ने. सं. ११४६ तछलागा षष्ठी -

स्वंगू शताब्दीया सांस्कृतिक हुँकार : हनुमान प्याखं

येँ (रासस) – द्यः खिउँयावःलिसे बागलुङ बजाःया नारायणचोकय् छगू मेगु हे रौनक खनेदया वइ । मादल व भुस्याःया ताल गुलिगुलि तच्वया वनी, ह्याउँगु वसः पुनातःपिं १३ ज्वः अर्थात २६ म्ह ल्याय्म्हतय् म्हय् छगू अलौकिक कम्पन शुरु जुइ । म्हधुछिं सिन्हः रङ छ्यनय् ‘श्रीराम’ च्वयातःगु ह्याउँगु कापः व जःन्हुफा लिउने चिनातःगु चार फिट ताःहाकःगु न्हिप्यं । जब थुपिं हनुमानं ल्हातय् कथि छक्वलं बँय् न्यायेकी, मुक्कं बागलुङ बजाः स्वसः दँ पुलांगु इतिहासय् लिहां वंथें जुइ ।

प्याखंया दथुइ आकाझाकां छुं कलाकारया भावभङ्गीइ हिउपाः वइ । इपिं नियन्त्रणं पिहां वनाः तिंतिं न्हुइ । स्वयाच्वंपिं सकलें थिथि ख्वाः स्वया धाइ, ‘हनुमानयाके वीर वल !’ थ्व गुगुं साधरण प्याखं जक मखु, थ्व आस्था, शक्ति व प्राचीन इतिहासया सम्मिश्रण खः । गुकिं बागलुङयात नेपाःया सांस्कृतिक नक्साय् छगू बिस्कंया म्हसीका बिउगु दु । ख्वपं शुरु जुयाः पहाडी जिल्ला बागलुङय् प्रचलनय् दयाच्वंगु हनुमान प्याखं स्वंगू शताब्दीनिसें गुकथं जीवित जुयाच्वन ? थुकिया गर्भदुने सुलाच्वंगु संघर्ष व पुस्तान्तरणया बाखं स्वयम थः हे छगू जीवन्त इतिहास खः

ख्वपनिसें बागलुङ तक स्वसः दँया सेतु
मल्लकालीन इलय् ख्वपं शुरु जूगु धयातःगु ‘हनुमान प्याखं’ आः वयाः ख्वपय् हे तनावनेत्यंगु दु । तर व्यापारया सिलसिलाय् बागलुङ कुहां वःपिं नेवाः समुदायं थुकियात थःपिनिगु नुगःचुया धुकुधकि दयेकाः ल्यंकातःगु दु । रामायणया बाखं, हनुमानया वीरता व मल्लकालीन वैभवयात छगू हे सुत्रय् हनातःगु थ्व प्याखं बागलुङय् जक छाय् थुलि व्यवस्थित ? धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक म्हसीका व पुस्तान्तरणया थाकुगु हाथ्याया दथुइ स्वसः दँ पुलांगु थ्व परम्परा गथे यानाः ल्यनाच्वन धइगु खँ खोजीया विषय जुइफु । थव केवल छगू प्याखंया बाखं जक मखु, थ्व छगू समुदायं थःगु हा ल्यंकातयेगु निंतिं कुतः यानाच्वंगु स्वंगू शताब्दी ताःहाकःगु संघर्षया दस्तावेज खः ।

हनुमान प्याखं ऐतिहासिक रुपय् पुरुष प्रधान जुया वयाच्वंगु दु । हनुमानया रुपय् मिसां प्याखं हुइगु परम्परा बागलुङय् मदु । पुजा विधि व शारीरिक बलया कारणं मिसातय्त थ्व प्याखनय् सहभागि याकाच्वंगु मदु । यद्यपि नेवाः समुदाय दुने बुलुहु थुकियात कयाः सहलह शुरु जूगु दु । मिसातय्सं व्यवस्थापकीय ज्या व पुजा ज्वलंया तयारी यायेगुलिइ भूमिका म्हिती, तर प्याखनय् इमिगु सहभागित निषेध यानातःगु दु ।

छगू ऐतिहासिक लिखत : १८.५० पैसाया व हिसा
हनुमान प्याखंया प्राचीनता बारे मौखिक दावी यक्वं जूसां उकियात लिखित प्रमाण मालेगु ज्या बागलुङया प्राज्ञ प्रेम छोटां यानादीगु दु । वय्कःया अनुसन्धानकथं १७६८ सालपाखे ख्वपं नेवाः समुदाय व्यापारया निंतिं बागलुङ वःगु खः । उगु इलय् हे इमिसं थःपिनि दुगु द्यः व संस्कृतिलिसें हनुमान प्याखं नं नापं हःगु खः ।

छोटां थःगु सफू ‘हनुमान प्याखं बागलुङया सांस्कृतिक म्हसीका’य् १९३३ निसें १९४२ सालतकया छगू लिखत लुइकादीगु दु । थुकी हनुमान प्याखंया निंतिं १८ तका व ५० गः ध्यबा आम्दानी व १८ तका व २५ गः ध्यबा खर्च जुयाः २५ गः ध्यबा बचत जूगु न्ह्यथनातःगु दु । प्राज्ञ छोटां धयादी, ‘जि आः ८२ दँ दत, जिं २०२१ सालय् थः हे हनुमान प्याखं हुलागु खः । थ्व प्याखंया शास्त्रीय विधि व १० गू तालया छन्द बागलुङय् गनं हे लुइमखु ।’ थुकिं छु पुष्टि याः धाःसा बागलुङया हनुमान प्याखं केवल मनोरञ्जनया निंतिं मखु, थ्व ला प्रामाणिक ऐतिहासिक सम्पदा खः । १९३३ साल स्वयां न्ह्यःया लिखित दस्तावेज जुया मवःसां थ्व परम्परा व स्वयां नं आपालं दँ पुलांगु जूगु वय्कःया दावी दु । १९३३ सालया छगू पुलांगु लिखतय् हनुमान प्याखं संचालन यायेत १८ तका व ५०गः ध्यबाया आम्दानी व खर्चया हिसाब लूगु दु । स्वंगू शताब्दी पुलांगु थ्व परम्परा थौं वयाः १५ गूनिसें २० गू लख नतका खर्च जुइगु भव्य व चुनौतिपूर्ण सांस्कृतिक उत्सवय् हिला वनेधुंकूगु दु ।

रामायणया गाथा व हनुमानया वीरताया उदय
हनुमान प्याखंया उदय पौराणिक ग्रन्थ रामायणया बाखंलिसे स्वानाच्वंगु दु । भगवान रामया कलाः सीतायात रावणं हरण यानाः लंका थ्यंकीबलय् हनुमानं क्यंगु वीरता व पराक्रमया लसताय् थ्व प्याखं हुलीगु यानाच्वंगु दु । विशेष यानाः लक्ष्मण मूर्छा जुइबलय् हनुमानं सञ्जीवानी बुटिकाया निंतिं मुक्कं द्रोणाचल पर्वत हे ल्ह्वनाः हःगु व लक्ष्मणया ज्यान बचे याःगु लसताय् थ्व प्याखंया परिकल्पना यानातःगु विश्वास दु ।

धार्मिक मान्यताकथं हनुमान प्याखं क्यनेगु ज्यां सहरय् अनिकाल मवइगु, महामारी न्यना मवनीगु व दैवी विपत्तिपाखें बचे जुइगु जनविश्वास दु । नेवाः समुदायय् हनुमानयात शक्तिया प्रतीककथं कयातःगु दु । थ्व प्याखं हुइबलय् कलाकार व वाद्यवादक निम्हेसिनं नं कडा अनुशासन व शुद्धता पालना यायेमाःगु जुइ । हनुमानया भेष धारण याःपिं ल्याय्म्हतय् छगू हुल सनिलय्पाखे बागलुङ बजाःया गल्लि व चुकय् छक्वलं खने दयेकः वइगु इलय् लकस छगुलिं भक्तिमय जुयाबी ।

हनुमान प्याखंया १० गू ताल संगीत व नृत्यया ब्याकरण
बागलुङया हनुमान प्याखंया दकलय् बल्लाःगु पक्ष थुकिया ‘ताल’ खः । अनुसन्धानकर्ता ईश्वर मुलेपतियाकथं थ्व प्याखं १० गू बिस्कं बिस्कं तालय् हुली । प्रत्येक तालय् थःगु हे सः, धुन व प्याखंया गति दइ । कलाकारतय्सं करिब निगू इन्च ख्वातुगु १.५ फिट ताःहाकःगु ग्वल्लाःगु आकारया कथिया छगू च्वकां बँय् चुयाः व मेगु च्वकाय् थःगु निपा ल्हातं चुयाः घ्वं स्यानाच्वंगु अवस्थाय् अनुशासित धंगं च्वनाः तालय् प्याखं हुलेगु शुरु याइ ।

थ्व प्याखंया १० गू तालमध्ये सलामी तालय् प्याखंया शुरुइ स्वकुमि व द्ययात अभिवादन याइ । खुगू व च्यागूगु तालय् प्याखंया गति अप्वयेकीगु ताल खःसा १२ ताल व १६ तालय् हनुमानया तिंन्हुइगु शैली व कथि बस्वायेगु कला जुइ । घेरा तयेगु तालय् दक्वं हनुमान गोलाकार घेराय् च्वनाः प्याखं हुली । भजन तालय् धार्मिक भावय् प्याखं ल्हुइसा दकलय् थाकुगु व ताःहाकःगु ताल धकाः चौबिस तालयात कायेगु यानातःगु दु । थुकथं १० गू छन्दय् चिनातःगु थ्व प्याखंयात पूर्णता बीत कलाकारतय्सं लांलांतक तसकं थाकुगु तालिम कायेमाःगु जुइ । बागलुङया नेवाः समुदायं थ्व प्याखंया छन्दयात नं ल्यंकातःगु दु ।

‘वीर’ वइगु रहस्य व पुजारीया भूमिका
हनुमान प्याखंया दकलय् न्ह्यइपुगु व अजू चायापुगु पक्ष ‘वीर’ वइगु खः । प्याखंया झ्वलय् गुलिखे कलाकारया म्हय् आकाझाकां खाना वइ । इपिं अचेत थें जुयाः तिंतिं न्हुुया हइ । स्थानीय विश्वासकथं जब पुजा विधिइ छुं मगाःमचाः जुइ व प्याखंया शुद्धताय् लिच्वः लाइ, अबलय् हनुमान ‘लय्तायेगु’ व ‘तम्वयाः’ वीरया रुपय् प्रकट जुइ ।

थ्व स्थिति नियन्त्रण यायेत पुजारी बद्री श्रेष्ठया भूमिका महत्वपूर्ण जुइ । श्रेष्ठं वीर वःम्ह हनुमानयात धुं नतुंकेगु व मन्त्रोचारण याइ । श्रेष्ठं धयादी, ‘वीर वःम्ह हनुमानयात स्वम्ह, प्यम्ह बल्लाःपिं ल्याय्म्हतय्सं नं ज्वने फइमखु जब जिं धुं नतुंके, इमिगु म्ह खायेगु बुलुहुं म्हो जुयाः शान्त जुइ ।’ थ्व दृश्य स्वयेत द्वलंद्वःया ल्याखय् मनूत मुनी । स्थानीय सुशान्त मुलेपतियाकथं ताल मिले मजुल वा दुःखंकःपिं कलाकार प्याखं हुल धाःसा म्ह खाना वइगु खः ।

पुस्तान्तरणया बाखं स्वंगू पुस्ताया छगू क्यब
हनुमान प्याखं संरक्षणय् पुस्तान्तरणया छगू बांलाःगु पक्ष दु । १८ दँ दुम्ह सक्षम श्रेष्ठ थुकिया दसु खः । वय्कःया बाज्या नरबहादुर श्रेष्ठ व अबु विविन्द्र श्रेष्ठ निम्हं हनुमान प्याखंया कुशल कलाकार खः । अः सक्षम थः हे हनुमान जुयाः प्याखं क्यनेगु यानाच्वंगु दु । सक्षमं धयादी, ‘जिमिगु परिवारया स्वंगुलिं पुस्तायात वीर वइ । थ्व जिमिगु हिइ हे दु । बाज्या व अबुं प्याखं हुउगु खनाः जिं नं थ्व कला सयेका ।’ प्याखनय् थौंकन्हय् १६ दँनिसें ४० दँ तक दुपिं ल्याय्म्हतय् सहभागिता दु, गुकिं थ्व परम्परा वइगु छुं दशकतक सुरक्षित दु धइगु संकेत बी । ल्याय्म्हतय्के प्याखंप्रतिया आकर्षण अप्वःगुलिं पुस्तान्तरणया संकट तत्कालया निंतिं ज्यंगु दु ।

संरक्षणय् हाथ्या
हनुमान प्याखं ल्यंका तयेगु निंतिं आःया दकलय् तःधंगु हाथ्या धइगु आर्थिक भार खः । १९३३ सालय् १८ तका दामं ल्हुइ फुगु प्याखं थौं २० गू लखतका थ्यनेधुंकूगु दु । ख्वीम्ह स्वयां अप्वः ल्याय्म्हतय्त वसः, बाजं व व्यवस्थापनय् गाक्कं खर्च जुइ । हनुमान प्याखं संरक्षण परिषद्या नायः तीर्थप्रसाद श्रेष्ठं धयादी, ‘जिमिगु गुगुं स्थायी स्रोत मदु, त्वाः त्वालय् हापं म्हयाः थ्व संस्कृति कःघाना वयाच्वनागु दु ।’

कोरोना महामारी व आर्थिक अभावया कारणं थ्व प्याखं गुदँ लिपा जक क्यनेफुगु खः । २०८१ भदौ ११ गते शुरु यानाः २०८२ बैशाख १५ गते झिंगुक्वः क्यनाः क्वचायेकूगु खः । नियमित रुपं क्यने मफइगुलिं न्हू पुस्तां प्याखं ल्वःमनिगु, वाद्यवादनया लय् ल्वःमना वनीगु जोखिम दु । उकिं आः परिषदं प्रत्येक स्वदँ वा न्यादँय् अनिवार्य रुपय् प्याखं क्यनेगु योजना दयेकूगु दु ।