बुद्धधर्मय् ला नये ज्यू कि मज्यू

उर्मिला ताम्राकार

महाकारुणिक भगवान बुद्धं ब्याक्क प्राणीपिनि भिंया निंतिं फुक्क पारमिता पूर्ण यानाः उत्तम सम्बोधि लाभ यानाबिज्यात । अनं लिपा थःम्हं प्राप्त यानागु ज्ञानयात सकल प्राणीपिंत दुःख मुक्त यानाः उद्धार यायेगु लागि धर्म–चक्र प्रवर्तन यानाबिज्यात । सकल प्राणिपिनिगु उपरय् मैत्री व करुणा तयेगु उपदेश बियाबिज्यात । सुं नं प्राणी चाहे व मनुष्य जुइमा वा पशुपंक्षी, वा किटपटङ्ग हे थमजुइमा थःत घाःपाः जुइधकाः ग्याः, सकसितं थःगु ज्यानया माया दु । उकिं प्राणी हिंसा याये मजिउगु, याके बिइमजिउगु, प्राणीजन्य बस्तुया व्यवसाय याये मजिउगु, समस्त प्राणीयात थः समान खंकाः दुःख–कष्ट बिइमजिउगु, उमिगु हित–सुख जुइगु खँय् बः बियाः कुशल–अकुशल कर्मया उपदेश बुद्धं बियाबिज्याःगु खः । तर सकल बौद्धमार्गीपिं धाःसा शाकाहारी मखु । अले बुद्धं नं ला नये हे मते धकाः नं विनय दयेका बिमज्याः ।

आः थनथाय् छगू महत्वपूर्ण न्ह्यसः दं वइ । बुद्धधर्मया अनुयायीतय्सं प्राणीया ला नये जिउ कि मजिउ ? थ्व च्वसुइ ला नये जिउ वा मजिउ धायेगु जिगु उद्देश्य मखु । बुद्धं हे थ्व प्रश्नयात अब्याकृत धयाबिज्याःगु दु । पालि तथा संस्कृत बौद्ध साहित्ययात अध्ययन याना स्वल धाःसा मांस सम्बन्धि यक्व हे खँ उल्लेख जुयाच्वंगु खंके फके । थन थुकिया आधारय् थ्व खँयात छकः विचार विमर्श याना स्वयेगु जक जुइ ।

‘एक नाम किं ?’ व छता चीज छु खः गुकी दक्व प्राणीपिं अवस्थित जुयाच्वनी ? थुकिया लिसः खः ‘सब्बेसत्ता आहारट्ठितिका’ । अथे धइगु दक्व सत्वपिं आहारया भरय् म्वानाच्वनी । थन आहारया तात्पर्य प्रत्यय खः अर्थात म्वायेगु निंतिं सहायता याइगु तत्व खः । कबलिङ्गार, स्पर्श आहार, मन सञ्चेतना आहार व विज्ञान आहार धकाः प्यथी आहार ग्रहण यानाः झीपिं म्वानाच्वनी । थुकी मध्ये कबलिङ्गार आहार धयागु जा, केँ, मरि, ला, न्या आदि खः । थुकिं वर्ण, गन्ध, रस, ओज, पृथ्वी, आप, तेज व वायु नापं यानाः च्याता प्रकारया रुप झीत प्राप्त जुइ । झीत आहार प्राप्त जुइगु निगू विकल्प दु । या त बुँपाखें या त प्राणीपिनिगु ला पाखें । पालि साहित्यया अध्ययन याना स्वयेबलय् गनं ला नये ज्यूगु, गनं प्राणीजन्य वस्तु सेवन यात धाःसा पाचितिय दोष लगे जुइगु खँ उल्लेख जुयाच्वंगु खंके फइ । बुद्धं नयेगुलिइ तृष्णा दुपिं व तृष्णारहितपिनिगु आसय अनुसयकथं थुकथंया उपदेश बियाबिज्याःगु खनेदु । भिक्षुणी उत्पलवर्णा शिकारीत पाखें थःत प्राप्त जूगु ला भगवान बुद्धयात समर्पित याःगु, सींहसेनापतिं भगवान बुद्ध सहित भिक्षुपिंत ला सहित प्रणित भोजन दान याःगु, सुप्रिया उपासिकां रोगी भिक्षुयात रोगं लायेकेत मेगु छुं हे विकल्प मदयाः थःगु खम्पाया ला ध्यनाः उकिया सूप दायेकाः त्वंकाः रोग लायेकूगु खँ उल्लेख जुयाच्वंगु दु । थुकथं हे ज्ञानवती धयाम्ह राजकुमारीं थःगु ला ध्यना सूप दायेकाः त्वंकूगु प्रशंग महायानी ग्रन्थ समाधिराज सूत्रय् नं वयाच्वंगु दु ।

संसारय् श्रद्धालुपिंसं थःगु ला ध्यना समेत दान याइ । उकिं ला नयेबलय् छुकिया ला धकाः न्यना नयेमाः धकाः बुद्धं भिक्षुपिंत आदेश बिया बिज्याःगु दु । थ्व हे प्रसंगयात कयाः बुद्धं मनू, किसि, सल, हँय् सर्प, सिंह, धुँ, चितुवा, भालु, तरक्ष यानाः झिम्ह प्राणीया ला नये मज्यूगु नियम दयेकूगु खः । महापरिनिर्वाणया इलय् भगवान बुद्धयात चुन्दकर्मापुत्रं सूकरमद्दव सहित भोजन याकूगु खः । थुगु भोजनं तथागतयात अनुपापदेश निर्वाणधातु प्राप्त जुल धकाः थ्व भोजनयात बुद्धं प्रशंसा यानाबिज्याःगु दु (महापरिनिर्वाण–सूत्र)। छकः भिक्षुपिं जंगलया लँ जुयाः वनेमाःबलय् ग्वःन्हु ग्वःन्हु तक भोजन प्राप्त मजुयाः नयेमखन । उमिगु प्राण रक्षार्थ बुद्धं जंगलय् जनावरतय्सं शिकार यानाः त्वःताथकूम्ह किसिया ला नयेगु अनुमति बिल । जव उपिं भिक्षुपि सकुशल गामय् लिथ्यन अले उमित किसिया ला नये मज्यू धयाबिज्यात ।

अथे हे घ्यः, मखन, प्याज, छाः, लाभा, न्या, ला सहितया भोजन सिइकं वा चायेकं छम्ह निरोगी भिक्षुं सेवन यात धाःसा पाचितिय दोष लगे जुइ धका विनयपिटकय् धयातःगु दु । हानं देवदत्तं भिक्षुपिंसं जीवनभर ला–न्या नये मज्यूगु नियम दयेकाबिइ माल धकाः माग याःबलय् बुद्धं त्रिकोटी परिशुद्ध ला–न्या नयेज्यूगु अनुमति बियाबिज्यात । अथे धैगु दिट्ठं, सुत्तं, परिसङ्कितं ला–न्या अभोज्य, अदिट्ठं, असुत्तं, अपरिसङ्कितं ला–न्या भोज्य जुइ । गुम्ह भिक्षु गां वा निगमया आश्रय कयाः मैत्री, करुणा, मुदिता व उपेक्षा सहगतचित्त न्यंकाः अवैरी, अद्वैषी जुयाच्वनी उम्ह भिक्षुं गृहस्थीपिंपाखे प्रदान याःगु प्रणीत भोजनय् लय्ताःगु दइमखु । बरु थुकिया अवगुणयात बिचाः यानाः विवेकबुद्धिं भोजन याइ धकाः जीवकसूत्रय् कनाबिज्याःगु खः ।

यदि झीसं महायानी ग्रन्थत स्वयायंकल धाःसा बोधिसत्व चर्या याइपिंसं ला झन् थःगु ज्यान तक बलिदान बिइमाःसांतबि प्राणीहिंसा यायेमज्यूगु, ला–न्या नयेमज्यूगु खँत उल्लेख जुयाच्वंगु खंकेफइ । शिवी जातक, महासत्व जातक, मणिचूड जातकय् जगत कल्याणया लागि बोधिसत्वं थःगु ज्यान तकं बलिदान ब्यूगु खँ न्ह्थनातःगु दु ।

थौंकन्हय् बलि शब्दया अर्थयात थःगु मनोकांक्षा पूरा यायेया लागि द्यःपिंत खुसि यायेधकाः पशु–पंक्षीया भोग बिइगुकथं कयातःगु खनेदु । मानव सभ्यताया इतिहासयात स्वयायंकल धाःसा न्हापा न्हापांनिसें अनेक कथंया प्राकृतिक प्रकोप, रोग ब्याधि फैलय् जुयाः थःत दुःखकष्ट, भय, अन्तराय वल धाःसा, थुकिया हेतु वा कार्यकारण मसियाः द्यः तंचाःगु धकाः द्यःयात लय्ताय्केत भोग बिइगु यात । अझ ला नरबलि समेत बिइगु चलन दु । आः नं भारतय् कर्पिनि मस्तय्त अपहरण याना यंकाः बलि बिउगु समाचार वयाच्वंगु दनि । थःगु आश्रय च्वनाच्वंपि अबोध पशुपंक्षीतयत द्यः लय्ताकेगु नामय् भोग बियाः उकीया प्रशाद ग्रहण यायेगु सरासर अज्ञानता खः ।

बलि शब्दया वास्तविक अर्थ त्याग अथवा बलिदान खः । भगवान बुद्धया उपदेशयात स्वया वन धाःसा बलि धयागु दान, सहयोग, समर्पण वा त्यागयात कयाः धयातःगु खंकेफइ । थःगु उत्थानवीर्य, बाहुबलं, हिचःति हायेकाः, धर्मपूर्वक, ऐश्वर्यपूर्वक कमे यानातःगु धनयात आर्यश्रावकपिसं पंचबलि कर्म याइ धकाः बुद्धं अंगुत्तरनिकायया मुण्डराजवर्गय् उपदेश बियातःगु दु । बुद्धया उपदेशकथं पंचबलि धयागु थुकथं खः ।

१. ञातिबलि ः थःथिति इस्टमित्रपिंत यायेगु सहयोग ।
२. अतिथिबलि ः थःथाय् वःपिं पाहांपिं तथा थःगु शरणय् वःपिंत सत्कार यायेगु
३. पुब्वपेतबलि ः थःगु पूर्खायात लुमंकाः दान दक्षिणा अर्पण यायेगु
४. देवबलि ः मुक्तिया मार्गय् वनाच्वंपि श्रामणेर, भिक्षु–भिक्षुणी तथा ब्राह्मणपिंत दान वा सहयोग बिइगु
५. राजबलि ः थःगु राष्ट्रयात सहयोय यायेगु । अथे धयागु राज्यया नियम कानून पालना यायेगु कर पुलेगु आदि ।

थुकथं बलिया अर्थ प्राणिहिंसा कदापि मखु । राजा बिम्बिसारं अश्वमेध यज्ञ यायेत्यंबलय् बुद्धं रोके याःगु खँ न उल्लेखनीय जू । प्राणीहिंसाया विपाक भयंकर जूगु खँ जातक अट्ठकथालय् क्यनातःगु दु । दण्ड खनाः सकलें ग्याः, मृत्यु खना सकलें थर–थर खानाः ग्या, उकिं प्राणीयात थः समान खंकाः आघात, हिंसा याये मते, याके मते । (धम्मपद् । गा. १२९) बुद्धं गुम्ह पुरुषं सिइकं वा चायेकं मनुष्य हत्या याइ, शस्त्र प्रहार याइ, सीगुयात प्रशंसा याइ, सीइत प्रेरणा बिइ व पाराजिका दोषि जुइ धकाः नियम दयेकूगु खँ विनयपिटकय् उल्लेख जुयाच्वंगु दु ।

नेपालमण्डलया बज्रयानी धर्मअभ्यास व संस्कारकर्मय् मद्य–मंशयात पञ्चमकार धकाः उपायकौशल्य तथा प्रतिकात्मक चिंया रुपय् प्रयोग जुयाच्वंगु दु । थ्व सकतां संसारया निस्वभावता वा शून्यता ज्ञानदर्शनय् लक्ष्यित जुयाच्वनी धकाः उल्लेख जुयाच्वंगु दु । बुद्धया उपदेश स्वयायंकल धाःसां नं नितार्थ व नियार्थ कथं अर्थ प्रयोग जुयाच्वंगु खंकेफु । नितार्थ धकाः गथे धयातःगु खः थ्याक्क व हे अर्थ जुइसा नियार्थ धकाः अभिप्राय थुइकेगु कथं जुई । ‘मातारं पितरं हन्त्वा, राजानो द्वेच खतिये, वेय्यग्ध पञ्चमं हन्त्वा, अनीधो याति ब्राह्मना’ (धम्मपद् । गाथा २१) थुकिया अभिप्रायः तृष्णा व अहंकारयात स्यानाः श्वाश्वत व उच्छेद दृष्टि सहित न्याम्ह धुँ (पञ्चनीवरण)यात स्यानाः बाधारहित जुयाः जुइ ब्राह्मण धयागु खः ।

अथे हे प्रज्ञारुपी खड्ग ज्वनाः अज्ञानतायात पालेगु खँ नं प्रयोग जुयाच्वंगु दु । बलिं पियेगु धकाः (बल्यार्चन) पञ्चइन्द्रिय व पञ्चविषययात दशदिग्पाल देवतापिंत जाकि, स्वां व जल तर्पण यायेगु नं नेवाः बौद्ध संस्कारय् प्रचलन दु । तर थुकिया अर्थ पशुबलि कदापि मखु । पञ्चबलि धका सत्कायदृष्टि, विचिकिच्छा, शीलव्रतपरामर्श, प्रतिघ व मान त्वतेगु धकाः नं धयातःगु दु । थुकथं सन्ध्या भाष प्रयोग जुयाच्वंगु अर्थयात लिपा वनाः नेपाःया विभिन्न कालखण्डय्या शासकतपाखें बुद्धधर्मयात दमन यायेगु झ्वलय् पशुबलि बिइकेगु बाध्यता याकाः यंकूगु स्पष्ट खनेदु । बौद्धमार्गीया आदर्श जुयाच्वंम्ह करुणामय, बज्रयोगिनीया रथया घःचालय् थांै तक नं पशुबलि बिया वयाच्वंगु छम्ह बौद्धया निंतिं लज्जास्पदया खँ जुयाच्वंगु दु । आः झीसं मौलिक विशेषतां जाया च्वंगु नेपाःया बुद्धधर्मय् वयाच्वंगु थज्याःगु विकृति विसंगति हटे यानाः थुकियात सुधार यायेमाःगु अतिकं आवश्यक खनेदु ।

निष्कर्ष
संसारय् दक्व प्राणीपिंत नयेत व म्वायेत आहार माःगु जुल । तर प्राणीहिंसापाखें विरक्त जुइमाःगु बुद्धया मूल शिक्षायात थेरवाद तथा महायानि÷बज्रयानी बुद्धधर्मया अनुयायीपिंसं दकलय् न्हापांगु शीलकथं ग्रहण यानाच्वंगु दु । आहारया नामय्, सुविधाया नामय् भोजनय् वा मंशयुक्त वस्तुइ तमक्यँसे आशक्तिरहित जुयाः, म्हुतुया स्वादया लागि मजुसे आत्मपीडा, परपीडा वा निम्हेसिगु पीडायात मनय् तयाः आहार सेवन यात धाःसा व आहार निर्दोष हे जुइ धकाः बुद्धं धयाबिज्याःगु दु ।

थज्याःगु आहार छम्ह आर्य श्रावकपिंसं जक ग्रहण याये फइ । गुम्ह भिक्षुया चित्त चित्तमल पाखे मुक्त जुइधुंकल, गुम्हेसिगु चित्त बुद्ध, धर्म व संघय् समाधिष्ठ जुयाच्वनी उम्ह भिक्षुं शाली जाकीया जा थीथी केँ, तरकारी मसला सहित नःसांतबि वयात बाधा, दोष लगे जुइमखु धकाः वत्थसुत्तय् (मज्झिम निकाय) धयातःगु दु । झी थेंज्याःपि चित्तमल पाँय् पाँय् दनीपिंसं ग्रहण याइगु भोजन छु थुकथंया जुइ ला ? सत्व÷प्राणीया जय, मंगल जुइमा ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS