ल्हुति पुन्हिया महत्व
थौं चौलाथ्व पुन्हि, चैत शुक्ल पुन्हि । ल्हुति पुन्हि । थौंया दिं ल्हुतिइ तःधंगु मेला जुइ । थ्वयात बालाजु मेला नं धायेगु याः । ल्हुति पुन्हिया अवसरय् ल्हुति अर्थात बालाजुया नीनिधाः हितिइ म्वःल्हुइगु याइ । थ्वकुन्हु थन म्वःल्हुयागु पुण्यं निरोगी जुइ धइगु जनश्रुति दु । स्वनिगः अर्थात काठमाडौं उपत्यकाया पश्चिम उत्तरपाखे च्वंगु नागार्जुन पर्वत धार्मिक, ऐतिहासिक व पर्यटकीय दृष्टिं नं प्रख्यात जुयाच्वंगु दु । थ्वहे पर्वतया क्वसं च्वंगु ल्हुतिइ कलात्मक लस्करं लः हायाच्वंगु नीनिधाः हिति दु । थ्व नीनिधाः हितिया च्वसं गरुड, नारायण, महाद्यः पार्वती, गणेश आदिया मूर्तित दु । थन जुइगु मेलाय् बौद्ध व हिन्दू भक्तजनपिं पवित्र तीर्थकथं म्वःल्हू वनेगु याइ ।
ने.सं. ८७५ य् कान्तिपुरया जुजु जयप्रकाश मल्लं दकलय् न्हापां नीछधाःहिति स्थापना याःगु खः । लिपा वि .सं. १८५५ य् जुजु रणबहादुर शाहं थप छधाः तःधंगु ल्वहंहिति स्थापना यानाबिल । वयां लिपा थ्व थाय् नीनिधाः हिति अर्थात बाइसधाराया नामं प्रसिद्ध जुल । थुगु हितिया निकास नुवाकोट लागाया पहाड नागार्जुन पर्वतनिसें जामाःच्व तक स्वानाच्वंगु दु । जामाच्व ६३३० फिट च्वय् लाःगुलिं थ्व थासं येँ देय् स्वयेबलय् तसकं न्ह्यइपुसे च्वं । थौंकन्हय् थ्व ऐतिहासिक जामाःच्व (नागार्जुन) व ल्हुतिया नीनिधाः हितिइ दँय्दसं मेला जुइगु जक मखसे न्हियान्हिथं हे मनोरञ्जन व सांस्कृतिक रुपं नं महत्वपूर्णगु थाय् जुयाच्वंगु दु ।
ऐतिहासिक महत्वं जायाच्वंगु ल्हुतिया नीनिधाः हितिया सम्बन्धय् स्वयम्भू पुराणय् थुकथं न्ह्यथनातःगु दु ः गुगुं इलय् महाचीनं महामञ्जुश्री बोधिसत्व व केशिनी व उपकेशिनी (वरदा व मोक्षदा) देवीपिं नापं पञ्चशील पर्वत पार यानाः नेपाः देय् वल । अले थनया कालिदह (नागदह)या लः चन्द्रहास खड्गं पालाः पित छ्वत । थनया लः सुना वँसेंलि विपश्वी तथागत नेपाः बिज्यानाः थनया दहय् सछिं मल्याक पलेस्वांया बीजारोपण यानाः ‘‘ॐ नमो रत्न त्रयाय’’ धकाः मन्त्रोचारण यानाः समाधी च्वन । अले लिपा थन स्वयम्भू ज्योतिरुप उत्पत्ति जूवन । वसपोल विपश्वी तथागत ध्यानय् च्वंगुलिं थुगु पर्वतयात ‘जातमात्रोच’ नामाकरण यात । लिपा अप्रभंश जुयाः ‘जामाःच्व’ धायेगु यात । थुकिया हे लुमन्तिकथं ल्हुति पुन्हि माने यायेगु यात ।
थथेहे कालान्तरय् दक्षिण भारतया कोचीनिसें आगमन जूम्ह महायानी दार्शनिक आचार्य नागार्जुन बुद्ध भगवानया संस्मरण यानाः जामाःच्व पर्वतया गुफाय् ध्यान साधना यानाः पुरश्चरण च्वंगु खः । उकिं नं थुगु पर्वतया नां ‘नागार्जुन पर्वत’कथं प्रसिद्ध जुल । थुम्ह नागार्जुन तपस्वी ८४ सिद्धाया रुपय् प्रसिद्ध जुयाच्वंगु दु । थुगु जामाःच्व (नागार्जुन) पर्वतस छगः तग्वःगु बौद्ध चैत्य दु ।
ल्हुति पुन्हि अर्थात बालाजु मेलाकुन्हु द्वलंद्वः भक्तजन व ल्यासे ल्याय्म्हत जामाःच्व गयेत वनी । थनया चैत्यय् देवा च्याकाः, पुजापाठ यानाः पुण्य कमे यायेगु स्वइ । तांन्वःगु इलय् जुइगु मेला जुयाः थन अपार जनसमुदाय म्वःल्हुइत भेला जुइगु याइ । थीथी थासं गांगामंनिसें मनूत वयाः न्ह्यइपुक लय्तायाः थीथी म्येँ हालाः न्ह्यइपुका च्वनी । थुकिं यानाः थौंतक नं थ्व ल्हुति पुन्हिया मेलाया सांस्कृतिक महत्व दयाच्वन ।
ल्हुति पुन्हि तिमाल तामाङ समुदायया नं तसकं महत्वपूर्णगु व पवित्रगु न्हि खः । थुगु समुदायया श्रद्धालु भक्तजनपिं बौद्ध चैत्यय् मत च्याकेगु याइ । थाय्थासय् तिमाल जात्राकथं सकल तामाङतय्ु नुवाकोट, काभ्रेलाञ्चोक ताम्सालिङ, सिन्धुपाल्चोक, रसुवा, धादिङ, मकवानपुर, द्वाल्खा, नमुरा (नमोबुद्ध), स्वयम्भू, खास्ति (बौद्ध), जामाःच्व आदि थासय् मेला जुइ ।
जामाःच्व पर्वतया क्वसं रानीवनपाखें चोची धइगु थासय् नं छगः चैत्य दु । थन नेवाः समुदायया थःपिनि परिवारय् सुं छेँजःपिं मृत्यु जूसा अस्थि चुइकाः श्राद्ध यायेगु याय । गुलिसिनं थ्व थासय् चोची धकाः १०८ दीप प्रज्ज्वलन याइ । थुकथं दीप प्रज्ज्वलन व श्राद्ध यायेगु यात धाःसा परिवारय् सीम्ह सुखावति भुवनये् वास लाः वनी धइगु जनश्रुति दु । जामाःच्वया पर्वत क्वसं त्रिशुली वनेगु लँपुइ छगू प्राचीन विशाल गुफा नं दु । थ्वयात धिकेपाकु नं धाः । येँया थँहिति क्वाःबहाःया श्रीघः विहार निर्माण याःम्ह वाकवज्र वज्राचार्यया लुमन्तिइ वया सन्तानपिं थुगु धिकेपाकु वयाः गुथि न्यायेका च्वंगु दनि ।
ल्हुतिया नीनिधाः ल्वहंहिति लिक्कसं भुइजःसि नारांद्यः (बुढानीलकण्ठ) ज्वःलाःम्ह नारांद्यःया मूर्ति थापना यानातःगु दु । भुइजःसि नारांद्यःयाथाय् वने मजिउपिंसं थ्व हे नारांद्यःया दर्शन यायेगु याइ । थुगु चैत्रपुन्हिया दिनस चिनिया व तिब्बती लामातसें बोधिसत्वया स्मरण यासें थ्वकुन्हुया दिनय् श्रद्धा तयाः जामाःच्वय् च्वंगु बुद्धया चैत्य दर्शन याः वनी । विपश्वी बुद्ध व महामञ्जुश्री बोधिसत्वं जामाःच्व पर्वतय् ध्यान च्वंगुलिं बौद्धतसें थुगु थाय्यात पवित्रस्थलया रुपय् माने याना वयाच्वंगु दु ।
स्वनिगः अर्थात काठमाडौं उपत्यका दुनेया नेवाःतय्सं ल्हुति जक मखु मेमेगु थीथी थासय् नं जात्रा याना वयाच्वंगु दु । थौंया थ्व चैत्र पुन्हिया दिनय् थनया पहाड, पर्वत, खुसि थीथी थासय् न्ह्यइपुक जात्रा पर्व हनेगु याना वयाच्वंगु दु । खास यानाः थ्व इलय् बुँज्या सिधइगु व मेगु छुं नं ज्याय् तक्यने म्वाःलीगु ई जुयाः जात्रा व नाचगानय् सहभागि जुइगु याइ । उकिं नेवाःत थीथी देवदेवीपिनिगु थासंथासय् खः जात्रा, गुथि गण, व मेमेगुकथंया जात्रा माने यानाच्वनी । गथेकि सक्वया खड्गयोगिनी (वज्रयोगिनी), धमाथूया मनमय्गु (इन्द्रायणी), योगेश्वर, प्याःथ्वँ अजिमा, नरः (हाडीगाउँ)या त्वरं अजिमा, वैष्णवी, पासिख्वात अजिमा, कःमिलाछि गणेद्यःलिसें नक्वाः (नुवाकोट)या भैरवी जात्रा जुयाच्वनी ।
थथे हे येँया दथुपुँइ लागा असं न्याल्वहंनिसें हनुमानध्वाखा लाय्कू दथुइ लाःगु थीथी बहाः तःछेबहाः, इतुंबहाः, मूबहाः, जनबहाः, तेबहाः, सबल बहाः, मखंबहाःया वज्राचार्यपिनि दथुपुँइ आचार्य गुथि माने यायेगु याइ । थुकथं हे ल्हुति पुन्हिया पवित्र दिंयात ‘नाम संगीति पर्व’ नं धायेगु याः । थन नेपालमण्डलय् बौद्ध स्तोत्रकथं दकलय् पुलांगु नामसंगीति स्तोत्र विहार, बहाः बही, चैत्य न्ह्यःने पुन्हिपतिकं व मेमेगु अवसरय् नं श्रद्धापूर्वक पाठ यायेगु याना वयाच्वंगु दु । विशेषतः ल्हुतिपुन्हिया अवसरय् नामसंगीति पाठ यानाः प्रसाद ग्रहण यायेगु चलन दु ।
ल्हुति पुन्हि बौद्ध व हिन्दू निगुलि धर्मावलम्बिया तःधंगु दिं खः । थ्व ल्हुति पुन्हिया महत्व बारे आपालं पुराण व ग्रन्थय् नं उल्लेख जुयाच्वंगु दु । गथे कि ल्हुति तीर्थ महात्म्य, स्वःपाक्षरा, प्रज्ञापारमिता, भोट भारती ग्रन्थमाला, साधन माला, राहुल सांस्कृत्यायनया पुरातत्व निबन्धावलीइ नं उल्लेख जुयाच्वंगु दु ।
थुकथं पौराणिककालनिसें हे महत्व बियातःगु थुगुु ल्हुतिया नीनिधाः हिति मेला (बालाजु बाइसाधार मेला) यात संरक्षण यानाः नेपाःया सांस्कृतिक गरिमायात अझ च्वन्ह्याका यंकेगु झी सकल नेपाःमिपिनिगु कर्तव्य खः ।
(munindra.bajracharya@gmail.com)
LEAVE YOUR COMMENTS