गनं मदुगु देगः

द्वारिका राजभण्डारी

स्वनिगःया थीथी थासय् च्वंगु थीथी त्वाःबहाःमध्ये असं त्वाः अतिकं नांजाः । असं त्वाःयात खय्तय्सं ‘नुनदेखि सुनसम्म पाउने बजार’ धकाः वर्णन यायेगु याः । ख नं खः मनूया जीवनयात माःगु सकतांकथंया हलंज्वलं दइगु जक मखु दँय्दसं अनेकथंया जात्रा, प्याखं, पुजाआजा नं जुया वयाच्वंगु दु । असं चालंकुन्हु उदायतय् जक बिस्कं पायः पिथनेगु चलन असनय् दु । गथेकि पाहांचः¥हेबलय् खः ल्वाकेगु, मोहनिया इलय् कुमारि मस्तय्त म¥हःजा नकेगु, जनबहाः द्यः सालेगु, उदाय समुदाय दुनेया छगू कवः तुलाधरतय् कुमार द्यः (कुम्वःद्यः) प्याखं पिनेगु चलन दु अथे हे यँयाःबलय् कुमारि, गणेश, भैरवया खः, जनबहाःद्यःया खः नं थ्व हे असं त्वालं सालाः याः न्यायेकी । थथे हे मेमेगु प्याखं व जात्रा नं थ्व हे असंया लँपु जुयाः न्यायेकेगु चलन दु ।

थ्व झ्वलय् सरकारपाखें नं दँय् छक्वः मोहनिया इलय् द्यःया ध्वाँय् ब्वयेकेगु चलन दु । थ्व ध्वाँय् असं त्वाःया दबू कुनय् झिकूति ताःहाकःगु वाउँगु पथय् च्वय् अजिमा द्यःया चिं च्वयातःगु कापःया पताः थें ब्वयेकेगु झ्वलय् दुगु छम्ह बलि बीमाः ।

थ्व ला सकसिनं सियाच्वंगु खँ जुल । थ्व स्वयां नं अतिकं महत्वं जाःगु धइगु थनया असंमरु अजिमा द्यः व देगः खः । थ्व द्यः व देगःया लिउने आपालं खँ सुलाच्वंगु दु । थुलिमछिं परम्परा व महत्वं जाःगु त्वाःया दथुइ च्वंगु असंमरु अजिमा द्यःया इतिहास आतक नं बांलाक पिहां वःगु खनेमदु । थ्व द्यः व देगःया बारे आपालं विषयय् दुहां वनाः कुतुकुलाः अध्ययन अनुसन्धान यानाः सत्य तथ्य खँ पित हयेमाःगु खनेदु । न्यनेदुकथं छुं छुं मनूत थुकिया निंतिं सनाच्वंगु नं दु । अथे खःसां थ्व च्वमि छम्ह नं असं बहाःया कायमचा जूगु ल्याखं थौंतकया दुने जिं न्यना वयाकथं व भोग याना वयाकथंया छुं भचा जूसां खँ ब्वँमिपिनिगु न्ह्यःने न्ह्यब्वयेगु कुतः यानाच्वना ।

भौतिक रुपं थौंकन्हय् जि असं त्वालं तसकं तापाक च्वँच्वनागु दु । अय्सां जिगु मन आतक नं असनय् हे तक्यनाच्वंगुलिं थःगु ऐतिहासिक त्वाःया निंतिं छुं याना वने धइगु मनंतुनाः थ्व च्वसु च्वयेगु कुतः यानाच्वना ।

दकलय् न्हापां असं त्वाः गुलि पुलां धइगु विषयय् दुवालेबलय् थन गाःहिति, ल्वंहितिया अस्तित्व लुया वःगु खँ दु । स्वनिगःया थाय्थासय् गुलि नं ल्वहंहितित दु व दक्व लिच्छवीकालीन धइगु खनेदु । गथेकि थँहिति, भोताहिति, मरुहिति, यंगाःहिति थुपिं दक्वं लिच्छवीकालय् अस्तित्वय् वःगु खने दु । थज्याःगु ल्वहंहिति व गाःहिति अस्तित्व ल्यंका तयेत उकिया छचाःखेरं खालिगु बुँत दयेमाः । छाय्धाःसां गाःहियात माःगु लःया मुहान अज्याःगु थासय् जक दइ । बुँइ मुनाच्वंगु लः हे थज्याःगु गाःहिति व ल्वहंहितिं वइगु खः । थौं वयाः थज्याःगु आपालं थाय्या भौगोलिक अवस्थिति गाक्कं पाना वनेधुंकूगु दु ।

स्वनिगःया आपालं बँ माथं वनेधुंकल । अर्थात थौंकन्हय् ल्वहंतं सीगु, धलान यायेगु जुया वयेधुंकल । थुकथंया हिउपाः सलंसः दँ तकं जुया वनी । अले अज्याःगु माथं वंगु बँया कारणं गाःहिति, ल्वंहितिया लःया मुहान जुयाच्वंगु नं दक्वं आधुनिकताय् दुबिना वन । लिच्वःकथं अज्याःगु ल्वहंहितिइ लः सुना वन, हिति दक्व ल्हाका छ्वयेगु ज्या जुल । गुलिखे थासय् च्वंगु ल्वहंहितिया अस्तित्व हे मदया वन । खतुं थुलि जुइत नं गाक्कं ई काल जुइ धइगु अःपुक अनुमान यायेफु ।

असंया ल्वंहिति दुगु थासय् सलंसः दँ लिपा वयाः चपाःछेँ दयेकूगु खनेदु । थ्व हे चपाःछेँया पश्चिमपाखेया छखा छेँ व हे ल्वहंहितिया द्यःने दयेकूगुया दसिकथं अन छगः तग्वःगु ल्वहंतय् म्हसिनं इलातःगु दु । थन झिंनिदँय् छक्वः गथु प्याखंम्वःतय् सिजा नः वयेगु चलन आतक नं ल्यनाच्वंगु दु । चपाःछेँ आःया अवस्थातक थ्यनेत नं गाक्कं ई काःगु दु । नितँजाःया चपाःछेँया छेँदिइ बुट्टा कियातःगु थां जक तयाः उत्तर मोहदाय् भक्तजनपिंत सुविधाया निंतिं दयेकूगु खनेदु । लिपा वनाः भक्तजनतय् हुल दँय्दसं अप्वया वनेवं व्यापार यायेगु व कालबिल यायेगु थाय् जुया वल । उकिया हे लिच्वःकथं चपाँछेँया छेँदीइ पसःकवः पिकायेगु ज्या जुल ।

छेँदीया पिनेया द्यायात पूर्णरुपं पसः कवः दयेकलसा लिउनेया द्याः छहाकलं भजन कीर्तन यायेगु थाय् जुल । पुजाआजा जुइबलय् पसल्यातय्सं सामान चिइकाः अन दुगु झ्याः खापा चायेका बीमाःगु कथं पसः तयेकूगु खः । लिसें उगु पसः सम्बन्धी भ्वं नं पिहां वःगु दु । उगु भ्वंकथं पसल्यातय्सं पसःया बाः स्वरुप ग्वः धौ छगः व सिजःया ध्यबा छगः बाः वापत पुलेमाः धयातःगु दु । थ्व स्वयां अप्वः बाः काल धाःसा वयात सछि व च्याम्ह सा स्याःगु सहरया पाप लाइ धइगु खँ न्ह्यथनातःगुलिं आतक नं गुथि संस्थानं थुलि हे बाः धकाः क्वःछी मफयाच्वंगु धइगु नं खँ दु । थुकिं नं सीदु कि थ्व थाय् गुलि पुलां !

जनश्रुतिकथं असंमरु अजिमाया मूर्ति गुगुं छगू थासं ख्वप्रिङ (ख्वप) देशय् यंकेत छम्ह ज्यामिं कुबिया हःगु खः । व ज्यामियात धयाहःकथं व द्यः न्ह्यःने लाःथाय् दिके मजिउ, अले द्यःया मूर्तियात निक्वः हे जक लँय् दिके जिउ । स्वक्वःया पालय् गन दिकल अने हे द्यः थाइ धयाहःगु जुयाच्वन । द्यः कुबिया वःम्ह ज्यामिं असनय् थ्यने न्ह्यःहे निक्वःतक द्यः दिकेधुंकूगु जुयाच्वन । असनय् थ्यंबलय् वयात तसकं प्वाः स्यानाः खि फायेमाःगु जुइवं वं अनसं द्यः दिकाः खि फाः वंगु जुयाच्वन । अनंलि द्यःयात ल्ह्वनेत स्वःबलय् ल्ह्वने मफुत । द्यः अन हे थात । आसन मदयेक बँय् लानाच्वंम्ह द्यः जूगुलिं ‘आसन मदुम्ह द्यः’ धायेगु यानाहल । थ्व हे आसन मदुम्ह द्यः’ धायेगु यायां अपभ्रंश जुयाः असंमरु द्यः जुल ।

थ्व खँयात असंया हे भाजु लाभरत्न तुलाधरं पाय्छि मखु धयादिल । वय्कः असंया हे छम्ह प्रबुद्ध व्यक्ति खः । वय्कलं मेगु हे तर्क तयादिल । वय्कःया धापूकथं चपाँछेँ सम्बन्धी लुया वःगु दसि भ्वँतय् अशोक मण्डप धइगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । अथे जुयाः आसन मदुम्ह द्यः धाइगु मखसे अशोक मण्डप धइगु खँग्वलं हे थ्व थाय्या नां जूवंगु धइगु वय्कःया धापू खः । थ्व खँयात थन हे त्वःताः असंया भौगोलिक अवस्था छक्वः स्वये ।

झीगु धार्मिक विश्वासकथं सुं नं द्यः वा देगःया पलिस्था यायेगु इलय् न्ह्याबलें नं छगू नियमयात पालना यायेगु चलन दया वयाच्वंगु दु । उगु नियमकथं देगः दनेबलय् उकिया मूलुखा न्ह्याबलें नं प्यंगूमध्ये छगू निश्चित दिशा दयाच्वनी । पाठपुजा यायेबलय् नं थ्व नियम माने याना वयाच्वंगु दु । थुकियात विचाः याना स्वयेबलय् असंमदु अजिमा द्यःया कलश व देगःया अवस्था धाःसा यक्व हे पाः । थ्व देगःया मोहदा उत्तर पश्चिम स्वयाच्वंगु दु । गुुगु कि थज्याःगु देगः मेगु गनं हे मदु ।

असनय् हे च्वंगु नारायण, गणेश, उमामहेश्वर, गाःद्य अथवा हिगाःद्यनापं न्यागाः उत्तर, दक्षिणपाखे स्वयाच्वंगु दु । असंया दबूतकं प्यकुं लाकाः प्यंगू दिशा पालना यानाः दयेकतःगु दु । थ्व च्वसुया न्ह्यःने न्ह्यब्वयागु सरकारी ध्वाँय् नं दबूया उत्तर पश्चिमपाखे लाकाः तयेमाःगु चलन दु । थ्व सरकारं ध्वाचं असंद्यःया भूमि स्पर्शया आसनयात प्रतिविम्बित यानाच्वंगु जकं खःला धइगु विचाः व । थ्व तर्क संगत नं जू थें च्वं !

जनश्रुतिकथं थ्व देगःपरम्पराकथं प्रतिस्थापन याःगु मखसे आकाझाकां द्यः दिके लाःगुया लिच्वःकथं बेक्वयेक आसन जुयाच्वंगुयात प्रमाणित यानाच्वंगु खनेदु । अथे जुयाः थ्व द्यःयात असंमरु धायेगु स्वयां नं ‘गनं मदुगगु द्यः’ धायेगु पाय्छि जुइथें च्वं ! अस्तु ।

(च्वमि थौंकन्हय् अमेरिकाय् च्वनादी)

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS