मस्तय्त नेवाः भाय् निं न्हापां ब्वंके

महेशराज महर्जन

थौंकन्हय् स्वनिगलय् अले स्वनिगलं पिने नं रञ्जना लिपि स्यनेगु-सयेकेगु धकाः थीथी तालिमया ज्याझ्वः जुयाच्वंगु पत्रिका व फेसबुकय् स्वये-न्येने दु। छुं न्हि न्ह्यव तिनि ख्वपय् रञ्जना लिपि सयेकेगु लछियंकया तालिम जुल धकाः फेसबुकय् खना । थःगु भाषा संस्कृतिपाखे चिउताः दुगु व म्वाकेमाः धयागु भाव खनेदु थज्याःगु ज्याखँय् । तर छुं ईनिसें जिगु मनय् लुयाः वयाच्वंगु खँ छु धाःसा-थज्याःगु ज्याखं झीगु भाषा-संस्कृति-लिपि म्वाकेत गुलि तक ज्या याइ वा याना च्वंगु दु ?

छता खँ ला, थःगु भाषा-लिपि सयेके माः, उकी विवाद मदु। तर रञ्जना लिपि हे छाय् सयेके माः धयागु खँ जिं मथुयाच्वन । धात्थें धायेगु खःसा जि थज्याःगु छुं नं तालिमय् मवनानि, बरू थःम्हं हे सफू व मेमेगु खँ ब्वनाः रञ्जना लिपि भतिभति सयेकागु खः, अले प्रचलित लिपि नं । उकिं छ लिपि हे मसःम्ह वा अज्याःगु तालिम हे मकाम्ह लिपिया महत्व छु स्यु?’ धकाः धायेथाय् शायद मदु थें च्वं ।

जिं स्वयेबलय् रञ्जना लिपि सयेकाया छगू सांकेतिक व भावनात्मक महत्व बाहेक मेगु उलि मदु थें च्वं-जिं नं थःगु लिपि सयेका तयागु दु, अले व च्वये व ब्वने सः धायेगु बाहेक । तर व च्वयेसःगु व ब्वने सःगुया मेगु प्रयोजन छु ले धयागु जिं आःतक लुइकागु मदुनि । छगू ला, व लिपि सल धकाः उकियात न्हियान्हिं छ्यलेगु अवस्था मदु। बांलाक हे च्वये सःम्हं मनुखं नं उकियात छ्लेगु अवस्था मदु, छाय् धाःसा रञ्जना लिपि सुन्दरताया लागि अप्वः उपयोगी जू्, अप्वः जूसा छुं च्वसूया छ् यं तयेत जक, टेक्स्टयात मखु। मेगु खँ, छम्ह साधारण मनूया लागि रञ्जना लिपि पुलांगु ल्ह्वंपौ व मेमेगु पौ ब्वनेत नं उलि छ्यले मज्यू, छाय् धाःसा अज्यागुलिइ रञ्जना लिपिं यक्व च्वया तःगु खनेमदु । धयागु मतलब, रञ्जना लिपि क्यालिग्राफीया लागि अप्वः ज्या लगे जू्, एपिग्राफीया लागि मखु । अले च्वया हे तल धाःसां नं, लिपि ब्वने सयेवं जक अज्याःगु पुलांगु पौ ब्वने सइगु नं मखु । थथे, निगू कथं विचार याना स्वयेबलय् ला साधारण मनूयात प्रचलित लिपि सःगु हे बांला, न्हियांन्हिथं छ्यले नं ज्यू, च्वये व ब्वने नं अःपु, अले पुलांगु पौ ब्वनेत नं ज्या लगे जू ।

हानं, भाषा व लिपिया खँ ल्हायेबलय्, लिपि सिबें भाषा तःधं । न्ह्यागु लिपिं च्वःसां न्हापां ला भाषा ल्हाय् माल, अले न्ह्यागु लिपिंसां ब्वने माल, अले तिनि थुगु हे लिपिं च्वये धयागु खँ जुइ । भाषा हे ल्हाये मसःसा, ल्हाये सःसां शुद्ध जुइक ल्हायेमसःसा, ल्हाये सःसां शुद्ध जुइक च्वये मसःसा व लिपिया छुं अर्थ दइमखु। ब्वने सःपिंसं जक हे च्वइगु जुयाः, न्हापां ब्वने निं सयेके माल, ब्वनेगु सामान निं दये माल । अले देवनागरीं च्वयाः वा टाइप यानातःगु खँ हे ब्वनेगु त्वःता हयाच्वंगु इलय्, रञ्जना लिपिं च्वयेगु खँया छुं अर्थ मदु थें च्वं ।

अले जिके नुगलय् वालाच्वंगु मेगु खँ छु धाःसा, का म्वाल झीसं ला भाषा नं सल का, शुद्ध रुपं खँ ल्हाये नं सल का, अले च्वये नं सल का रञ्जना लिपिं नं । झी बुरा जुया वंपिं व बुरा जुइधुंकूपिंसं जक सयेकां जिल ला? झी मचातय्गु अवस्था छु ले ? थःगु भाषां हे खँ मसःपिं, सःसां मछ्यःपिं, अले छ्यःसां देवनागरी लिपिया खस-नेपाली भाषा हे झनझन् सयेकेत-ब्वनेत-च्वयेत थाकुया च्वंपिं मस्तसें झीगु रञ्जना लिपिं ब्वने-च्वये याइ ला ? व सयेका इमिसं गन छ्यलिइ ? दक्वं ला एपिग्राफर जुइमखु, अले उमित क्यालिग्राफर जक यानां छु यायेगु ? झीपिं हे नं क्यालिग्राफर जक यानां छु यायेगु ?

उकिं, सर्वसाधारण नेवाः ल्याय् म्ह व बुराबुरीपिंत रञ्जना वा भुजिमोल वा मेमेगु लिपि स्यनेगु सिबें  मस्तय्त देवनागरी लिपिं च्वयातःगु नेपालभाषाया खँ स्यनेगु अप्वः महत्वपूर्ण तायेका जिं । तःधी जुइका थःहे देवनागरीं च्वयातःगु नेपालभाषा ब्वने सइ, अले थःम्हं हे मालाःमालाः नेपालभाषाया सफू व पत्रिका नं ब्वनी धयागु भ्रमय् झी च्वने मज्यू । लिपि सिबें भाषा तःधं, अले बुराबुरीपिंसं सयेकेगु सिबें मचातसें सयेकेगु तःधं । अले सांकेतिक व भावनात्मक खँ सिबें उपयोगात्मक खँ तःधं । देवनागरीया नेपालभाषां जक च्वयातःसा ला कम्प्युटरं व मोबाइलया आय्पं हे प्रचलित वा रञ्जनाय् यंके ज्यु, वा जिइतिनि छुं दँ लिपा हे । उकीं, देवनागरीं खस-नेपाली भाषा ब्वने-च्वये सये धुंकूपिं, अले नेपालभाषां खँ ल्हाये सये धुंकूपिं नेवाः मचातय्त-धाये कि, न्यागू वा वयां च्वय् तगिंमय् ब्वनाच्वंपिं मस्तय्त-आः त्वालय्-त्वालय् नेपालभाषा ब्वने व च्वये सयेकेत स्यनेगु व्यवस्था याये हथाय् जुइ धुंकल ।

नेवाःतसें नेपालभाषाया सफू वा पत्रिका छेँय् हयाः थःम्हं हे मस्तय्त ब्वंकेगु कुतः याये माल । जिं जिमि म्ह्यायेयात स्यनेगु कुतः यानाच्वनागु दु, तर वयात थाकु चाः, छाय् धाःसा वयात खस-नेपाली ब्वने हे थाकु, नेवाः ला झन् हे थाकु । भाषा व लिपि धकाः हालाः व ज्या सनां जुइपिं संस्था व व्यक्तिपिंसं वालय् छक्वः शनिवार छघौसां थज्याःगु कक्षा वा तालिम गनं पुस्तकालय, क्वब, वा स्कुलय् थाय् कयाः संचालन याये माल । लिपिया लागि खर्च जुया च्वंगु छुं भतिचा, अप्वः, वा दक्व हे ई, ध्यबा, व मिहेनतयात बुराबुरीपिंत मखु, मस्तय्त लगानी याये माल । अले तिनि झीगु भाषा संस्कृति-लिपि बचे जुइ । झी थः हे सयेके न्ह्याःपिं व सयेकेफुपिंत मखु, बरु सयेके मन मदया वनेत्यंपिं मस्तय्त झीसं स्यने माल । “झीगु लिपि”, “झीगु बांलाःगु लिपि” धका सयेकेत तःधीपिं मनूत ला वइ, तर उकिइ उलि महत्व व उपयोग दइमखु, गुलि व लिपि ब्वने-च्वये सयेके सिबें न्ह्यः माःगु भाषा ल्हायेत व ब्वनेत मस्तय्त हःपा बिइगु व स्यनेगुलिइ दइ ।

mtmaheshraj@gmail.com

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS