विलक्षण माणिकलाल


श्रीलक्ष्मी श्रेष्ठ
लाइदन, द नेदरलन्द

झी सकसिनं अतिकं हनातयाम्ह प्रोफेसर, समालोचक माणिकलाल श्रेष्ठ वंगु मंगलवाः सुथय् ८९ दँया मंत धाःगु बुखँ न्यनाः सकस्यां नुगः मछिं । छम्ह बिचारक, समालोचक व लेखक जुयाः थःगु सम्पूर्ण जीवन नेपालभाषा साहित्य च्वज्याय् अले नेवाः जातिया हक हितया आन्दोलनय् पाना झाःम्ह वय्कः मदयाः नेवाःतय् निम्ति गबलें पूमवनीगु नोक्सानी जूगु दु । वय्कलं त्वःता झाःगु बौद्धिक विरासत वइगु पुस्ताया निंतिं नं अमूल्य निधि जुयाः ल्यनाच्वनी । वय्कःया अन्त्य झीगु समाजया निंतिं अपूरणीय क्षति खः ।

भाजु माणिकलाल श्रेष्ठ ने.सं. १०५२ कौलाथ्व १४ (मोहनि चतुर्दशी, वि.सं. १९८९ आश्विन २७ गते, ईस्वी सन् १९३२ अक्टोबर १४) कुन्हु येँया थँहिति त्वालय् मां लक्ष्मी कुमारी व बौ सुब्बा हीरालाल श्रेष्ठया माहिलाम्ह काय् कथं जन्म जुयादीगु खः ।

वय्कःया जहान सिलु सिंह (सुशीला सिंह) नेपाःया न्हापांम्ह मिसा अधिवक्ता, न्हापांम्ह मिसा वरिष्ठ अधिवक्ता व सर्वोच्च अदालतया न्हापांम्ह मिसा न्यायाधीश खः । अथे हे काय् मलखलाल नुगःया शल्य चिकित्सक खः । चीधिम्ह काय् सितुलाल फेसियल म्याक्सिलरी सर्जरी पोष्ट ग्राजुएट धुंकाः एम डि यानाः अनंलि अर्थोडोन्टिक्सय् पीएच.डी. यानादीम्ह खः ।

म्हिता जुइ हे मगाःनिबलय् वय्कः प्यदँ जक फूबलय् शहीद चिनियालाल सिंह व वय्कःया दाजु स्व. फत्तेबहादुर सिंहपिंसं चले यानाच्वंगु ऐतिहासिक स्कूल महावीर इन्स्टिच्युटय् वय्कः भर्ना जुयाः शिक्षा शुरु यानादिल । उगु ईया क्रान्तिकारीत मुनीगु ऐतिहासिक स्कूलय् ब्वनाः वय्कलं प्रारम्भिक इलय् हे शहीद गंगालाल श्रेष्ठ, शहीद चिनियालाल सिंह, कवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ, पूर्ण बहादुर मानव, टंकविलास बज्राचार्य थेंज्याःपिं राजनैतिक व्यक्तित्वपिंपाखें शिक्षा कयादिल, गुकिया प्रभाव वय्कःयात जीवनजःछि हे लात ।

वय्कः महावीर स्कूलय् ब्वनाच्वंगु इलय् छकः वय्कःयात हे कयाः शहीद गंगालालं शहीद चिनिया लालजुयात धयादीगु जुयाच्वन, “चिनिया दाइ, थज्याःपिं सुरुवाःया इजार चीमसःपि,ं न्हि काये मसःनिपिं मस्तय्त ब्वंकाः देशय् हिउपाः हयेगु छिगु विचार ला ?”
उकिया लिसलय् चिनियालालजुं धयादिल, “थथे मयायेगु सा छु तप्यकं सी वनेगु ला ?”

वय्कःपिं निम्हेसिया थ्व संवादया अर्थ माणिकलालजुं लिपा तिनि सिल । चिनियालाल धयाम्ह शिक्षाया माध्यमं जनताय् चेतना हयाः परिवर्तन यायेमाः धाइम्ह, गंगालाल चाहिँ छुं प्रत्यक्ष पलाः हे ल्ह्वनेमाः धाइम्ह जुयाच्वन ।

१९९७ सालया राजनैतिक काण्डय् राणा सरकारं महावीर स्कूलया संस्थापकपिं व मेपिं यक्व शिक्षकपिन्त ज्वनाः स्कूल बन्द याना बिल । महावीर स्कूल बन्द जुइवं वय्कः दरबार स्कूलय् भर्ना जुयादिल । तर महावीर स्कुलय् खुगू कक्षाय् ब्वनाच्वंम्ह वय्कःयात तसकं मचातिनि धकाः दरबार स्कूलया हेडमास्टर बोधविक्रम अधिकारीं प्यंगू कक्षाय् तयाबिल । वय्कलं २००३ सालं एस.एल.सी. पास याना दिल । अले त्रि–चन्द्र कलेजय् बिज्ञान व्बनाः २००७ सालय् बी.एस्सी. पास यानादिल । कलकत्ता विश्वविद्यालयं सन् १९५६ स अंगे्रजी साहित्यय् एम.ए.व कानून विषयय् एलएल.बी. नं पास यानादिल ।

वय्कलं दैनिक जीवनय् छुं हे धार्मिक पूजाआजा, कर्मकाण्ड, धार्मिक नखःचखः छुकिसनं ब्वति कयामदी । वय्कःया अबु सीबलय् वय्कलं स“ खायेगु, द्यां लायेगु, दछि तक बर्खी च्वनेगु ला यानादिल तर उगु क्रमय् पुजा यायेगु, बौ बीगु ज्या धाःसा छुं हे यानामदी ।

नेवाःतय्गु नखःचखः माने यायेगु सांस्कृतिक पक्षयात वय्कलं कदर यानादी, तर धार्मिक पक्षं छुकिं हे ब्वति कयामदी । पूजाआजा जक मखु, वय्कलं सिन्हः तीगु, स्वां प्रसाद कायेगु, देगलय् दुहां वनेगु ज्या थनिं खुइन्यादँ ति न्≈यवंनिसें हे त्वःतादीगु खः ।

जहान मय्जु सिलु सिंहलिसे वय्कःया इहिपा यःत्यःकथं जूगु खः । तर २०१७ सालय् वय्कःपिनि इहिपा जुइत्यंगु इलय् राजनैतिक काण्ड जुयाः वय्कः लिसें मतिनामि सिलु सिंहयात समेत ज्वनाः कुना बिल खनिं । सिलु सिंहयात खुला चाःचू जेलय् तयाः त्वःता हल । तर माणिकलालजुयात स्वदँ तक कुनाः त्वःता हल । थुकिं यानाः वय्कःपिनि इहिपा २०२० सालय् तिनि जुल ।

माणिकलालजु दलगत नेता कार्यकर्ता मखुसां छम्ह माक्र्सवादी बुद्धिजीवी व चिन्तक लेखकया रुपय् कम्युनिष्ट आन्दोलनय् प्रत्यक्ष संलग्न जुयादीम्ह जूगुलिं वय्कः सार्वजनिक जीवनय् मूलतः राजनैतिक व्यक्ति व शिक्षकया रुपय परिचित जुयादी । वय्कःया जहान सिलु सिंह धाःसा नेपाःया छम्ह प्रतिष्ठित कानूनविद्, विशेष यानाः मिसा अधिकार सम्बन्धी कानूनया ज्ञाताया रुपय् परिचित जू । सिलु सिंह नेपाःया छम्ह जक मिसाम्ह वरिष्ठ अधिवक्ता व सर्वोच्च अदालतया दकलय् न्हापांम्ह मिसा न्यायाधीश तकं जुयादिल ।

वय्कःपिं निम्ह सार्वजनिक जीवनय् उतिकं सफलपिं व्यक्तित्वपिं खःसां राजनीतिक बिचाः धाःसा निम्हेसिया पाःगु खँ धायेगु याः । तर छम्हेस्यां मेम्हसिया बिचाःयात निषेध गबलें मयाःगु कारणं राजनीतिक कारणं वय्कःपिनि दथुइ विवाद गबलें नं ब्वमलं ।

माणिकलालजुं थःगु साहित्यिक जीवनया शुरुवात अंग्रेजी भाषां निबन्ध च्वयाः न्ह्याकादीगु खः । वि.सं. २००१ सालंनिसें हे वय्कलं अंग्रेजीं निबन्ध च्वयेगु यानादीगु खः । वय्कलं साहित्यिक सिर्जना स्कूल जीवनंनिसें हे शुरु यानादीसां नेपालभाषां च्वयेगु धाःसा २००७ सालं स्नातक जुइधुंकाः २००८ साल पाखेतिनि शुरु यानादिल । वय्कलं कनादीकथं वय्कःयात नेपालभाषां च्वयेगु आग्रह व प्रेरणा बियादीम्ह वय्कःया सत्तीम्ह पासा रेवतिरमणानन्द वैद्य (रे.र.न स्यस्यः) जु खः ।

२००८ सालं रे.र.न. स्यस्यःया आग्रहं नेपालभाषां च्वयेगु कुतः यानादीधुंकाः वय्कःया साहित्यिक जीवनय् छगू महत्वपूर्ण घटना २०१० सालं जुल । उगु इलय् वय्कः कलकत्ताय् ब्वना च्वनादीबलय् भिक्षु सुदर्शन (उबलय् तक श्रामणेर सुदर्शन) कलकत्ताय् नेपालभाषां “धर्मोदय” पिकायेगु भाला कयाः बिज्यानाच्वंगु ई । पत्रिकाय् सफू–परिचय पिकायेत प्रेमबहादुर कसाःजुं च्वयादीगु बाखं संग्रह “ती बाखं–पुचः” छ्वया हया तःगु । उगु सफू ज्वनाः उकिया परिचय छगू च्वया बिउ धकाः माणिकलालजुयात सुदर्शन भन्तें आग्रह यानाबिज्यात ।

उगु बाखं–संग्रह ब्वनाः उकिया अवलोकन थें भचा पूवंक हे माणिकलालजुं च्वयादीबलय् व रचना सफू परिचय जक मजुसें छपु समालोचनात्मक लेखया रुपय् पत्रिकाय् पिहां वल । व लेखयात कयाः माणिकलालजुयात नेपालभाषाया साहित्यिक क्षेत्रं छम्ह समालोचकया रुपय् लसकुस यात । वय्कःया प्रथम प्रकाशित समालोचनात्मक रचना थ्व हे खः ।

उगुहे इलय् च्वसापासां दँय्दसं बीगु श्रेष्ठ सिरपाया लागिं उत्कृष्ट सफू क्वःछीत परीक्षक वा निर्णायक बोर्डया छम्ह परीक्षकय् वय्कःयात नं नियुक्त यायेव वय्कलं नेपालभाषाया कृतितय् अध्ययन यानाः पारख यानावं वनेमाल । च्वसापासाया नियमकथं श्रेष्ठ सिरपाःया नितिं कृतिया मूल्यांकन याइबलय् थुगु सफू दकलय् उत्कृष्ट धकाः ल्ययेगु जक मखु प्रतियोगिताय् दुथ्याःगु कृतितय्गु पूवंक अध्ययन यानाः उकिया विवेचना नं च्वया बीमाः ।

थुकथं माणिकलालं नेपालभाषाया विभिन्न प्रतिष्ठित लेखकपिनिगु प्रसिद्ध कृतितय्गु समालोचना च्वयाः च्वसापासायात बीमाल । थ्वयांलि समालोचनात्मक लेख च्वयेगु वय्कःया क्रम मदिक्क न्≈यज्यानाच्वन । अप्वः यानाः नेपालभाषाया लेखकपिनि छुं कृति पिहां वइबलय् उकिया समालोचना च्वयाः सफुतिइ तुं भूमिकाया रुपय् छापे याकेगु ज्या यक्व जुल । थ्व झ्वलय् वय्कलं ने.सं. १०८४ स ईश्वरानन्दया ‘पसूका’ नाटक मुना सफुतिइ च्वयादीगु समालोचना तसकं चर्चित जू ।

“पसूका ब्वने धुंकाः” शीर्षकय् च्वयादीगु उगु समालोचनात्मक लेखय् माणिकलालजुं च्वयादिल– “थ्व थ्व मगाः थथे या धायेत समालोचक उपदेशक मखु । थथे हे खः धकाः ख“ हे दिका छ्वेत नं समालोचक जःज् मखु ।…..धाथें जःज् ला ब्वँमि जुइ, बरु समालोचक धयाम्ह ला च्वमि व ब्वँमिया दथुइ स्वापू जक खः । समालोचक छम्ह विशेषज्ञ खः, लेखक बा“लाक म्हसीकेत ग्वाहालि बीम्ह ।” थ्व धारणा पश्चिमी समालोचनाया इण्डकटिब् स्कूलपाखें प्रेरित खः ।
वय्कःया सफूया रुपय् दकलय् न्हापां पिदंगु समालोचनाया कृति ने.सं. १०८८ स प्रकाशित “समालोचनाया सिद्धान्त” खः । गुगु सफू नेपालभाषा साहित्यया समालोचना क्षेत्रय् छगू उल्लेखनीय कृति जूगु दु । थ्व सफुतिइ पाश्चात्य साहित्यया विभिन्न समालोचकपिनि सिद्धान्त, संस्कृत साहित्यय् काव्य शास्त्रया मूल सारांश व नेपालभाषा समालोचनाया बःचाहाकलं इतिहास दु । उगु सपूm प्रेमबहादुर कसाःया इनाप कथं च्वयादीगु खःसां चित्तधर हृदयं न्हिंन्हिं धर्ना बीगु जुयाः स्ववाःया दुने च्वये सिधःगु जुयाच्वन । उगु सफूया प्रकाशन लिपा माणिकलालजु छम्ह समालोचकया रुपय् प्रतिस्थापित जुयादिल ।
थ्व बाहेक वय्कःया “नेपाःया भाषानीति गुज्वःगु जुइमाः” धयागु सफू पिदंगु दु । उकी वय्कलं बहु भाषाभाषी देशय् फुक्कं भाषाभाषी, जातिया जनतायात समान अधिकार दयेमाः, फुक्क भाषायात समान स्थान दयेमाः, छुं छगू भाषायात राष्ट्रभाषा, माध्यमभाषा, सम्पर्क भाषा छुं हे कथं औपचारिक रुपं विशेष स्थान बी मजिउ धयागु धारणा व्यक्त यासें विस्तृत विश्लेषण यानादीगु दु । सफूया रुपय् प्रकाशित वय्कःयां प्रमुख कृतिमध्ये “तिब्बत चीनको अभिन्न अंग हो” (१९५० स प्रकाशित),”Historical Development of Juche Cause” (1981), Brilliant Inheritance of Juche Cause (1998) आदि खः । अथेहे वि. स. २०६८ सालय्् खोजी प्रकाशन गृह प्रा.लि.ं वय्कःया नेपाली भाषाया सपूm ‘मानव—समाजको विकासबारे माक्सवादी दृष्टिकोण’ नं पिदंगु खः । ने.सं. ११३९ प्वहेलाथ्वः सप्तमि कुन्हु कुतः पिकाकपाखें वयकःया थीथी समालोचनात्मक च्वसुत मुनाः ‘समालोचनाया सिध्दान्त—२’ पिथंगु खः ।

सार्वजनिक गतिविधिइ वय्कः साहित्यिकया नापनापं छम्ह राजनैतिक व्यक्तित्व नं खः । मनूतय्सं वय्कःयात “स्वतन्त्र वामपन्थी बुद्धिजीवी” व “माक्र्सवादी वरिष्ठ चिन्तक” धायेगु याः । वयकः छुं छगू खास कम्युनिष्ट पार्टीया समूहलिसे आवद्ध खने मदुसां कम्युनिष्ट आन्दोलनय् संलग्न खने दुगुलिं वय्कःयात थथे धाःगु खः ।

२००६ सालं नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी स्थापना जुइवं उकिया संस्थापक पुष्पलालनाप मतभेद जुयाः अलग पिहां वयाः लाल कम्युनिष्ट पार्टी स्थापना याःम्ह गंगालाल श्रेष्ठया समूहनाप भचा लिपा माणिकलालजुया सम्पर्क दत । लाल कम्युनिष्ट पार्टीं नियमित रुपं प्रकाशन यानाच्वंगु भूमिगत बुलेटिन पिकायेगु ज्याय् माणिकलालजु संलग्न जुयादी । २००७ सालया परिवर्तन लिपा प्रेमबहादुर कंसकारजुयागु नेतृत्वय् संचालित “नेपाल जनवादी प्रजातन्त्र संघ” या मुखपत्र ‘राँको’ पिकायेगु ज्याय् नं माणिकललाजुं ल्हाः तयादीगु न्यनेदु, तर उगु प्रकाशनय् नं प्रकाशक, सम्पादक छुकीसं वय्कःया नां खने मदु, बरु पत्रिकाया प्रत्येक अंकय् धयाथें वय्कःया लेख दुथ्याःगु धाःसा खनेदु ।
२०१३ सालं जूगु नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीया निगूगु महाधिवेशनय् (कांग्रेसय्) वय्कलं लाल कम्युनिष्ट पार्टीया भाइचारा प्रतिनिधिया रुपय् ब्वति कयादिल । पार्टीया एकीकरणया आकांक्षा ज्वनाः वय्कलं थथे याःगु खनेदु । अधिवेशन धुनेवं वय्कलं लाल कम्युनिष्ट पार्टी नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीइ विलयन यायेमाः धकाः बियादीगु रिपोर्ट स्वीकृत मजुइवं लाल कम्युनिष्ट पार्टीइ ज्या यायेगु त्वःतादिल । थुकथं २०१३ साल लिपा वय्कः छुं हे पार्टीइ औपचारिक रुपय् संलग्न जुयामदिल ।

वि.सं. २०१४ सालं जूगु काठमाडौं नगरपालिकाया निर्वाचनय् तत्कालीन कामनपा वडा नं. ९ (वय्कःया त्वाः थँहिति नं सम्मिलित वडा) या प्रतिनिधि कथं कम्युनिष्ट पार्टीया उम्मेदवार शम्भुराम श्रेष्ठया विरोधय् वय्कः चुनाव ल्वानादिल । उगु इलय् प्रत्येक वडां छम्ह छम्ह वडा प्रतिनिधिया निर्वाचन जनतापाखें जुइगु, अले फुक्क वडा प्रतिनिधिपिंसं मेयरया निर्वाचन याइगु । शम्भुरामयात कम्युनिष्ट पार्टीं काठमाडौंया मेयर पद्य् थनेगु निम्तिं वडा ९ या प्रतिनिधिया निम्ति थंगु खः ।

फुक्क भाषाया समान स्थान व अधिकार साकार यायेगु लागिं तत्काल छु छु नगरपालिका क्षेत्रय् गुगु भाषा ल्हाइपिं जनताया बहुमत दु उगु भाषायात उगु नगरपालिकाया म्युनिसिपल भाषा अर्थात नगरपालिकाया आधिकारिक भाषाया स्थान बीमाः धकाः माणिकलालजुं धयादिल । थज्याःगु खँ शुरुइ ला कम्युनिष्ट पार्टीया नेता पुष्पलालजुं हे धयादीगु खः । तर छु कारणं खः येँया नगरपालिका निर्वाचनया निम्तिं कम्युनिष्ट पार्टी पिकाःगु घोषणापत्रय् थ्व खँ उल्लेख मजू ।

कम्युनिष्ट उम्मेदवारपिंत थ्व नारा बीत माणिकलालजुं आग्रह यानादीबलय् कम्युनिष्ट पार्टी माने मजू । उकिं काठमाडौं नगरपालिकाय् नेपालभाषायात औपचारिक भाषाया स्थान बीमाः धयागु चुनावी नारा तयाः माणिकलाल व वय्कःया पासा ईश्वरानन्द श्रेष्ठाचार्य चुनाव ल्वानादिल । ईश्वरानन्दजु त्याये मफुत । तर माणिकलालजुं शम्भुरामजुयात बुकाः नगरपालिका बोर्डय् निर्वाचित जुया वन, अले याकःचा हे जूसां वय्कलं थ्व प्रस्ताव (नगरपालिकाया औपचारिक भाषाया स्थानया मान्यता नेपालभाषायात बिइमाः धयागु प्रस्ताव) काठमाडौं नगरपालिकाय् प्रस्तुत यानादिल, थ्व प्रस्ताव २०१५ साल वैशाखं काठमाडौं नगरपालिका बोर्डया बैठकं पारित याकेत वय्कः सफल जुल ।

लिपा २०१७ साल पौष १ गतेया काण्डय् जुजु महेन्द्रं वी.पी. कोइराला सरकारयात बर्खास्त यात । जुजुया उगु पलाःयात समर्थन मयाःपिं विशिष्ट व्यक्तिपिनि आम गिरफ्तारी याःबलय् माणिकलालजुयात नं ज्वन । सार्वजनिक सुरक्षा ऐन कथं वय्कःयात स्वदँ तक कुन । वयां लिपा वय्कः गुगुं नं पार्टीलिसे आवद्ध जुयामदिल ।

२०१३ सालनिसें २०१६ साल तक वय्कः नेपाल पत्रकार संघया महासचिव जुयाः ज्या यानादिल । २०१४ सालया ऐतिहासिक प्रेस कमिसन (गुगुलिं नेपालय् पत्रकारिता विकासया नितिं प्रथम ऐतिहासिक प्रतिवेदन बिउगु खः) या पत्रकारपिनिगु प्रतिनिधित्वया निर्वाचित सदस्य खः । नेपालभाषाया पत्रकारिताया ख्यलय् वय्कः २०१३ सालनिसें २०१५ साल तक ‘नेपालभाषा पत्रिका’या सहसम्पादक जुयाः ज्या यानादिल । वय्कः त्रिभुवन विश्वविद्यालय, नेपालभाषा केन्द्रीय विभागया जोर्नल ‘नेपालभाषा’या सम्पादक मण्डलया छम्ह दुजः नं जुयादीगु खः ।

सुनानं ल्वःमंके मफइम्ह वय्कःयापाखें झीसं यक्व सयेका, सीकाः न्ह्याः वनेमाःगु दु । वय्कःया अन्त्य जूगु बुखँ न्यनाः सकसियां नुगः ख्वः । वय्कः प्रति श्रध्दाया स्वां देच्छाये !

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS