नेवाः आन्दोलनया पुनरावलोकन
नेवाः अधिकारया लागिं धासें नेवाःतय्सं आन्दोलन याना वयाच्वंगु ताः ई हे दयेधुंकल । राणाकालंनिसें हे नेवाः आन्दोलन खने दयेक जारी दु । राणाकाल लिपा पञ्चायतकाल वल । नेवाः आन्दोलन मदिउ । वयां लिपा बहुदलीय शासन व्यवस्था वल, नेवाः आन्दोलन मदिउ । आः गणतान्त्रिक शासन व्यवस्था वयाच्वन, नेवाः आन्दोलन अझ नं मदिउनि ।
थ्व जारी हे जुयाच्वंगु दनि । छु नेवाः आन्दोलनया अन्त्य गबलें जुइ मखु ? छु थ्व अन्त्यहिन आन्दोलन खः ? आः गबले तक न्ह्याइ थ्व आन्दोलन ? छाय् न्ह्याका च्वने माल ? सुनां न्ह्याकी ? सुयागु विरुद्ध न्ह्याइ ? गबले दी ? छाय् मदित ? छु उपलब्धी चूलात कि आन्दोलनं विश्राम काइ ? थ्व चिन्तन झीसं गबलें याना लाकि मयाना ?
मयानागु खःसा आः यायेमाःगु आवश्यकता दु लाकि मदु ? थुगु आलेखया न्ह्यखँ थ्वहे खः । नेवाः आन्दोलनया आरम्भ गनंनिसें जुल धकाः माला वनेगु खःसा शायद थनिं २५० दँ न्ह्यः गोरखाया जुजु पृथ्वीनारायण शाहं नेपाः देय् त्याका काःगु ई तक हे लिहां वने माःगु खने दइ । अबले गज्याःगु आन्दोलन जुल, उकिया अभिलेख ला मदु ।
तर जंगबहादुरया उदय लिपा जब नेवाःतय्त सामुहिक रूपं हे मदयेका छ्वयेगु अभियान न्ह्यात, अबलेनिसें मंकाः रूपं मखुसां छुं सचेत नेवाःतय्सं उकिया प्रतिरोध याःगु दयेमाः धइगु खँ जंगबहादुर लिपाया नेवाः व गैर साहित्य ब्वनेबलय् छुं भचा अनुमान यायेफु । उकिं जंगबहादुरं शुरु याना थकूगु राणा शासन अन्त यायेगु आन्दोलनय् आपालं नेवाःतय्सं ब्वति काःगु दु ।
वि.सं. १९९७ सालय् मृत्युदण्ड बिउम्ह न्हापांम्ह शहीद शुक्रराज जोशीं तकं नेवाः भाययात राणा सरकारं यानातःगु दमनया विरोध यायेत हे तत्कालीन प्रजातान्त्रिक आन्दोलनय् ब्वति काःगु खः धइगु झीगु विश्लेषण दु । अबले शहीद जूपिं प्यम्ह मध्ये स्वम्ह नेवाः खः । राणा विरुद्ध च्वसा न्ह्याकूगु द्वपनय् जेलय् लाःपिं अधिकांश साहित्यकारत नेवाः खः ।
राणा शासन क्वःदलाः छुं ई प्रजातान्त्रिक व्यवस्था वःगु खःसां वयां लिपा देशय् हाकनं पञ्चायती व्यवस्था लागू जुल । उगु पञ्चायती व्यवस्था वांछ्वयेत २०४६ सालय् आन्दोलन जुल । उगु आन्दोलनया निगू प्रमुख घटक मध्ये छगू घटक नेपाली कांग्रेसया सर्वोच्च कमाण्डर नेवाः । मेगु घटक वाम मोर्चाया नकिं नेवाः ।
कांग्रेस व वाम मोर्चायात छथाय् तये हःम्ह सूत्रधार नेवाः । तर आन्दोलन जब सफल जुल, देशय् लागू जूगु न्हूगु व्यवस्थां नं नेवाःतय् माग धाःसा पूरा मयाः । फलतः नेवाः आन्दोलन हानं जारी हे जुल ।वयां लिपा थ्व राजतन्त्र सहितया एकात्मक राज्य व्यवस्थायात वांछ्वयेत तत्कालीन माओवादीपाखें न्ह्याकूगु जनयुद्धय् नं नेवाःत सहभागी जुल ।
झीसं हानं हानं आन्दोलन न्ह्याकां तुं च्वनेमाःगु आवश्यकता छाय् जुयाच्वन ? आः हानं आन्दोलन न्ह्याकेगु खःसा गज्याःगु आन्दोलन न्ह्याकेमाः ? थुकिया दिशा छु जुइमाः ? थुकिया माग छु जुइमाः ? थुकिया स्वरुप, दर्शन, संगठन, नेतृत्व गज्याःगु जुइमाः धइगु खँय् वृहत् चिन्तन यायेगु लाकि मयायेगु ?
प्रत्यक्ष युद्धय् ह्वब्वाः मवंसां उगु युद्धयात नेवाः आन्दोलनया पूर्ण समर्थन दुगु हे खः । आन्दोलनया सफलता लिपा संविधानसभा मार्फत संविधान दयेकेगु ज्या जुल । न्हूगु संविधान जारी नं जुल । उकिं नं नेवाःतय् माग पूरा मयाः । फलतः नेवाः आन्दोलन हानं न्ह्यात । थ्व अझं न्ह्याना हे च्वन तिनि ।
अवस्था ला थन तक थ्यन कि छगू इलय् स्थगनय् लायेधुंकूगु जेठ १८ या हाकुगु न्हि समेत हानं हनेमाःगु आवश्यकता जुया बिल ।वास्तवय् न्ह्यसः थनं हे दना वइ – आः थ्व आन्दोलन गबले तक न्ह्याइ ? थ्व आन्दोलनया नेतृत्व सुनां याइ ? अले छु उपलब्धी चूलात कि थ्व आन्दोलनया समापन जुइ ?
राजनीति लिसे नेवाः आन्दोलनया गज्याःगु स्वापू दु थुकिया स्पष्ट व्याख्या अझं मजूनि तथापि झीसं धायेगु यानाच्वना कि राजनीतिपाखें नेवाः आन्दोलन अलग्ग मखु, नेवाः आन्दोलनया समाधान राजनीतिक लँपुपाखें हे यायेमाः । शायद अथे जुयाः नं हरेक राजनीतिक आन्दोलनय् नेवाः आन्दोलन नं स्वाना वःगु जुइमाः ।
हरेक राजनीतिक हिउपाःया लागिं नेवाःतय्सं साथ बिया वयाच्वंगुया कारण नं थ्वहे जुइमाः । देशय् जूगु थीथी कथंया राजनीतिक आन्दोलनत मध्ये नं २०६२÷६३ या आन्दोलनय् छगू अज्याःगु माहौल ब्वलंगु खः गुकी राज्य पुनर्संरचना जुयाः नेवाः सत्ता हे स्थापना जुइ लाकि धइगु तकया म्हगस निर्माण जुल ।
नेवाः आन्दोलनं ज्वंगु नं थ्वहे दकलय् उच्चस्तरया म्हगस व माग खः । म्हिगः तक राज्ययाके फ्वनेगु ज्या यानाच्वंगु नेवाः आन्दोलनं आः नेवाःतय्त राज्यय् हे थ्यंकीगु स्थिति हइ धइगु परिकल्पना अबले जूगु खः । थुकिया लागिं संविधानसभाया चुनाव जुल । संविधानसभा गठन जुल । अन दुने अनेक मन्थन जुल ।
तर संविधान मवः । बरु संविधानसभा हे भंग जुल । वयां लिपा संविधानसभाया निक्वःगु चुनाव जुल । निक्वःगु संविधानसभां न्हूगु संविधान जारी यात । न्हूगु संविधानं नेवाःतय्त हानं सतकय् तुं वाये हल । छुं उपलब्धी हासिल मजुल । अले आः वयाः हानं झीसं धयाच्वना – नेवाः आन्दोलन जारी दु ।
अधिकार प्राप्त यायेगु लागिं आन्दोलन न्ह्याकेगु सवालय् गनं नं दुविधा मदु । तर थ्व आन्दोलन न्ह्याके न्ह्यः झीसं न्हापा न्हापा यानाच्वनागु आन्दोलन छाय् विफल जुल ? झीसं हानं हानं आन्दोलन न्ह्याकां तुं च्वनेमाःगु आवश्यकता छाय् जुयाच्वन ? आः हानं आन्दोलन न्ह्याकेगु खःसा गज्याःगु आन्दोलन न्ह्याकेमाः ?
थुकिया दिशा छु जुइमाः ? थुकिया माग छु जुइमाः ? थुकिया स्वरुप, दर्शन, संगठन, नेतृत्व गज्याःगु जुइमाः धइगु खँय् वृहत् चिन्तन यायेगु लाकि मयायेगु ? यदि थ्व चिन्तन व विश्लेषण मयासे केवल आन्दोलन जक यानाच्वनेगु खःसा थ्व नं मेगु छगू असफलताय् थ्यंकाः क्वचाःवनीगु आन्दोलन जुइ, उकी शंका मदु ।
अथे असफल जुइगु आन्दोलनया लागिं थःगु उर्जा फुकाच्वनेगु झीगु बुद्धिमानी नं जुइ मखु ।झीसं न्हापा न्हापा यानागु आन्दोलन हरेक पटक विफल जूगुया दोष झीसं गबलें एमालेयात बिया, गबलें माओवादीयात बिया, गबलें सरकारयात बियासा गबलें राज्यसत्तायात बिया । झीसं केवल कर्पिनिगु बारे जक विश्लेषण याना, थःगु बारे विश्लेषण धाःसा गबलें मयाना ।
गुमिसं झीत धोका बिल उमिगु बारे यक्व चर्चा याना । तर झीसं छाय् धोका नया उकिया बारे चर्चा मयाना । ताःहाकः मवने । संविधानसभाया चुनावंनिसें थौं न्हूगु संविधान जारी जुयाच्वंगु छगू कालखण्डया जक विश्लेषण याये । संविधानसभा चुनावया इलय् झीसं धयागु खः, नेवाःतय्सं सदियौंनिसें याना वयाच्वंगु आन्दोलनया मूति चूलाकेगु अवसर थ्वहे संविधानसभा जुइ ।
झीसं याना वयाच्वनागु सम्पूर्ण आन्दोलनया उपलब्धीयात लिपिवद्ध यायेगु ऐतिहासिक मौका थ्वहे खः । तर संविधानसभा गठन जुसांनिसें हे गज्याःगज्याःगु घटना जुल, छु छु जुया वन, गथे गथे जुल, व फुक्कया समग्र विश्लेषण यायेबलय् झीसं छु खँ सयेका काये माःगु जुइ ? थ्व छगू उथलपुथलपूर्ण कालखण्डया अन्तिमय् थ्यंकाः झीसं यानागु ‘लेसन लर्निङ’ छु खः ?
थुकिया स्पष्ट किपा झीगु न्ह्यःने दये हे माः । खसुं भुनाच्वंगु सर्गतय् न्ह्याक्व हे बलपूर्वक ब्वःसां क्वखं लँपु तिफ्याये फइ मखु । झी अज्याःम्ह हे ‘कुहिरोको काग’ जुयाः सर्गतय् ब्वयेगु खःसा उकिया छुं अर्थ मदु ।नेवाःतय्सं नेपालभाषा मंकाः खलः गठन यानाः सांगठनिक आन्दोलन न्ह्याकूगु नं आः प्यंगू दशक दइन ।
थ्वया दथुइ देशय् आपालं राजनीतिक आन्दोलनत जुल, आपालं राजनीतिक हिउपाःत वल । नेवाःतलिसे हे जानाः राजनीतिक आन्दोलन यानाच्वंपिनिगु आन्दोलन छगू छगू स्टेशनय् थ्यंकाः दित । तर नेवाःत धाःसा अझ नं आन्दोलनया आन्दोलनय् तुं । झीगु माग पूरा मजूगु जक मखु, झीगु समस्या व संकट समेत थौं धमाधम थपे जुजुं वयाच्वंगु दु ।
न्हापा भाषाया खँ जक ल्हानाच्वनापिं झी, थौं भूमिया तक खँ ल्हायेमाःगु अवस्थाय् थ्यनाच्वन । भाषां जक मख आः भूमिं समेत विस्थापित जुइगु चरणय् झी थ्यनाच्वना । थ्व अवस्थाय् थ्यंकाः झीसं छक्वः लिफः स्वयाः थम्हं थःत न्ह्यसः तयेहे माः – वंगु प्यंगू दशक तक झीसं यानागु आन्दोलनया उपलब्धी छु जुल ?
उकिया छक्वः पुनरावलोकन यायेगु लाकि मयायेगु ? नेवाः आन्दोलन न्ह्याकाच्वंपिं ‘न्ह्यलुवा’पिंत जक ब्वः बियां थ्व संकट पार जुइ मखु । न झीत धोका बिल धाःपिं राजनीतिक दल व उकिया नेतृत्वया जक आलोचना यानां झीगु समस्या ज्यनी । झी हे दथुया कठोर मन्थनं जक थुकिया लिच्वः पिकाये फइ ।
झीसं हे गनं गल्ती यानागु दुसां गबले गन गज्याःगु गल्ती याना, व नं पहिचान जुइमाःगु आवश्यकता दु । जाति भाषाया लागिं झीसं राजनीतिक आन्दोलन यानाच्वना, वा राजनीति याइपिंसं जक झीत आन्दोलित यानाच्वन ? सकलें नेवाः न्ह्यलुवा व कार्यकर्तापिंसं दिमाग ख्वाउँकाः थुकिया लागिं मन्थन यायेमाःगु आवश्यकता दु ।
LEAVE YOUR COMMENTS