः बाखं न्ह्याकेगु प्रभाव न्ह्यानाच्वंगु झीसं खंकेफइ ।
नेपालभाषाया प्रारम्भकालिन न्हू बाखंया कथावस्तु सामाजिक यथार्थवादं न्ह्याःगु खःसां ईया हिलासु नाप कथावस्तुइ मनोवैज्ञानिक यथार्थवाद, सामाजवादी यथार्थवाद, विसंगतिवाद, नारीवाद थेंज्याःगु थीथी वादं प्रभावित जुजुं वंगु खनेदु ।

अझ मनोविश्लेषणया प्रभावं बाखनय् कथानकया मूल्य म्हो जुया वनाः चरित्र बाखं अप्वः खनेदयावन । थथे बाखनय् हिलासूया छुमां ने.सं. १०७८ स पिदंगु माधवलाल कर्माचार्यया ‘थःगु छेँ’ बाखं निबन्धात्मक शैलिं न्ह्यानाच्वंगु दुसा घटनायात थाय् बियातःगु खनेमदु । बाखंया अन्त नं आश्चर्यजनक घटनाया प्रस्तुतिं मुक्त जू । संग्रह दुने मनोविज्ञान व चरित्र प्रधानगु बाखं हे अप्वः खंकेफइ । न्हू बाखं संग्रहस दुथ्याःगु वय्कःया ‘बेलायतया चःबि’ बाखं नं मेगु बाखंया तुलनाय् बिस्कं स्वरुपया न्हूबाखं धायेमाः । थ्व प्रवाहया बाखं थ्वयां न्हापायापिं बाखंच्वमिपिनिगु बाखनय् खने मदुसां थ्वयां लिपा नं उलि च्वन्ह्याःगु खनेमदु ।

थौं वया न्हू बाखं थथे हे जुइमाः धयागु मदु । न्ह्यागु कथं नं बाखंया रचना जुयाच्वंगु खंकेफइ । बाखनय् कथानक, पात्र चित्र, संवाद, घटना, द्वन्द्व, वातावरण चित्रण दयेमाः धयागु धारणां थौं मूपुले धुंकल । मूखँ छु धाःसा न्हू बाखं मानव जीवनया बाखं जूगुलिं बाखनय् मानव जीवनया किचः दयेमाः । थौं पिदनाच्वंगु बाखनय् मानव जीवनया छुं छगू पक्ष दुथ्यानाच्वंगु कथं थ्वयात हे थौंया न्हू बाखं धाये मायेका बिउगु दु । मानव जीवनय् छुं छगू पक्ष थथे हे जुइमाः धयागु मदु, थ्व तसकं ख्वातुइ नं फु वा तसकं सालुइ नं फु । थथे ‘मनूया जीवनया बाखं’ बाखनय् मदयेक मगाःगु तत्व थें जूगु दु, थ्वहे आधुनिक बाखंया प्रमुख पक्ष जुयाच्वंगु दु । थौंकन्हय् पिदनाच्वंगु बाखनय् थ्व स्वरुप बांलाक खंकेफइ ।

थौं बाखनय् बाखंच्वमि हे न्ह्यःने वयाः थम्हं कनेमाःगु खँ न्ह्यथनाः बाखं रचना जुयाच्वंगु दु । थज्याःगु बाखनय् साहित्यया मेगु विधा ल्वाकज्यानाः विशेष यानाः निबन्ध ल्वाकज्यानाः वर्णनात्मक कथं बाखं न्ह्यानाच्वंगु झीसं खनी । थज्याःगु बाखं ब्वनेबलय् निबन्ध बाखं ब्वनाच्वना थें अनुभूति जुइफु । निबन्ध बाखं धकाः पिदनाच्वंगु बाखं नं थौं झीगु न्ह्यःने दु । थथे थः हे बाखंया पात्र जुयाः पात्रया मनस्थितिया वर्णन यानाः बाखं रचना यायेगु मिश्रित प्रवाह बाखंच्वमिपिं राजा शाक्य, मथुरा साय्मि, हरिशंकर रञ्जितकार, लक्ष्मण राजवंशी, भूषणप्रसाद श्रेष्ठयां लिपा प्रा. नर्मदेश्वर प्रधान निसें श्यामदास प्रजापति, सरस्वति तुलाधर, शशीकला मानन्धर, केदार सितु, शरद कसाः, नारद वज्राचार्य, बद्रि बेदना, विमल ताम्राकार, मोहनि चित्रकार, मोतिलक्ष्मी शाक्य, अर्पणा प्रधान, डा. रिना तुलाधर बनिया, लोचनतारा तुलाधरया नापं मेपिं न्हूपिं च्वमिपिनिगु बाखनय् खंकेफइ । छगू कथं थ्व हे बाखनय् न्हू प्रवृत्ति थें जुयाः खनेदयाच्वंगु दु ।

नेपालभाषाय् ने.सं. १०३१ स छापा आखलं बाखं पिदंगु नं थौं १०७ दँ दत । छापा आखलं बाखं पिदंगुया आधारय् बाखं च्वमि भूषणप्रसाद श्रेष्ठया सम्पादनय् ‘सच्छिदँया नेपालभाषा बाखं ल्ययाः निगू ब्व ने.सं. ११३५ स पिदनेधुंकूगु दु । थ्व मुनाय् न्ह्यथना तःकथं १४५ गू बाखं सफू पिदनेधुंकूगु दु । थुकी २२२ म्ह बाखं च्वमिपिनिगु ३६५ पु बाखं दुथ्यानाच्वंगु दु । उकी मध्ये ३९ म्ह मिसा बाखंच्वमिपिनिगु ५५ पु बाखं दुथ्याः । ने.सं. १०३१ निसें झण्डै निगू दशकया दथुइ शुक्रराज शास्त्रीया ‘नेपालभाषा रिडर’ (ने.सं. १०५३) पिदंगु नापं यानाः १४ पु बाखं दुथ्याः । अथे ला ने.सं. १०४८ स चित्तधर हृदयं बाखं रचनाया नीस्वनेधुंकूगु खः ।

अमेरिकां प्रारम्भ जूगु पश्चिमी देशय् विकसित जूगु न्हूबाखं नेपालभाषाय् दुहां वःगु नं थौं ७९ दँ दत । उबलय्निसें थौं तक थ्यंमथ्यं सछिम्ह न्हू बाखं च्वमिपिं पिदनेधुंकूगु व च्वमिपिनिगु १८० स्वयाः अप्वः न्हू बाखं पिदंगु कथं चित्तधर हृदय, लक्ष्मण राजवंशी, राजा शाक्य, मथुरा साय्मि, हरिशंकर रञ्जितकार, दुर्लभलाल सिंह, भूषणप्रसाद श्रेष्ठ, यज्ञरत्न धाख्वाः, श्यामदास व स्वंगू सफू पिदंगु कथं धूस्वां साय्मि, केशरमान ताम्राकार, सरस्वति तुलाधर, विमल ताम्राकारपिं खः ।
ई फपूलावं लिसे नेपालभाषाया बाखं साहित्यया सुरुया स्थितिं यक्व न्ह्याः वनेधुंकूगु खंकेफइ । थौं पुलांपिंया नापं न्हूपिं बाखंच्वमिपिनिगु बाखनय् विषयगत विविधता तःचाः जुया वनाच्वंगु खंकेफइ । अथेसां प्रायः बाखं आदर्शवादी यथार्थवाद, सामाजिक यथार्थवाद, मनोवैज्ञानिक यथार्थवाद, समाजवादी यथार्थवाद जःखः हे चाःहुलाच्वंगु खनेदइ । १४ शैलीगत दृष्टिं नं बाखं साहित्यय् मू पूगु छुमां खनेदयावं वयाच्वंगु खनेदु । नेवाःपहः, नेवाः म्हसीका नाप स्वाःगु नेवाः खँग्वः छ्यलाः बाखंया भाषागत शैलीइ सरलता, सहजता, स्पष्टताया नापं सौन्दर्यताया च्वः जाया वयाच्वंगु खंकेफइ ।

नां जायेधुंकूपिं बाखं च्वमिपिनिगु बाखनय् काव्यात्मक, व्यंग्यात्मक व प्रतिकात्मक भाषा प्रयोग जुयाच्वंगु खनेदइ । थुकथं स्वयेबलय् नेपालभाषाय् गुबले मोतिलक्ष्मी उपासिकाया ‘रोदन’, पुनर्विवाह लँ बाखं व चित्तधर हृदयया ‘खुपु बाखंचा’ बाखं संग्रहं न्ह्याःगु न्हूबाखं व थौंया न्हूबाखंया दथुइ यक्वं अन्तर दयेधुंकूगु खंकेफइ, म्हिगः व थौंया न्हूबाखनं यक्व पा कुले धुंकूगु खनेदइ । बाखं साहित्यया थपू यायेगु तातुना स्वयाः नं म्हिगः थें थौं नं भाषा अनुरागं च्वसा न्ह्याकेगु व बाखंया अध्ययन, अनुशीलन व चर्चा परिचर्चाया म्होतिं यानाः बाखं सफू पिदने धुंकूपिं गुलिखे न्हूपिं बाखं च्वमिपिंसं नं बाखंया कथावस्तु तःचाः यायेगु व भाषा शैली परिष्कृत व परिमार्जित यायेगु ज्या उलि च्वन्ह्याके मफयाः लिकुनाच्वंगु खनेदु । समग्रय् थ्व हे थौंया बाखं साहित्यया यथार्थता धायेमाः ।

लिधंसा ज्वलं
१. प्रेमशान्ति तुलाधर, ने.सं. ११२०, नेपालभाषा साहित्यया इतिहास, नेपालभाषा आकादेमि, येँ ।
२. डा. कृष्णहरि बराल, वि.सं. २०६९ (कथा विगत र वर्तमान’, ‘समकालिन साहित्य’, वैशाख–जेठ–असार २०६९, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान
३. नेत्र एटम ः वि.सं. २०५९, ‘समकालिन नेपाली कथा ःपरिवेश र प्रकृति’,‘समकालिन साहित्य’ वैशाख–जेठ–असार २०५९, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान
४. डा. कृष्णहरि बराल, वि.सं. २०६९, ‘कथा विगत र वर्तमान’, ‘समकालिन साहित्य’ वैशाख जेठ असार २०६९, ने. प्र. प्रतिष्ठान
५. माणिकलाल श्रेष्ठ ‘कहानि साहित्य, १०९४, ‘मिमलः’ सम्पादक सुवर्णकेशरी तुलाधर
६. डा. कृष्णाचार्य ः ई.सं. १९७६ ‘हिन्दी साहित्यका इतिहास, सरल अध्ययन’ भारती भवन ।
७. डा. दयाराम श्रेष्ठ, प्रा. मोहनराज शर्मा, २०६१, ‘नेपाली साहित्यको संक्षिप्त इतिहास’ साझा प्रकाशन
८. ईश्वर बराल, वि.सं. २०३३ ‘झ्यालबाट’, साझा प्रकाशन
९. माणिकलाल श्रेष्ठ, ‘कहानि साहित्य, १०९४, ‘मिमलः’, सं. सुवर्णकेशरी
१०. कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान, ने.सं. १०९७, ‘झीगु साहित्यय् बाखं’
११. माणिकलाल श्रेष्ठ, ने.सं. १०९५, सुवर्णकेशरीया ‘गुंच्वः मूपुली’ मुंम्ह भरत साय्मि, बाखं समालोचना
१२. प्रा माणिकलाल श्रेष्ठ, ने.सं. ११२६, ‘पलिस्था बाखं गोष्ठीइ दुथ्याःगु बाखं ब्वनाबलय्, ‘पलिस्था’ दँ पौ १४, ल्याः १४, ११२६
१३. माणिकलाल श्रेष्ठ, ने.सं. १०९५, ‘सुवर्ण केशरी गँुच्व मूपुलि’ मुंम्ह भरत साय्मि, बाखं समालोचना ।
१४. प्रा. नर्मदेश्वर प्रधान, ‘भूमिका’ ने.सं. ११३५, ‘सछिदँया नेपालभाषाया बाखं ल्यया’

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS