नेपालभाषा मंकाः खलः : भाषिक म्हसीका व सांस्कृतिक आन्दोलनया ऐतिहासिक जग
पृष्ठभूमि व तत्कालीन हाथ्याया ई
नेपाल संवत् १०९९ (वि.सं. २०३६) पाखे नेपाःया राजनीतिक व सामाजिक परिवेश तसकं संकुचित व दमनकारी अवस्थाय् दुगु खः । देशय् जुजुया प्रत्यक्ष नेतृत्वय् एकतन्त्रीय पंचायची शासन व्यवस्था कायम जुयाच्वंगु खः । गन नागरिक व राजनीतिक स्वतन्त्रता पूर्णरुपं कुण्ठित यानातःगु खः । तत्कालीन शासकतय्सं राष्ट्रिय एकताया नामय् ‘छगू राज्य, छगू भाषा, छगू भेष’ या कठोर नीति अवलम्बन यानातःगु खः ।
थ्व हे नीतिया कारणं नेपालय् नवाइगु नेपालभाषा, मैथिली, तामाङ, राई, लिम्बु थेंज्याःगु समृद्ध मांभाय्त राज्यं योजनाबद्ध रुपय् छखे तयाबिल ।
नेपाल संवत् १०८५ (२०२२) य् रेडियो नेपालं प्रशारण जुयाच्वंगु नेपालभाषाया समाचारयात प्रतिबन्ध तयाबिल । ब्वनेकुथि, कलेजय् मांभासं शिक्षा बीगु लुखा तिनाबिल । अड्डा-अदालत वा सरकारी ज्याकुथिइ कामकाजय् खस् नेपाली बाहेक मेमे गु भाय्या छ्यलाबुला पूर्णरुपं रोके जुल । स्वनिगःया मौलिक इतिहास कुबियाच्वंगु ‘ने पाल संवत्’ यात नं सरकारी कामकाज व नगुमा (क्यालेन्डर पाखें पूर्णरुपं विस्थापित याना बिउगु खः ।
थःगु हे भूमिइ थःगु मांभाय् व संस्कृतिं निगूगु दर्जा सरहया व्यपहार फये मालेवं नेवाः समुदायया बुद्धिजीवी व मांभाय् प्रेमीतय्के थःगु अस्तित्व व म्हसीका हे हुया वनीगु जकं खःला धइगु गम्भिर शंका ब्वलन ।
थ्व हे लिकुनाच्वंगु आक्रोशया दथुइ ने .सं. १०९९ लय् विद्यार्थी आन्दोलन तच्वयेवं जुजु वीरेन्द्रं देशय् जनमत संग्रहया घोषणा यात । थ्व राजनीतिक छ्वासुगुपनयात मांभाय् प्रे मीतय्सं छगू अवसरया रुपय् काल । यदि थ्व इलय् संगठित जुयाः दबाव मबीगु खः धइगु जूसा भाषा, लिपि, संस्कृति न्ह्याबलेंया निंतिं सिधया वनी धइगु निष्कर्षलिसें छगू बल्लाःगु मोर्चाया आवश्यकता महसुस यात ।
स्थापना व नेतृत्वया मुख्य हस्तीत :
थ्वहे ऐतिहासिक व सकटापन्न इलय् नेपाल संवत् १०९९ (वि.सं. २०३६) य् ‘नेपालभाषा मंकाः खलः’ नीस्वन । थ्व संस्थाया संस्थापनय् पुलांगु पुस्ताया सिद्धहस्त साहित्यकारतय् मार्गदर्शन व न्हू पुस्ताया अभियन्तातय् मंकाः नेतृत्व व उर्जाया अभूतपूर्व संगम जुल । पंचायतया ग्याःचिकुया दथुइ नं जीवन जोखिमय् तयाः थ्व संस्थायात छगू सशक्त भाषिक व राजनीतिक आन्दोलनया मंकाः दबूया रुपय् धस्वाकेत सफल जुयादीम्ह तत्कालीन मुख्य नेतृत्व, संरक्षक व अभियन्तात थुकथं दु :
कवि केशरी चित्तधर ‘हृदय’ :
नेपालभाषा साहित्यया छम्ह महान् थां व आन्दोलनया प्रमुख वैचारिक मार्गदर्शकलिसें सर्वोच्च संरक्षक । राणाकालनिसें हे भाषाया निंतिं जेलनेल तक फयादीम्ह वय्कःया उपस्थिति व आशिर्वाद मंकाः खलःया ल्याय्म्हपिं अभियन्तातय् निंतिं दकलय् तःधंगु उत्प्रेरणा जुयाबिल ।
पद्मरत्न तुलाधर : संस्थापक नायः, मुख्य परिकल्पनाकार व आन्दोलनया प्रखर नेता
मल्ल के. सुन्दर : संस्थापक दुजः, छम्ह हस्ती । गुम्हेसिनं वैचारिक व संगठनात्मक रुपय् मंकाः खलःयात न्ह्यःने न्ह्याकेत तःधंगु योगदान बियादिल ।
त्रिरत्न मानन्धर : संस्थाया प्रारम्भिककालया छम्ह मुख्य अभियन्ता व संगठक ।
नरेशमान सिंह : भाषा आन्दोलन व मंकाः खलःया गतिविधिइ शुरुंनिसें सक्रिय भूमिका म्हितादीम्ह व्यक्तित्व ।
दुर्गालाल श्रेष्ठ : वरिष्ठ जनकवि, म्येँ च्वमि, गुम्हेसिया क्रान्तिकारी व भाषिक चेतनां जाःगु म्येँ, चिनाखँत मंकाः खलःया हरेक सभा व आन्दोलनया मुख्य उर्जा जुया बीगु खः ।
डा. आनन्दबहादुर श्रेष्ठ : बौद्धिक व वैचारिक रुपय् संस्थायात मार्गनिर्देशन यायेगु व आन्दोलनय् क्वातुगु साथ बियादीम्ह व्यक्तित्व ।
रामशेखर श्रेष्ठ : नेपालभाषाया स्थापित साहित्यकार, च्वमि । गुम्हे सिनं सांस्कृतिक जागरण न्यंकेत च्वसा न्ह्याकादिल ।
हितकार वीर सिंह कंसकार : भाषा, शिक्षा व लिपि संरक्षणया अभियानय् मंकाः खलःलिसे स्वानाः ज्या यानादीम्ह अभियन्ता ।
लोचनतारा शाक्य : मिसातय् सहभागिता व भाषिक चेतनायात नेवाः समुदायया छेँखा छेँखाय् थ्यंकेत सक्रिय भूमिका म्हितादीम्ह मिसा नेतृ ।
थ्व बाहेक स्वनिगः व स्वनिगः पिनेया त्वाः त्वालय् जिल्लाय् मंकाः खलःया कचात चायेकेत व ‘नेपाल संवत’ यात जनस्तरय् तक स्थापित यायेत तत्कालीन ईया आपालं स्थानीय क्लबया ल्याय्म्हत, गुथिया गुथ्याःत, नाटककार, संगीतकःमितय्सं भूमिगत व खुल्ला निगूकथं नं तःधंगु ग्वाहालि याःगु खः ।
संस्थाया मुख्य उद्देश्यत :
नेपालभाषा मंकाः खलः केवल छगू सांस्कृतिक पुचः जक मखसे नेपालय् मांभाय् व म्हसीकाया आन्दोलनया संघर्ष याइगु ऐतिहासिक मोर्चा खः । थुकिया मुख्य उद्देश्यतः थुकथं दु :
भाषिक अधिकार प्राप्ति : राज्यया ‘छगू भाषा’ नीतिया प्रतिवाद यासें नेपालभाषा लगायत देय्या मेमेगु दक्वं आदिवासी जनजातिया मांभाय्यात संचार, शिक्षा व सरकारी कामकाजय् उचित थाय् बीकेत दबाव ब्वलंकेगु ।
नेपाल संवत् पुनरुत्थान : ध्याकुनय् लाकातःगु व प्रतिबन्धतय् तयातःगु नेपाल संवत्यात राष्ट्रिय सवंतया रुपय् मान्यता बीकेत जनस्तरय् जागरण ब्वलंकेगु ।
संस्कृति व लिपिया संरक्षण : नेवाः समुदायया मौलिक जात्रा, पर्व, रीति, परम्परालिसें ऐतिहासिक लिपिया संरक्षण व संवर्द्धन यायेगु ।
सामुदायिक व सामाजिक एकता : नेवाः समुदाय दुनेया थीथी उपजाति व लागाया मनूतय्त छगू हे थासय्, छगू हे दबू दुने दुथ्याकाः सामाजिक एकता क्वातुकेगु ।
ऐतिहासि ज्या व योगदान
स्थापनाकालनिसें हे मंकाः खलकं नेपाःया बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक आन्दोलनय् आपालं ठोस व दूरगामी ज्याखँत याःगु दु । गुकिया लिच्वः थौं नं झीसं खंकेफु ।
नेपाल संवत व ‘भिंतुना र्याली’ या शुरुवात : ने .सं. १०९९ लय् नीस्वने धुंकाः थ्व संस्थां नेपाल संवत् ११०० या न्हूदँ (कात्तिक शुक्ल प्रतिपदा)या दिं स्वनिगलय् न्हापांखुसी तःधंगु ‘न्हूदँया भिंतुना र्याली’ या ग्वसाः ग्वल । थुकिं जनस्तरय् अभूतपूर्व सांस्कृतिक जागरण हयाबिल । थ्व हे आन्दोलनया जगय् लिपा सरकारं शंखधर साख्वाःयात राष्ट्रिय विभूतितकं घोषणा यात अले नेपाल संवत्यात नं राष्ट्रिय संवत्या मान्यता बिल ।
मांभासं शिक्षाया वकालत : पंचायतकालय् ब्वने कुथिइ नेपालभाषा ब्वंके गुलिं प्रतिबन्ध थें जुयाच्वंगु इलय् मंकाः खलकं थीथी त्वालय् मांभाय्या कक्षा संचालन यात । अथे हे त्वाः त्वालय् मांभाय्या कक्षा संचालन यानाः प्राथमिक शिक्षा मांभासं बीमाःगु अधिकारया बल्लाःगु पैरवी यात ।
संचार माध्यमय् भाय्या पुनःबहाली : विगतय् चिइके धुंकूगु नेपालभाषाया बुखँ (समाचार व ज्याझ्वःयात हाकनं प्रशारण याकेत मंकाः खलकं ताःहाकः हे संघर्ष यात, गुकिया लिच्वःकथं ने .सं. १११० (वि.सं २०४६)या राजनीतिक हिउपाः लिपा संचार माध्यमय् मांभाय्या बुखँ व ज्याझ्वःया पुनःबहाली जुल ।
कला व रंगमंचपाखें राजनीतिक चेतना : दलतय्त प्रतिबन्ध तयातःगु इलय् मंकाः खलकं नेपालभाषाया नाटक, सांस्कृतिक ज्याझ्वः व कवि गोष्ठि थेंज्याःगु ज्याझ्वःत ग्वसाः ग्वल । थुकिया माध्यमपाखें शासकया विकृतियात प्रहार यायां जनताया दथुइ लोकतन्त्र व भाषिक अधिकारया चेतना ब्वलंके गु ज्या जुल ।
परम्परागत लिपिया संरक्षण : रञ्जना लिपि, प्रचलित लिपि थेंज्याःगु ऐतिहासिक लिपियात न्हंके मबीत संस्थां लिपि प्रशिक्षणया कक्षतात संचालन यानाः न्हू पुस्ताया दथुइ लिपियात पुस्तान्तरण याना यंकल ।
बहुभाषिक आन्दोलनया नेतृत्व : मंकाः खलकं खाली नेवाः समुदाय हक अधिकारया निंतिं जक सः ल्ह्वंगु मखसे, देय्न्यंक नेपाःया मेमेगु आदिवासी जनजाति व मधेसी समुदायया भाषाह्यमिपिंत नं गोलबन्द यानाः ‘भाषिक अधिकार संयुक्त संघर्ष’ समिति नीस्वनाः नेपाःयात ‘बहुभाषिक देय्’ या रुपय् स्थापित यायेगु राष्ट्रिय आन्दोनया नेतृत्व यात ।
निष्कर्ष :
नेपालभाषा मंकाः खलःया जन्म राज्यया भाषिक व सांस्कृतिक दमन विरुद्धया छगू सचेत व संगठित ऐतिहासिक विद्रोह खः । कवि चित्तधर ‘हृदय’ थेंज्याःपिं अग्रजतय्गु वैचारिक जग व पद्मरत्न तुलाधरया कुशल व साहसिक नेतृत्वय् ने .सं. १०९९ लय् स्थापना जूगु संस्थां तत्कालिन कठिन परिस्थितिइ नं उत्पीडित व सीमान्तकृततय्गु भाषिक अधिकारया निंतिं बल्लाःगु लुखा चाये काबिल । थौं नेपाःया संविधानय् मांभासं काये खंगु मान्यता व नेपाल संवतं प्राप्त याःगु राष्ट्रिय सम्मानया जग थ्व हे नेपालभाषा मंकाः खलःया ऐतिहासिक संघर्ष, दूरदर्शिता व त्यागय् लिधनाच्वंगु दु ।
LEAVE YOUR COMMENTS