नेवाः संस्कृतिइ गुथि संस्थानया औचित्य

सरकारं गुथि संस्थानयात बिया वयाच्वंगु अनुदान आ.व. २०५०-५१ निसें बन्द याःगुलिं गुथि संस्थानं गुथि संचालनया निंतिं तयातःगु श्रोतपाखें हे प्रशासनिक खर्च चूलाकेमाःगु जूगुलिं सम्बन्धित गुथि संचालन यायेत खर्चया म्होति जूगु खनेदु ।

गुथि संस्थानया औचित्य :
अध्ययनया झ्वलय् प्रायः गुथियारतय्सं गुथि संस्थानया औचित्ययात हे कयाः न्ह्यसः थना वयाच्वंगु दु । नेवाः समाजलिसे सम्बन्धित जात्रा, पर्व, सम्पदा व संस्कृतियात अनवरत संचालन यायेगु तकं उद्देश्य तयाः वि.सं. २०२१ सालय् गुथि संस्थान स्थापना याःगु खः ।

गुगु उद्देश्यया निंतिं थ्व गठन जूगु खः उकथं थुकिं गुगुं नं ज्या व कर्तव्य पूमवंकूगु जक मखु अःखबतं गुथियारतय्त दुःख बीगु व नेपाःया मौलिक संस्कृति, सम्पदा, जात्रा, नखःचखः आदि लोप जुइकथं अनैतिक क्रियाकलाप तकं यायेगु यानाच्वंगु खँ सम्बद्ध गुथियारतय्सं धाःगु दु ।

नेवाः समाजलिसे सम्बन्धित नेपाःया धार्मिक, सांस्कृतिक, राष्ट्रिय जात्रा, नखःचखःत आदिइ परम्परानिसें संलग्न जुया वयाच्वंगु गुथिया प्रायः गुथियारत गुथि संस्थानया नकारात्मक गतिविधिया कारणं निराश जूगु दु । उकिं इमिसं गुथि संस्थानया औचित्ययात हे कयाः न्ह्यसः थंगु खः । इमिगुपाखें प्राप्त सुझावया लिधंसाय् गुथि संस्थानया औचित्य मदुगुया प्रमुख कारणत क्वय् न्ह्यथनाकथं दु :–

गुथि संस्थानं उद्देश्यकथं ज्या याये मफुगु :
नियमानुसार गुथिया जग्गापाखें प्राप्त जुइगु ध्यबा अक्षय कोषय् जम्मा यानाः उकियापाखें वइगु ब्याजमध्ये २५ प्रतिशत मूल धनय् हे तइ । ५ प्रतिशत गुथि संस्थानया प्रशासनय् खर्च याइ । ल्यं दुगु ७० प्रतिशत सम्बन्धित गुथि, पूजा पर्व, जात्रा आदि संचालनय् खर्च याइ ।

तर गुथि संस्थानं ब्याजया ७० प्रतिशत ध्यबा गुथिया गुथियारतय्त उपलब्ध याकेमाःगुलिइ अथे मयासे उकिया म्हो जक वा नगन्य मात्राय् उपलब्ध याका याका वयाच्वंगु दु । गुथि संस्थानं थ्व दायित्व पूरा याना मबिउगुलिं नेवाः समाजलिसे सम्बन्धित सांस्कृतिक, धार्मिक व सामाजिक पर्व, पुजा, जात्रा संचालनय् नकारात्मक लिच्वः लाः वंगु दु ।

थुकी गुथि संस्थानया पदाधिकारी व जिम्मेवारतय्सं चिउताः काःगु खने मदु । अथे खःसां नं नेपाली संस्कृतिया अस्तित्व ल्यंका तयेमाः धइगु भावना दुुपिं छुं गुथियारतय्सं थःपिनिगु हे निजी खर्चय् अज्याःगु जात्रापर्वत संचालन यानाच्वंगु हे कारणं अज्याःगु पर्वत थौंतक नं म्वानाच्वंगु खः ।

यदि अज्याःगु पर्वत ल्यंका तयेत थःगु खर्चय् थःपिं हे लगे जुइमाःगु खत धाःसा गुथि संस्थान हे छाय् माल धइगु न्ह्यसः ब्वलनीगु अस्वाभाविक मखु ।

भू–माफियाया रुपय् गुथि संस्थान :
वि.सं. २०३२–०३३ सालतक नेवाः समाजलिसे सम्बन्धित प्राचीन संस्कृति व सम्पदात अनवरत रुपय् चले जुया वयाच्वंगु खनेदु । वयां लिपाया इलय् गुथि संस्थानं गुथि जग्गायात हिनामिना यायेगु व बेचबिखन याये फइगु कथंया नियमत दयेका हयेगु यात । थ्व हे झ्वलय् सट्टाभर्ना सम्बन्धी नियम नं निर्माण जुल ।

थ्व नियम निर्माण जुइधुंकाः लिपा नेवाः जातिया परम्परागत संस्कृति व जात्रापर्वयात कयाः तःधंगु प्रहार शुरु जुल व थ्व छसिकथं म्हासे जुयाः वनेगु जुयावल । जग्गा दलाली व भू–माफियातय्गु प्रभावय् जूगु थुकथंया ज्यां यानाः छखे नेवाः संस्कृतिया अस्तित्वय् हाकुगु सुपाचं भुनेगु याना हलसा मेखे नेवाः जातिया आदिभूमि येँय् लाक्वपाक्व छेँ–बुँया न्याये–मी यायेगु व दयेकेगु ज्यां सहरयात हदतक कुरुप दयेकेगु ज्या नं यात । गुकी गुथि संस्थानया प्रत्यक्ष ग्वाहालि दुगु खनेदु ।

क. जग्गा सट्टाभर्ना
गुथि संस्थानं नेपाःया धार्मिक, सांस्कृतिक, राष्ट्रिय जात्रा, नखःचखः, जात्रापर्व, पूजा, सम्पदा आदि अनवरत रुपय् संचालन यायेत थीथी दातातय्पाखें तयातःगु जग्गाजमिनत दक्वं थःगु स्थापनाकालंनिसें हे दुकाःगु खः । वि.सं. २०३३ सालपाखे निजी गुथि जग्गा सट्टाभर्ना सम्बन्धी नियम हल ।

थुकिं गुथि संस्थानयात जात्रा, पर्व, संस्कृतिया जगेर्ना याइगु निकाय स्वयां नं भू–माफियातय् चलखेल यायेगु छगू वैध अखडाय् रुपान्तर यानाबिल । थुकिं यानाः अनवरत रुपय् गुथि संचालन यायेत दातां तया बिउगु जग्गा हेरफेर याये फइगु जुल । निजी गुथि अन्तर्गत दुगु येँया उब्जाउ बुँया रुपय् दुगु छपीया ३० गू लाख तूगु जग्गाया सट्टा छपीया स्वीद्वः नं मतूगु अनकण्टार गांया डाँडाय् च्वंगु जग्गा तया बिउसां जिउगु जुल ।

थथे यात धाःसा पुलांगु गुथि जग्गा रैकरय् परिणत जुयाः न्याये–मी याये फइगु जुल । थ्व दक्वं ज्या दलाल मार्फत जुइगु याः । सट्टाभर्ना तयातःगु गुथि जग्गाया म्हय् नं थ्व गुगु गुथिया जग्गा खः व गन वनाः थुकिया बाली बुझे यायेगु धइगु सियाच्वंगु दइमखु । बाली बुझे मयात धकाः कारवाही नं याये फइमखु । थुकिं नेवाः समाजया गुथिइ नकारात्मक प्रभाव लालां वन व गुलिखे जात्रापर्वत लोप जुजुं वन ।

ख. रैतान
धर्म संस्कृतिकथंया परम्परात न्ह्याका तयेत जग्गा जमिन हे वास्तवय् गुथि संचालनया प्रमुख आय श्रोत खः । परम्परागत तवरं संचालन जुयाच्वंगु जग्गा जमिनं हिला वनाच्वंगु परिस्थितिइ गुथि संचालन यायेत थाकुया वःगुलिं उकिया निंतिं छुं हिउपाः हयाः नगदीइ परिणत यानाः छगू अक्षय कोष चायेकेगु व उकियापाखें प्राप्त ब्याजं गुथि संचालन यायेगु उद्देश्य कयाः तत्कालिन श्री ५ या सरकारं २०४२÷१२÷५ गतेनिसें रैतान नम्बर ज्याझ्वः न्ह्याकल ।

रैतानीइ परिवर्तन यायेगु धइगु रैकर परिणत यायेगु खः । रैतानय् परिवर्तन यायेबलय् म्हय्या क्षमता व व धाःकथं याइगु खः, गुकियापाखें गुथि संस्थान व वास्तविक म्हय्या दथुइ कमिसन एजेन्टया रुपय् ज्या यानाः कमिसन नयेगु लँपु चायेका बिउगु दु । थुकिं यानाः नं नेवाः संस्कृतिया आपालं गुथित तहसनहस जूगु दु ।

नेपालय् बहुदलीय व्यवस्था वयेधुंकाः राजनीतिक पार्टीया लिधंसाय् गुथि संस्थान व मालपोतया जिम्मेवार अधिकृततय्सं नेवाः संस्कृति संचालनया गुथिइ झन हे मनोमानी अप्वया हःगु खनेदु । उगु इलय् गुथि जग्गालिसे प्रत्यक्ष स्वापू दुपिं म्हय् (किसान), तःसिं (बाली म्हइम्ह), दाता (गुथि संचालन यायेत जग्गा दान याःम्ह व्यक्ति) दथुइ गुगुंकथंया सहलह तकं याःगु मदु ।

गुकिया लिच्वःकथं राष्ट्रिय संस्कृति ल्यंकातयेगु स्वयां नं गुकथं जिउ उकथं मालपोत व गुथि संस्थानया अधिकृततयत व्यक्तिगत रुपं फाइदा जुइ अज्याःगु ऐन नियमत जक दयेका हयेगु यात ।

गुथि संस्थानय् जात्रापर्व, संस्कृति व सम्पदा बारे अनभिज्ञत जक दइगु
गुथि संस्थानया जिम्मेवारी गुथि, पर्व, जात्रा, पूजा, संस्कृति, सम्पदायात अनवरत रुपय् चले यायेगु खः । थ्व हे ज्याया निंतिं धकाः थ्वं गुथिया जग्गात दक्वं थःगु मातहतय् दुत हःगु खः । थ्वं गुथि संचालनया दक्वं पक्षया विस्तृत रुपं अध्ययन यायेमाःगु खः ।

गुगुं छगू जाति वा समूहं छुं नं जात्रा, पूजा, पर्व, नखः, संस्कृति चले याःगु मखसे थीथी जातीय समुदायया समावेशी ग्वाहालिपाखें थःथःगु जिम्मेवारी बहन यानाः नेपाःया मौलिक म्हसीकायात ल्यंका वयाच्वंगु खः ।

नेपाःया संस्कृतियात थौंया दिनय् तकनं जीवित याना तयेत सुचुपिचु यायेगु, बाजं थायेगु, नित्यपुजा यायेगु, चित्रकारी यायेगु, सम्पदाया मर्मत सम्भार यायेगु, जात्रापर्व चले यायेगु, धार्मिक म्येँ–प्याखं चले यायेगु, व्यवस्थापन याइपिनिगु बारे गुथि संस्थानं छुं हे अध्ययन याःगु खनेमदु । उकिया बारे जानकारी तइपिं सुं हाकिम गुथि संस्थानय् द नं मदु ।

गुथि परम्परा व उकिया सांस्कृतिक महत्व बारे ज्ञान मदुपिं कर्मचारीतय्गु जागिर जक नयेगु थाय्या रुपय दयाच्वंगुलिं नं गुथि संस्थान नेवाः जातिलिसे सम्बन्धित संस्कृति व परम्परा संचालनया दृष्टिकोणं छगू औचित्यहीन निकाय जूवंगु खः ।

ध्यबा कमे यायेगु श्रोतया रुपय् जक गुथि संस्थान :
सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण यायेत, जात्रापर्व सम्बन्धी ज्या यायेत, धार्मिक क्रियाकलाप यायेत दयेकातःगु सतः, फल्चा, पुखू, ख्यः आदि थासय् गुथि संस्थानं व्यक्ति विशेषयात व्यवसाय याके बियाः उकियापाखें बाहाःया रुपय् ध्यबा म्हया वयाच्वंगु दु । तर उगु ध्यबापाखें सम्पदा संरक्षण व जिर्णोद्वार यायेगु ज्या धाःसा जुयाच्वंगु मदु । उकियात अःखबतं कर्मचारीतय्सं दथुइ च्वनाः आर्थिक लबः कायेगु लँपुया रुपय् जक छ्यला वयाच्वंगु दु ।

गुथिया सम्पत्ति मेमेगु थासय् खर्च याःगु :
गुथि संस्थानं जिम्मा कयातःगु गुथिया जग्गा व मेमेगु श्रोतपाखें उपलब्ध ध्यबायात गुथि संचालनया उद्देश्यकथंया दायित्व पूरा मयासे संस्कृत भाय्या शिक्षाय् तकं खर्च यायेगु यानाच्वंगुलिं नं गुथि संस्थान उद्देश्य अनुकूलया ज्याय् लगे मजूगु स्पष्ट जू ।

नेवाः जातिया गुथि पर्वया गुथि सम्पत्तिया आयश्रोतयात सम्बन्धित सांस्कृतिक गतिविधिइ खर्च मयासे मेमेगु ज्याखँय् खर्च याइगु जूगुलिं नं गुथि संस्थान नेवाः जातिपाखें संचालन जुयाच्वंगु जात्रा पर्वया निंतिं औचित्यहीन जूगु दु ।

तलबय् अप्वः खर्च
नेपाल सरकारं गुथि संस्थानयात बिया वयाच्वंगु अनुदान आ.व. २०५०-५१ निसें बन्द याःगुलिं गुथि संस्थानं गुथि संचालनया निंतिं तयातःगु श्रोतपाखें हे प्रशासनिक खर्च चूलाकेमाःगु जूगुलिं सम्बन्धित गुथि संचालन यायेत खर्चया म्होति जूगु खनेदु । गुथि संस्थानया विवरणिकाकथं गुथि संस्थानय् २८२ म्ह कर्मचारी ज यानाच्वंगु दु ।

इमिगु तलब खर्चनिसें कयाः ज्याकू संचालन यायेत तकं दक्वं खर्च गुथि संस्थानं हे ब्यहोरे यायेमाः । उकिं हे गुथिलिसे सम्बन्धित व्यक्तियात हे गुथि संचालनया निंतिं आवश्यक श्रोतत तप्यंक चूलाका बिल धाःसा गुथि संस्थानलिसे स्वापू हे तयाच्वने म्वाःलीगु जूगुलिं नं नेवाः जातियात गुथि संस्थानया औचित्य हे मदुगु स्पष्ट दु ।

गुथि संस्थानया कर्मचारीतय्त तलब नकेत हे जक दछिया स्वंगू करोड बजेटया आवश्यकता दु । तर स्थानीय जनताया गुथि पर्व संचालन यायेत गुथि संस्थानं गुलि ध्यबा खर्च याइले धायेबलय् उकिया वार्षिक प्रतिवेदन जनसमुदाय समक्ष हइमखु । थुकी आर्थिक हिनामिना जुइगु यानाच्वंगु प्रष्ट खनेदु । गुथि पर्व संचालनय् स्वयां नं तलब वितरणय् हे अप्वः ध्यबा खर्च जुइगुलिं यानाः नं थ्व गुथि संस्थानया औचित्य मदुगु खनेदु ।

जग्गा विक्री यायेबलय् गुथियारयात तकं जानकारी मयाइगु
गुथि संस्थानय् दुगु गुथिया जग्गा मीगु इलय् सम्बन्धित गुथियारतय्त छुं नं कथंया जानकारी बीमखु । गुथियारत थःपिनिगु जग्गा गुथि संस्थानय् सुरक्षित दु धकाः धुक्क जुयाः च्वनाच्वंगु दइ, तर उखे गुथि संस्थानं धाःसा इमिगु जग्गा इमिसं हे मसीकm जानकारी मबिसे थःयसें मी धुंकूगु जुयाच्वनी । व नं अतिकं दंगु भावं ।

द्यःपिनिगु तिसाय् नं थःयथे
थीथी देवीदेवताया तिसाज्वलं नं गुथि संस्थानं तयातःगु दु । तर सम्बन्धित गुथियारतय्सं जात्रा पर्वया इलय् थःपिंसं तयातःपिं द्यःया तिसाज्वलं काः वनीगु इलय् व इमित उपलब्ध याकीमखु । गुथियारतय्त छुं हे जानकारी मबिसे अज्याःगु तिसाज्वलं राष्ट्र बैंक थेंज्याःगु वित्तीय संस्थाय् छ्वयेगु याइ ।

उगु थासं सर्वसाधारण गुथि संचालकतय्सं अज्याःगु तिसाज्वलंत कायेत तसकं हे थाकु । सम्बन्धित गुथियारतय्त हे जानकारी मबिसे अज्याःगु ज्या याइगु जूगुलिं गुथिं अज्याःगु तिसाज्वलंत हाकनं हाकनं छ्यले खनाच्वंगु मदु । यदि अज्याःगु तिसाज्वलं सकतां सम्बन्धित गुथिया हे अधिनय् दुगु जूसा आवश्यक जुइगु इलय् तत्काल प्रयोग याये फइगु खः ।

गुथिया पुरातात्विक सामग्रीतय्गु व्यवस्था
गुथि संचालन याइपिंसं गुथिया पुरातात्विक हलंज्वलंत गुथि संस्थानया जिम्माय् बियातःगु दइ । आवश्यक जुइगु इलय् गुथियारतय्सं उगु पुरातात्विक हलंज्वलंत उपयोगया निंतिं काः वनीगु इलय् गुथि संस्थानं उपलब्ध याये फयाच्वंगु दइमखु । गुगु हलंज्वलंया महत्व अतिकं हे जुयाच्वनी ।

तर माःगु इलय् उपयोग याये मफइगु जूगुलिं थुगु दृष्टिकोणं नं गुथि संस्थानया औचित्य दुगु खनेमदु ।थुपिं थीथी कारणं यानाः नेवाः जातिया जात्रा पर्व थेंज्याःगु सांस्कृतिक क्रियाकलापया निंतिं गुथिया संस्थानयात सकारात्मक रुपय् स्वये मफयाच्वंगु व गुथि संचालनया निंतिं आवश्यक ध्यबा व हलंज्वलं काः वनीगु इलय् थीथी त्वहः तयाः उपलब्ध मयाकेगु, उपलब्ध याकूसां नं आवश्यकता पूर्ति मजुइकथंया व्यवस्था याइ ।

सोझासिधापिं गुथियारतय्सं आवश्यक हलंज्वलं व ध्यबा पर्याप्त मात्राय् काये फइमखुसा कडा रुपं प्रस्तुत जुइपिं छुं छुं नं धाःसा म्हो हे जक जूसां ल्हातय् लाके फइगु अवस्था दु ।

(गुथि संस्थानया औचित्य व नेवाः संस्कृति संचालनय् खनेगु समस्या बारे नेपाल सरकार संघीय मामिला, संसदीय व्यवस्था तथा संस्कृति मन्त्रालयपाखें गठन याःगु उच्चस्तरीय अध्ययन समितिं न्ह्यब्वःगु प्रतिवेदनया छगू अध्याय)

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS