ने. सं. ११४६ बछलागा तृतीया -

म्हाइपुगु मोहनी

#शिला साय्मि

दछिया छक्वः वइगु मोहनि वये निला स्वला न्ह्यःनिसें हे पीर जुइ धुंकी । गुंपुन्हि सिधयेवं हे मोहनिया निंतिं तयारी जुइ धुंकी । खर्च स्वयां नं ज्याया तन्ता, व स्वयां नं नखत्याया झन्झट । अझला द्यइके वनेत हे दकलय् समस्या । छथाय् निथाय् वनां गाःगु मखु । थान गणेश, पीगंद्य, देगुद्यःयाथाय् ला मवंसे मगाः ।

अझ उखे थुखे भिंद्यः, कंगद्यः, मांकाःद्यः ला द हे दु । गनं पुजाभः छपाः, गनं कलः, गनं ला कोतः हे तयेमाः । पिनेया पुजा दक्वं क्वचायेकाः दकलय् लिपा जक थःगु छेँय् द्यः पुज्यायेगु । छेँजःपिं सकलें न्ह्यने च्वनेमाःगु । अन्ति सुकुन्दानिसें माना, पाथि, अले चुपि, खड्ग, तरवार, ताल्जु, मुगः, ज्यावःतनापं साइकलनिसें गाडितक नं पुज्याये माःगु ।

नःलास्वां पुज्यायेगु ला मूलगु पुजा हे जुल । छेँखापतिकं कान्तांदबदब न्यने हे मजिउ । अथेखःसां नं न्ह्यइपु । झिंनिताः ई जूसां नं नयेपित्याः धइगु सुयां हे मदु । झ्वलाक्क च्वनाः भ्वय् नयेगु हे दकलय् न्ह्यइपु । सकलें मुनाः च्वाल्लचुल्ल्ल, च्याल्लमुल्ल हालेगु, हाहा र हुहु यायेगु, गबलें पातापाता गबलें थासाथुसु व नं न्ह्यइपुसे हे च्वं ।

तं चायेगु चलन मदु । बरु थःगु छेँय् उसिउसि यानाः जूसां नं थःगु ख्वाः धाःसा मुसुहुं न्हिलेगु उकिं हे ला मोहनि धाइगु । अजाअजि, तःबाः, ककाबाः, थः स्वयां थकालिया छेँय् सिन्हः तिउ वनेगु व नखत्या वनेगु गुलि न्ह्यइपु ! मिसातय् ला झन तिसावसःया गफ जुइगु ।

फलाना पसलय् वसः बांलाः, फलानागु पसलय् वसः दंकं लाः, छंगु पतासि गपाय्सकं बांलाः, वयागु पतासि बांलाः थज्याःगु हे गफ जुइ मिसातय् दथुइ । अले पतासि बांलाः धाइम्हं न्हाय् फुले यानाः मुसुक्क न्हिली, अले धाइ ‘धाथें हे खःला !’ समय् नये सिधयेवं मिजंत सकलें खसि, दुगु सफा यायेत वनी ।

मिसात खा, हय्ँ अले मस्तय् नं उलि हे लिलाइमखु । दुगु उना च्वंथाय् चाकःलि च्वनी । अले जितः छ्यं छगलं माः धाइ, गुम्हेसियां ‘बाः जि मिखा नयेगु न्हि !’ धयाच्वनी । ककापिं, दाजुपिंसं ‘का, बौचा छंत ला न्हिप्यं नकेगु का, न्हासं स्वाल्याहां न्हि पिहां वःगु न्हाय्चा बीगु का !’ धकाः मस्तय्त हायेकी । मस्त धाःसा ‘म्ये म्ये’ धकाः ख्वयेगु याइ  ।

सकलें ‘हाहा… हु हु’ यानाः न्हिली । मामं नं मस्तय्त अथे हे हायेकेगु याइसा बाज्याअजिपिंसं मस्तय्त मुलय् तयाः ख्वयेगु मदिउतले छ्यनय् पित्तु पिइकी । अझला मिखाभाय् यायां हायेकूपिंत ब्वः नं बी ।बहनि सीकाःभू यानाः भ्वय् नयेत सकलें झ्वःलाक फ्यतुइ । बइगलय् मन्ह्यंसा स्वाहानेय्नापं फ्यतुइगु थाय् दयेकी ।

थाकुलि बाज्यानिसें तःबाः, ककाबाः, तबाःया तःधिकःम्ह काय ककाबाःया तःधिकःम्ह काय सकलें छसिकथं झ्वःलाक्क थँजिनिसें झ्वःछुइ । मिजंमस्तय् पाः धुंकाः ब्याहा मजूनिपिं म्ह्याय्मस्तय् पाः वइ । अले मिसा मस्त च्वनी । भ्वय्ब्व तये क्वचालकि सीकाःभू याइ । भौमस्त सीभाग ज्वना वइ ।

बाता न्ह्यःने तयाः पाःचा लप्ते क्वसं तयाः मिजंतय्त ल्हाः फयेकाः सी बी । सी बी त्ययेकाः अलमल जुइ । जवगु गुगु, खवगु गुगु । वं वयात क्यनी वं वयात क्यनी । अले थाकुलिं बाताय् स्वयाः ‘थुगु जवगु मिखा, थुगु देपागु मिखा’, ‘थुगु जवगु न्हाय्पं, थुगु देपागु न्हाय्पं’ धकाः सी बीगु छुटे यानाबी ।

थकालिनिसें झ्वःलाक्क सी बिबिउँ वनी । मस्तय्त वाकुधी लात कि मस्त ‘मय् मय्’ धाधां ख्वयेगु याइ । अले थँजिपिंसं ह्ययेकेगु नं याइ । थँजिपिंत हनेमाः धइगु शिक्षा थुगु इलय् अदृश्य रुपं मस्तय्त बी धुंकूगु जुइ ।मिजंतय् भ्वय् नये सिधल कि भौमस्तय्गु पाः वइ । भौमस्तय् भाःतया चिप नयेम्वाःगु दिं सायद थ्वहे छन्हु जुइ ।

झ्वःलाक्क पिंलिं माय्लिपिं सकलें च्वनी । थिथिख्वाः स्वयाः चि गाः, मगाः, साः, मसाःया खँ जुइ । अले ज्वरय् यायेगुया शिक्षा मसःपिंत बीगु नं थन हे जुइ । कन्हय् कुन्हु चालं । भौमस्त सकलें थःछेँ वनेत गुगु पतासि सिना वनेगु व खँय् नं चर्चा जुइ । तर थौंकन्हय् अथे मजुइधुंकल । सुथय् द्यःपुज्याये धुनेवं भ्वय् नये सातकि पिहां छकः वना वये धाधां छम्ह छम्ह यायां छेँ हे शुन्य जुइ ।

छेँथुवाः याकःचा ज्वते जुइ । बहनि नये त्यल कि करं सकलें हाकनं छथाय् चूलाइ । अले न्ह्याबलें नयाच्वनागु व हे भ्वय् खः । बजि, छ्वय्ला, भुति, तुकं, अचार दायेकाला, अय्लाः, माय्वः, मूवः, छ्वंआलु, अचार, सिम्पुक्वाः । भ्वय् नयेत झ्वःछुइबलय् च्वय् क्वय्या नं ल्याः मंत । थाकुलिम्ह छम्ह च्वय् च्वने धुंकलकि न्ह्याम्ह न्ह्याथाय् च्वंसां जिल ।

तापाःपिं न्ह्यःने, सतीपिं लिउने । भ्वय् नये धुनेवं सकलें घ्वारारा मोटरसाइकल न्ह्याइ । पासाभाइपिं नापलाइ । भिंतुना कालबिल जुइ ।थथे पासाभाइपिं नाप लाइबलय् ‘जिमिला थुगुसी स्याये सी मयाना ।’, ‘जिमिसं नं मयाना । मयाःगु हे याउँसे च्वं !’, ‘जिमिला नैंक्याः तया याउँसे च्वं ! छिमिनं अथेहे या ले’ खँ जुइ । खःखः धाधां थःथःगु लपुँ लिना वनी ।

थौंया इलय् वयाः न दबदबया सः थ्वः न त म्याँय्म्याँय्या सः हे ! नाय्चुपि ला खतं हे नयाः ज्या लगे मजुइधुंकल जुइ ! ‘चय्त’ धकाः धाःगु ला हाः सः हे न्यने मदयेधुंकल । भुतिमालि ब्वयेकेगु थाय् दुसा धकाः ! मोहनि धकाः स्वन्हुयंकं तःजिक नखः हनी, तर नखत्या जक लछिंयंक छाय् ? अय्नं नखः ला हने हे माःल ।

छु कूछिभ्वय् धकाः निमना प्वाथय् न्ह्यं ला । मूर्ख मखुला झी अजाअजिपिं ? म्वाःसां म्वाःसां प्राणीपिंत स्यानाः, साः धाधां ला नयेगु । स्याक्वत्याक्व हँ ! न्ह्याक्व स्याःसां जिउगु क्याः….. ? थय्क बिचाः याना स्वयेबलय् ला झी पुर्खापिं जक नं मुर्ख ला पक्का नं खइमखु । अथेहे नखः धकाः हनातःगु नं खइमखु ।

थःपिंत धाःसा बौद्ध धाइ । भगवान द्यः करुणामय माने याइ अले हाकनं नखःबलय् दुगु स्यानाः भ्वय् नइ । जिगु नुगः उकुसमुकुस जुइ ।
मखु मखु, दुगु, खा, हँय् स्याइगु ला हिफः द्यःपिंथाय् नि । गथे भिंद्यः, गणेद्यः पीगं आदि ला नःपिं द्यःपिं ला अलग हे दु नि । खालि थुम्येय्, दुगु, ग्वंगः जक हे छाय् स्याइगु ले ।

माम्येय्, च्वलय्चा, माखा छाय् मस्याइगु ले ? थ्व नेवाःतय्गु चलन नं तसकं हे अजू चाःखनिं सा । बिचाः याना स्वःसा वँय् हे जुइका । झीपिं वँय् जूसां, झी पुर्खापिं बुद्धिमान । बन्द व्यापार व ल्याःचाःया हरहिसाब तसकं हे सिउ । स्याये सी याये मजिउगुयात मजिउ हे धाइपिंस दुगु चा जक छाय् स्यातले सा । द्यःयाथाय् ला ज्याख्यलय् मदुपिं पशुत जक स्याइगु जुयाच्वन ।

मिजं पशुत प्रजननया निंतिं जक लहीगुलिं तःधिकः जुल कि ज्या नं मवइगु, दां नं मवइगु । अले लहिना तयेबलय् नं द्यापं लाइगु । उकिं ला नखःबलय् स्याइगु जुयाच्वन । दां नं वइगु साक्क नये नं दइगु द्यापं नं मलाइगु । च्वलेचा, माम्येय्, माखा ला दां दुत हइपिं लक्ष्मी द्यः धकाः सा लहीगु जुयाच्वन ।

खतुं द्यःयाथाय् स्याःपिं पशुपंक्षित ला भिंगु खनि । उकिं ला सीकाभू याये माःगु । छगू ला खू मदुपिं पशुत बलि बीमाः धायेबलय् ल्वय् मदुपिं जुल । मेगु खँ नखत्यात मी माःपिं जूबलय् बांलाक लही फइगु जुल । थौंकन्हय् ला पसलय् स्वःसा सी त्यंपिं पशुपंक्षी स्यानाः मिया तःसां झीसं सी मखु । माम्ये ला, माखा ला वा बुरीम्ह च्वलेचा ला सुनां सिउ ? उकिं ला अनेतने ल्वय् नं वल जुइ नि ।

थौंकन्हय् हिंसा याये मजिउ धकाः दुगु न्यानाः जंगलय् त्वःते यंकीपिं नं मदुगु मखु । छु व दुगुचात फुक्कं बचे जुयाच्वन जुइ ला ? धुँ भालुं माया यानाः लहिना तल जुइला ? अथवा जंगलय् आनन्दं च्वनाः मोजं चाःहिला च्वन जुइला ? जिं स्वयेबलय् थःगु छेँय् लहिना तःसा जकं सुरक्षित जुइका । जंगलय् ला खुँतय्सं खुयाः मी यंकूसां नं सुनां छु सिउ ?