महान् विद्रोही नेवाः न्ह्यलुवा पद्मरत्न तुलाधर

बालगोपाल श्रेष्ठ

थःगु जिउताःछि नेपाःया आदिवासी जनजातिया अधिकारया आन्दोलनया दकलय् न्ह्यःने च्वनाः नेतृत्वदायी ज्या याना वया च्वनादीम्ह पद्मरत्न तुलधार थौं झीगु न्ह्यःने मंत । थःगु स्वास्थ्यं मबिउसां तुतां चुयाः हे जुइमाःसां तकं आन्दोलनया न्ह्यागुं दबुली दं झायाः आदिवासी जनजाति, मधेशी, थारु, दलित नापं मिसातय् समानता, अधिकारया पक्षय् मदिक्क सः तयाः थःत छम्ह गबलें थकित मजूम्ह योद्धा कथं ब्वया वयाच्वनादीम्ह पद्मरत्नया अभाव थ्व ख्यलय् न्ह्याबलें हे जुयाच्वनी ।

नेपालय् अनेकन हिउपाःया लिसें गणतन्त्र वयेधुंकाः नं आदिवासी, जनजाति, मधेशी, थारु, दलित नापं मिसात सुयातं नं थःपिंसं म्हया कथंया समानताया अधिकार चूमलाःगु खनाः गबलें लागिमिगि चायाः विरोध, विद्रोह व आक्रोसया सः प्वंकेगु अले गबलें उमित जुयाच्वंगु स्याःचालं झूचायाः खं ल्हाल्हां वा भाषण बिबिउँ हे नुगः मछिंकाः हिकुहिकु लनाः ख्वयेगु क्यातुगु नुगः घानातःम्ह उम्ह महान् विद्रोही नेवाः न्ह्यलुवाया आः झीके लुमंति हे जक ल्यनाच्वनीगु जूगु दु ।

हनेबहम्ह पद्मरत्न तुलधारयात जिं म्हसीकागु धयागु वय्कःयात व्यक्तिगत तवरं नापलानाः म्हसिइ स्वयां आपालं न्ह्यः खः । अथे धयागु वय्कः उबलय् नेपालभाषाया छगूयां छगू जक न्हिपौ नेपालभाषा पत्रिकाया सम्पादक जुयाच्वंबलय् खः । सक्वय् जि ब्वना च्वनागु भाग्योदय हाई स्कूलय् महाकवि गिरिजाप्रसाद जोशीया विद्यार्थी जुयाः नेपालभाषा कयाः ब्वने खंगुलिं क्याम्पस ब्वनाबलय् इलय्ब्यलय् नेपालभाषा पत्रिका न्हिपौ ब्वनेगुली जिगु मन क्वसाःवन ।

अथे जूबलय् पद्मरत्न तुलधारजुयात ब्यक्तिगत तवरं नाप मलाःसां नेपालभाषा पत्रिकाया सम्पादक कथं जिं न्हापां म्हसिकागु धायेमाः । उकिसनं व इलय् ख्वपय् दँय्दसं जुइगु बाल साहित्य मण्डलया सम्मेलनय् नेपाल संवत् १०९८ दँय् च्वखँय् जितः न्हाप लाःगुया सिरपाः कथं नेपालभाषा पत्रिका दच्छिया गाहकी नं यानाबिल ।

अथे जूबलय् नेपालभाषा पत्रिका न्हिथं ब्वनेगु जिगु बानि थें जूवन । लिपा नेपालभाषाया साहित्यिक पत्रिका ‘ब्वसल’ पिथनेगु झ्वलय् मदयेधुंकूम्ह पासा कृष्णभक्त श्रेष्ठलिसे पद्मदाइया असं बालकुमारिइ च्वंगु मदन प्रिन्टिङ्ग प्रेसय् वये–वनेगु जुसेलिं व्यक्तिगत तवरं नं म्हसीकेगु ह्वःताः जितः चूलाःगु जुल । अय्सां पदम दाइयात सतिकं म्हसीकेगु लिपा हे तिनि जूवन ।

सःथें मसःथें नेपालभाषाय् च्वसु च्वयाः नेपालभाषा ख्यलय् न्ह्यज्याःगु जिगु पलाः लिपा ‘ब्वसल’ पत्रिका पिथनेगु ज्याय् ग्वाहालि यायेगु नापं रचना सम्पादक कथं संलग्न जुसेलिं नं झन् झन् क्वातुया वन । थुकिया लिच्वः धायेमाः पद्मरत्न दाइ लिसें अनेक कथं नापलायेगु, सहलह ब्याकेगु ह्वःताः जितः चूलाःवन ।

पंचायत व्यवस्था दुने वनाः पंचायत व्यवस्थाया हे भण्डाफोर यायेगु वय्कःया ज्यां पंचायत व्यवस्थाया अलोकप्रियता नेपाली जनताया दथुइ याकनं हे तच्वया वन ।

नेपाल संवत् ११०२ स जिमिसं भाषा साहित्य मुँज्या खलः नीस्वने ज्या यानाःलि सक्वय् न्यायेकागु नेपालभाषा साहित्य सम्मेलन धाये वा छधाः प्याखं धेंधेंबल्लाः कासा यानाबलय् वय्कः पाहां कथं झायाः भाषा मतिनां जाःगु दुग्यंगु न्वचु बियाः जिमित बियादीगु हःपाः अले लिपा भाषा साहित्य मुँज्या खलकं नेवाः हना सिरपा नीस्वनालि वय्कः छम्ह जज जुयाः म्हितादीगु भूमिका नं थन उतिकं न्ह्यथनेबहजू ।

थ्वहे झ्वलय् वय्कःया च्वसु व सफू ब्वनाः थःपिनिगु च्वज्याय् प्रेरणा कयागु, नेपाल संवत् ११०५ स पिदंगु जिगु न्हापांगु सफू ‘हलिमलि’ निबन्ध मुनाय् वय्कलं थःगु नुगःखँ च्वया बियादीगु खँ नं थन जिं लुमंका च्वना ।दतफतं छगू हे जक जुयाच्वंगु व ईया ‘नेपालभाषा’ न्हिपौया वय्कः सम्पादक जुया च्वनादीबलय् उगु पौ सक्वय् इनेगु ल्याखं गाहाकि दयेकेगु अभियान नं जिमिसं उबलय् न्ह्याकागु खः ।

उबलय् सक्वय् न्यय्म्ह ख्वीम्हया ल्याखय् थ्यंपिं गाहाकीतय्त छुं ई न्हिथं हे थौंया पत्रिका थौं हे इनेगु ज्या नं जुल । सक्वय् छुं ज्याझ्वः जुलकि सः थें मसः थें समाचार च्वयाः नेपालभाषा पत्रिकाय् पिथनेत पद्मदाइयात बी यंकेगु ज्या नं जिं याना । नेपालभाषा पत्रिकाय् पिथनेत धकाः जिं च्वयाबियागु छपु निपु च्वसु धाःसा वय्कलं पिथनामदी ।

लिपा सन् १९८३ य् नेपालभाषा पत्रिकाया मू सम्पादक फत्तेबहादुर सिंह मदुसेलिं पत्रिका अचानक दीगु दितं जुल । सक्वया गाहाकीतय् न्हिथं नेपालभाषा पत्रिका ब्वनेगु मनसुवा अनंलि अथें जुल । बि.सं २०३६ या जनमत संग्रहया घोषणा जूगु माहोलय् छत्रपातिया चाकलाः दबू न्ह्यःनेच्वंगु भाजु रामहरि मानन्धरया छेँ व ईया नेपालभाषाया येँ लागाया फुक्क धयाथें खलः पुचः नापं थीथी पत्रपत्रिकाया सम्पादकत थ्यंकाः सकलें मुनाः नेपालभाषा ख्यलय् आः छु यायेमालि धयागु सहलह ब्याकेगु ज्या जुल ।

जि नं अन पासा कृष्णभक्त श्रेष्ठलिसें ‘ब्वसल’ पत्रिकाया छम्ह सम्पादकया ल्याखं ब्वति कयागु जुल । ताःहाकः सहलह लिपा पद्मदाइया हे नेतृत्वय् सर्वसम्मतिं नेपालभाषा मंकाः खलः नीस्वनेगु ऐतिहासिक ज्या जुल । ऐतिहासिक थ्व ल्याखं नं कि नेवाः जाति व नेपालभाषायात राज्यपाखें जुयाच्वंगु दमन व पक्षपातया बिरोधय् नेवातय्त जातीय ल्याखं छथाय् संगठीत यानाः न्ह्यज्यायेगु ज्याखँ अनंलि हे तिनि न्ह्यज्याःगु जुल ।

वहे दँय् नेपालभाषा मंकाः खलकं नेपाल संवत् ११०० न्हूदँया लसताय् न्हापा गबलें मजूनि कथंया तसकं तःजिगु जुलुस येँ पिथनाः नेपाल संवत्यात राष्ट्रिय मान्यता बीकेगु नारा नापनापं देशय् दुगु फुक्क जाति–भाषायात समान अधिकार बीमाः धयागु सः थ्वयेकल । थुकिं नेपाः दुनेया नेवाःतय् दथुइ जक मखु नेपालं पिनेया नेवाःतय् दथुइ नं नेपाल संवत्या न्हूदँया लसताय् ततःजिक ज्याझ्वः यायेगु अनेकन जुलुस पिथनेगु छगू लहर थें हयाबिल ।

नेपालभाषा मंकाः खलःया स्थापनां यानाः नेपाःया मेमेगु जनजातितय्त नं न्ह्यलं थनाबिल । उमित नं थःपिनिगु जाति भाषायात जुयाच्वंगु पक्षपात व विभेदया विरोधय् संगठीत जुइगु हःपाः व तिबः थुकिं बिल । नेपाःया मेमेगु जनजातित नं थःपिनिगु जातीय, भाषिक अधिकारया सः तयाः न्ह्यज्यायेगु ज्या अनं लिपा बुलुहुं न्ह्यज्यानावन ।

नेपालभाषा मंकाः खलः नीस्वना व थ्वया ज्यां पद्मरत्न तुलाधरयात नेवाःतय् ज्वःमदुम्ह न्ह्यलुवा दयेकाबिल । उलि जक मखु बुलुहुं वय्कःया लोकप्रियता नेवाःतय् दथुइ जक मखु नेपाःया थीथी उपेक्षित जाति जनजातितय् दथुइ नं उलि हे न्यनावन । २०३७ साल बैसाखय् क्वचाःगु निर्दलीय पंचायत वा बहुदल व्यवस्था ल्ययेगु जनमत संग्रहय् धाँधली यानाः निर्दलीय पंचायतयात त्याकेगु ज्या ला जुल तर बहुदलबादीतय् म्हुतुप्वाः धाःसा सरकारं तिके फइगु अवस्था मंत ।

जनमत संग्रहया जःखः उपेक्षित जाति जनजातितय् अधिकारया निंतिं सः तयेगु खँय जक मखु बहुदलपक्षया छम्ह प्रखर प्रवक्ता कथं थःत स्थापित यायेत सफल जूम्ह पद्मरत्न तुलाधर उगु ईया मेमेपिं भूमिगत पार्टीया नेतात स्वयां गाक्कं लोकंह्वाःम्ह नेता कथं सकभनं म्हसिया वन ।

थ्वहे झ्वलय् वि.सं. २०३८ सालय् राष्ट्रिय पंचायतया चुनाव जुइगु जुसेलिं पंचायतया चुनावयात राजनैतिक उपयोग व भण्डाफोर यायेगु नापं उपेक्षित जाति भाषातय् निंतिं समान अधिकारया निंतिं नं सः थ्वयेकेगु उद्देश्य तयाः नांजाःम्ह कम्युनिस्ट नेता शम्भुराम श्रेष्ठ नापं नेपालभाषा ख्यःया न्ह्यलुवापिनिगु पुचलं छगू सहलह यानाः वय्कःयात येँ जिल्लां छम्ह उम्मेदवार दयेकेगु क्वःछिनाः वय्कःया उम्मेदवारी घोषणा नं जुल ।

तर येँ उम्मेदवारी बियादीम्ह पद्मरत्न तुलाधरजुं व इलय् चुनाव बहिष्कारया नारा बिया वयाच्वंगु नेकपा माले (लिपा नेकपा एमाले) या दबाबय् थःपिनिगु उम्मेदवारी लित कयादिल । वय्कःयात उम्मेदवारी लित कायेकेगु ज्यां यानाः नेवाः जाति व भाषा समान अधिकारया निंतिं सः तयेगु नापं पंचायत व्यवस्थाया भण्डाफोर यायेगु राजनैतिक नेतृत्वया भूमिकां छम्ह नेवाः नेतायात पनेगु ज्या जूगु उबलय् आपाःसिनं चायेके मफुत ।

तर लिपा वयाः नेवाः आन्दोलया निंतिं व तःधंगु हंता जूगु खँ यक्वस्यां वाःचायेका हल । तर २०४३ सालया चुनावय् नेकपा मालें कम्युनिस्ट नेता शम्भुराम श्रेष्ठया पंचायतया भण्डाफोर यायेगु नीतियात हे अघोषित रुपं नालाः पंचायती चुनावय् ब्वति कायेगु ज्या यात । थ्व पालय् नेकपा मालेया हे निर्देशनय् पद्मरत्न तुलाधर छम्ह स्वतन्त्र वाम कथं येँ जिल्लां राष्ट्रिय पंचायतया चुनावय् दनादिल ।

चुनाव प्रचारया झ्वलय् वय्कलं थाय्थासय् यानादीगु भाषणं येँ जक मखु नेपाः देय्न्यंक हे बय्बय् जुल । उलि जक मखु चुनाव प्रचारया झ्वलय् वय्कलं यानादीगु भाषणया क्यासेट येँ यल ख्वपय् जक मखु नेपाः अधिराज्य न्यंक हे लखौंया ल्याखय् विक्री जूगु खँ न्ह्यथनेबहजू । अनुमान कथं हे वय्कलं चुनावय् सर्वाधिक मत हयाः त्याकादिल ।

चुनाव त्याकाः वय्कलं राष्ट्रिय पंचायत दुने थःपिनिगु दकलय् न्हापांगु भाषणय् हे निर्दलीय पंचायत व्यवस्थाया सशक्त विरोध यासें बहुदलया पक्षय् जोडदार वकालत यानादिल । व इलय् इनाप वाःपौया संवाददाता कथं समाचार संकलन यायेत जि राष्ट्रिय पंचायतय् थ्यना च्वंगुलिं उगु ऐतिहासिक भाषण प्रत्यक्ष न्यनेगु व इनाप वाःपतिइ बाइलाइन न्युज थःम्हं हे च्वयागु खँ पत्रकारिता ईया छगू ल्वःमंके मफइगु घटना कथं जिके सदां ल्यनाच्वंगु दु ।

राष्ट्रिय पंचायत दुने बहुदलया पक्षय् पद्मरत्न तुलाधरजुं यानादीगु भाषणं वय्कःया बय्बय् झन् हे तच्वल । थुकिं पद्मरत्न तुलाधरजुयात छम्ह तसकं लोकंह्वाःम्ह राष्ट्रिय राजनैतिक व्यक्तित्व कथं नं स्थापित यानाबिल । पंचायत व्यवस्था दुने वनाः पंचायत व्यवस्थाया हे भण्डाफोर यायेगु वय्कःया ज्यां पंचायत व्यवस्थाया अलोकप्रियता नेपाली जनताया दथुइ याकनं हे तच्वया वन ।

नापं पंचायत विरोधी आन्दोलन नं बुलुहुं तच्वया वन । तर दुःखया खँ पद्मरत्न तुलाधरजु थ्वपालय् नेकपा मालेया बिचार व निर्देशनय् उम्मेदवार जुयाः राष्ट्रिय पंचायत थ्यंगुलिं न्हापाया नेवाःतय्सं ल्ह्वना वयाच्वंगु उपेक्षित जाति व भाषाभाषीया समान अधिकारया मुद्दायात कयाः क्वातुक न्ह्यज्याकायनेगु ज्या धाःसा बांलाक मजुल ।

लुमंकेबहजू नेपाःया थीथी भाषाया समान अधिकारया नापं मांभासं शिक्षाया निंतिं मदिक्क सः तया वयाच्वनादीम्ह पद्मरत्नजुयात राष्ट्रिय पंचायतया चुनावय् थनेगु तयारीया झ्वलय् हे उबलय् नेकपा माले पार्टिया छगू अघोषित ख्वाःपौ कथं पिदनाच्वंगु खस भाषाया ‘छलफल’ वापतिइ वय्कःनापया खँल्हाबल्हा धकाः पिथनाः खस भाय् छगूयात जक राष्ट्रिय माध्यम भाषा नापं शिक्षाय् नं खस भाय् छगूयात हे जक अनिवार्य ब्वंकेमाःगु विवादास्पद खँ न्ववाकेगु ज्या जुल ।

अथे जुसेंलि भाषा समानताया अधिकारया निंतिं सः तया वयाच्वनादीपिं नेपालभाषा ख्यःया व्यक्तित्वपिसं ‘इनाप’ वाःपतिइ थीथी च्वसु हे पिथनाः वय्कःया उगु बिचाःयात कयाः कुंखिनेगु ज्या नं जुल । लसताया खँ उबलय् याकनं हे पद्मरत्नजुं नेपालभाषा मंकाः खलः दुने ‘छलफल’ वाःपतिइ पिदंगु थःपिनिगु उगु बिचाःया आत्मालोचना यानाः भिंकेगु नापं ‘मित्याः’ साहित्यिक पौया झिंस्वंगूगु ल्याखय् व ‘इनाप’ वाःपौया १८३ ल्याखय् थःपिं न्ह्याबलें नेपाःया फुक्क भाषाया समान अधिकारया पक्षय् सदां दुगु खँ प्रष्ट यानाः उगु विवादयात दिपाः बियादिल ।

अन्ततः २०४६ सालय् पंचायत व्यवस्थाया अवसान हे जुल । २०४३ सालया वय्कःया चुनाव चिं सूर्य थ्यंक नं थुभनं बय्बय् जुल कि २०४६ सालं बहुदल वयेधुंकाः २०४७ सालय् जूगु न्हापांगु आम चुनावय् वय्कःया हे चुवान चिं सूर्ययात नेकपा एमालें थःपिनिगु पार्टीया चुनाव चिं कथं नालायंकल, गुगु थौंतक नं कायम हे दु । उगु चुनावं नेकपा एमालेयात प्रमुख प्रतिपक्षी पार्टी कथं थकया नं बिल ।

२०४७ सालया आमचुनाव व २०५१ सालया मध्यावधि चुनावय् नं छम्ह स्वतन्त्र वामया हैसियतं तर एमालेया पार्टीया चुनाव चिं जुइ धुंकूगु सूर्य चिं हे कयाः चुनावय् दनाः पद्मरत्न तुलाधरजुं त्याकादिल । नेकपा एमालेया न्हापांगु ९ महिने सरकारय् वय्कः स्वास्थ्य मन्त्री थ्यंक नं जुयादिल ।

नेवाः भाषायात शिक्षाया माध्यम लिसें सरकारी ज्याखँय् छ्यलाबुलाय् हयेगु खँय तालय् हंके मफुत तर नेपालभाषाया वास्तविक नां नेवारी मखु नेपालभाषा खः धकाः सरकारी तवरय् आधिकारिक रूपय् क्याबिनेटं पारित याकाः गजेटय् हे पिथंकाः घोषणा याकेगु ज्याय् धाःसा वय्कलं म्हितादीगु भूमिका ऐतिहासिक खः । शासन सत्ताय् हालिमुहालि यानाच्वंपिं राजनैतिक पार्टीया नेतात व नेपाःया कर्मचारीतन्त्रय् एकछत्र यानाच्वंपिं खय ब्रम्हुतय्सं थुकियात आतलें बेवास्ता यानाच्वंगु धाःसा मेगु हे खँ जुल ।

 

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS