कन्सर्नया न्हूगु सर्वेक्षण ः हाइवे हकर
#डा. विजयप्रकाश सैंजू
न्ह्यखँ ः
कन्सर्न नेपालया अनुमानित तथ्यांककथं बाल मजदुर विधाय् नेपालय् करिब चय्खुगू थीथी ख्यलय् ज्या यानाच्वंपिं ज्यामि मस्त दु । थ्व हे सन्दर्भय् कन्सर्न नेपालपाखें हाकनं छगू न्हूगु विधाय् ज्यामि मस्तय्गु समस्यायात कयाः सर्वेक्षण सार्वजनिक याःगु जुल । व न्हूगु विधा खः ‘राजमार्गया ज्यामि मस्त’ (हाइवे हकर) ।
थुपिं मस्तय्गु बारे कन्सर्न नेपालं पित बिउगु तथ्यांककथं नेपालय् थज्याःगु ज्या यानाच्वंपिं मस्तय् ल्याः ७,५६४ म्ह दु । थीथी राजमार्गय् लँय् च्वनाः चना, बजि, कागति, चिइगम, कुरकुरे, पापड, लः, फलफुुल आदि मियाः थःगु जीवन निर्वाह यानाच्वंपिं मस्तय्त हे ‘हाइवे हकर’ धकाः नां छुनाः कन्सर्न नेपालं ३३ गू जिल्लाया सर्वेक्षण क्वचायेकूगु खः ।
हाइवे हकरया तथ्यांक ः
३३ गू जिल्लाया ८१९ म्ह ‘हाइवे हकर’तय्त प्रत्यक्ष रुपं नाप लानाः इमित न्यनेकने यानाः पित बिउगु राष्ट्रिय सर्वेक्षणकथं नेपालय् थज्याःगु ज्या यानाच्वंपिं मस्तय्गु ल्याः ७,५६४ म्ह दु । हिमाली भेगया १६ गू जिल्ला गन राजमार्गया पहुँच मदु, अन ‘हाइवे हकर’ मदुगु अनुमान याःगु दु । थ्व बाहेकं ६१ गू जिल्लाया अध्ययनकथं प्रत्येक जिल्लाय् १२४ म्ह मस्त ‘हाइवे हकर’या रुपय् ज्या यानाच्वंगु दु ।
७ गू प्रदेशय् हाइवे हकर ः
नेपाःया न्हूगु संघीय प्रणालीकथं न्हय्गुलिं प्रदेशय् ‘हाइवे हकर’या रुपय् मस्तय्सं ज्या यानाच्वंगु दु । थुकी प्रदेश नं. १ निसें ७ तक छसिकथं १३६४, ९९२, १२४०, १११६, १४८८, ६२० व ७४४ म्ह मस्त दु ।
थ्व तथ्यांककथं दकलय् अप्वः प्रदेश नं. ५ य् थज्याःगु ज्या यानाच्वंपिं मस्त दुसा वयां लिपा प्रदेश नं. १ व प्रदेश नं. ३ य् ‘हाइवे हकर’या रुपय् ज्या यानाच्वंपिं मस्त अप्वः दु । थ्व तथ्यांककथं गन राजमार्गया लँया सुविधा दु, अन ‘हाइवे हकर’या ज्या यानाच्वंपिं मस्तय् ल्याः नं आपाः दु ।
हाइवे हकरया समस्या ः
थ्व बाल श्रमिक विधाय् ६ दँनिसें १६ दँतक दुपिं मस्तय्सं ज्या यानाच्वंगु दु । थुकी करिब १५ प्रतिशत जक मिसामस्त दुसा ८५ प्रतिशत मिजंमस्त हे दु । अले थुकी नं ४० प्रतिशत मस्त ला स्थानीय हे दुसा ६० प्रतिशत मस्त मेमेगु जिल्लां वयाच्वंपिं दु ।
थुकी ७७ दशमलव ६६ प्रतिशत स्वयां अप्वः मस्त ला शिक्षित हे खनेदु । (राष्ट्रिय साक्षरता ल्याः ६६ प्रतिशत जक दु ।)अथे हे १४ दँनिसें १६ दँया मस्तय् ल्याः ५४ प्रतिशत दुसा अनं लिपा ११ निसें १४ दँ तक या ‘हाइवे हकर’ मस्तय् ल्याः ३८ प्रतिशत दु ।
जनजाति मस्तय् ल्याः ः
‘हाइवे हकर’ जुयाः ज्या यानाच्वंपिं जातिया ल्याखं स्वयेगु खःसा नेवाः, तामाङ, मगः, दलित, ब्रम्हु, क्षेत्री आदि फुक्कं हे दुथ्याः । थुकी नं प्रतिशतया ल्याखं स्वयेगु खत धाःसा ब्रम्हु मस्तय्गु ल्याः १३ प्रतिशत दुसा क्षेत्रीतय्गु ल्याः नं १३ प्रतिशत हे दु ।
नेवाःत ३ प्रतिशत, तामाङ ४ प्रतिशत अले दलित वर्गयापिं ८ प्रतिशतया ल्याखय् मस्तय्सं ‘हाइवे हकर’या रुपय् ज्या यानाच्वंगु दु । अथे हे धर्मया ल्याखं हिन्दू ८४ प्रतिशत, बौद्ध ४ प्रतिशत व मुस्मांत ११ प्रतिशत दुसा ल्यं दुपिं मेमेगु ल्याखय् करिब १ प्रतिशत क्रिष्चियन दु ।
मस्तय् अवस्था ः
‘हाइवे हकर’ मस्त अप्वःथें यानाः थः पासापिंपाखें हे आकर्षित जुयाः थज्याःगु ज्याय् वयाच्वंगु खनेदु । करिब ४५ प्रतिशत पासापिनिगु लहलहैलय् लगे जुयाः थ्व ज्या यानाच्वंगु दु । अले थुकी हे इमित छगूकथंया नशा जुया बिउगु द । दलाल मार्फतं हाइवे हकरया ज्या यानाच्वंपिं करिब ६ प्रतिशत दुसा थः मांअबुया अनुमति कयाः वःपिं मस्तय् ल्याः १७ प्रतिशत दु ।
थः हे थ्व ज्या यायेगु धकाः तातुनाः वःपिं हकरतय् ल्याः ३२ प्रतिशत दु । आर्थिक लबःकथं लछिया ५००÷– निसें खुद्वः तका तक कमे याइपिं हकरत दु । थुकी थःगु हे लाय् तयाः वा साहुयाके छिंकाः कयाः नं हकरया ज्या यानाच्वंगु दु । थ्व हकरया ज्याय् आर्थिक व मानसिक शोषणया उत्पीडनय् लानाच्वंपिं नं आपालं दु । करिब ४९ प्रतिशतया ल्याखय् हकरत गामय् जुइगु शोषण लगायत आर्थिक व मानसिक शोषणया शिकार जुयाच्वंपिं दु ।
हकरतय्त शोषण ः
‘हाइवे हकर’या रुपय् ज्या यानाच्वंपिं मस्त आर्थिक, मानसिक व यौन शोषणय् तकं लानाच्वंगु दु । थज्याःपिं हकर मस्तय्त शोषण याइपिं अप्वःथें यानाः सवारी चालक व खलासीत हे जुयाच्वनी । सर्वेक्षणकथं ५३ प्रतिशत शोषण याइपिं ड्राइभर, कण्डक्टर, खलासीत खः । अनं लिपा थः स्वयां थँजिपिं स्थानीय ल्याय्म्हतय् ल्याः २१ प्रतिशत दु । अथे हे ४ प्रतिशत बसय् च्वना वइपिं यात्रुतय्सं नं इमित शोषण यायेगु याः ।
स्वास्थ्य समस्या ः
‘हाइवे हकर’या रुपय् ज्या यानाच्वंपिं करिब ५७ प्रतिशत मस्तय्के थीथी ल्वय्या समस्या दु । थुमिके विरामी जूगु अनुभव नं गाक्कं दु । अथे हे करिब ३४ प्रतिशत हकर मस्त थीथी दुर्घटनाय् लानाः घाःपाः जूपिं दु ।
अन्त्यय् ः
हकर मस्त बाल अधिकार बारे गुलि सुसूचित दु धइगु बारे सर्वेक्षणकथं २३ प्रतिशत मस्तय्के जक थ्व बारे छुं छुं ज्ञान दुपिं वा जानकारी दुपिं दु । अधिकांश हकर मस्त शिक्षित खयां नं थःगु हक अधिकार बारे चिउताः मदुगु सीदु । बाल मजदुर निर्मूलीकरणया अभियानय् सरकारं प्रतिवद्धता प्वंकूसां, थीथी राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय संस्थात लगे जूसां नं थ्व समस्या ज्यंके फयाच्वंगु धाःसा मदु ।
नेपालय् बाल मजदुर निषेधित यायेगु ऐन २०५६ सालय् व संयुक्त राष्ट्र संघ बाल अधिकार महासन्धी नापं आइएलओया अभिसन्धी १८२ कथं बाल मजदुर प्रथायात निषेधित यायेमाःगु खः । तर सरकारी तथ्यांककथं हे नेपालय् झिंखुगू लाख मस्त थीथी क्षेत्रय् ज्या यानाच्वंगु दु । थुपिं मस्त अप्पा भट्टा, होटल, गिट्टी छ्यायेगु कारखाना, गलैंचा कारखाना, भरिया, घरेलु नोकर आदिया रुपय् लखौया ल्याखय् मस्त ज्या यानाच्वंगु दु ।
थुकियात न्हंकेत ‘सबैको लागि शिक्षा’ धइगु नारायात मूर्त रुप बियाः शिक्षाया हे माध्यमं अनिवार्य स्कुल भर्ना अभियान न्ह्याका यंकल धाःसा थथे ‘हाइवे हकर’या रुपय् ज्या याइपिं मस्तय् सुथां लाके फइगु निश्चित दु । थुकी सकसिनं वाःचायेकेमाः, कुतः यायेमाःगु खनेदु । सुभाय् ।
(च्वमि ः कन्सर्न नेपालया नायः खः। — सं)
LEAVE YOUR COMMENTS