चथाः व चथाःस्वां

डा. निर्मला जोशी

नेवाःतय् न्ह्याग्गु नखःचखः हंसां चन्द्रमाया गतिया लिधंसाय् हनी । छुं विशेष तिथियात कयाः थःगु संस्कृतिकथं देशं देय्या मनूतय्सं न्ह्यइपुक नयेत्वने यानाः नखःचखः हनी । नेपाः देय् तजिलजिया ल्याखं तःमिगु देय् धकाः नां दं । थन हनाच्वंगु नखःचखः सामाजिक, मनोवैज्ञानिक, वैज्ञानिक दृष्टिं नं महत्वपूर्ण खनेदु । थन हनाच्वंगु नखःचखलय् प्रकृति व जनजीवनया गतिविधि दुबिनाच्वंगु नं उत्तिकं हे दु । थ्व हे झ्वलय् विशेष रुपं न्ह्यथने माःगु नखःचखःया धलखय् चथाः नं लाः ।

चथाः थः छेँजःपिं जक मुनाः न्यायेकीगु छगू चखः खः । यंलाथ्व चौथिकुन्हु हनीगु जूगुलिं थ्व चखःया नां हे चथाः जूवंगु खः । थ्व चखःयात गणेद्यः बूगु दिं जूगुलिं गणेश चौथि नं धाः । चथाः धइगु तिमिला, गण्ोद्यः, पुज्यानाः हनी । मोहनि नखःलिसे स्वापू दुगु चीधंगु नखः खः । उकिं थुकियात चीधंगु मोहनि नं धायेगु याः । चीधंगु मोहनि जूगुलिं हे चथाः बांलाःसा मोहनि नखः नं बालाइ, चथाःबलय् वा वल धाःसा मोहनीबलय् नं वा वइ धइगु जनविश्वास दु । चथाःकुन्हु छेँ यचुपिचु यानाः नीसी याइ । नीसी धुंकाः द्यः पुज्यायेत बजि, स्याःबजि, पालु कुचा, हाकुमुस्या, भुति, न्या, लां, माय्वः ज्वरे यानाः समय् ज्वलं दयेकी । थुकुन्हु छेँय् ला दुत हये हे माः धइगु मान्यता दु । थुकुन्हु ला दुत महल धाःसा मोहनिबलय् नं ला तयाः भ्वय् न्यायेके खनीमखु धाइ ।

चथाःकुन्हु थीथीकथंया कःनि, मुस्या, बकुलाः, चाना, छ्व, बरां, कय्गू सियाः द्यःयात छायेगु याइ । थुकियात हलिमलि धाइ । उकिं थुगु चखःयात हलिमलि नइगु नखः नं धाः । चथाःकुन्हु पुज्याइम्ह द्यः चथाःद्यः खः । थ्व द्यःयात खुँद्यः धकाः नं धाः । थ्व द्यःयात खुँद्यः धायेगुसिबें नं थ्व तसकं चलाखम्ह द्यः खः । चथाःद्यःयात दुःख बीगु लागि छाःगु बूवः छायेगु चलन जूगु खः धइगु धापू दु । तर चथाःबलय् न्हूगु कःनि, मुस्या वयेधुंकी । उकिं उबलय् कःनि, मुस्या व मेमेगु नं न्हून्हूगु बूबः छायेगु यानातःगु खः

हलिमलि छायेगु नखः दुने वैज्ञानिकता दुवालाः स्वयेबलय् कःनि, मुस्या स्वास्थ्यया निंतिं तसकं मज्जिमगाःगु नसा खः । उकिसनं थुगु इलय् न्हूगु बूबः बालि दुहां वइगु ई जूगुलिं चथाःद्यःया प्रसाद हे हलिमलि जूवन । थ्वकुन्हु फ्वंसि पु व बस्पति पु नं सियाः नइ । छाय्धाःसा थ्वयां न्ह्यः फलफूल नयेगु नखः सापारु जूगुलिं बःसि, फ्वंसि सय् ब्याइगुलिं उकिया पुसा फ्वंसिपु व बस्पति नं तयार जुइधुंकी । नेवाः नखः धयागु कृषि (Agricultural festival) नखः, गुबलय् कृषिया छु नसा उत्पादन जुइ उबलय्या नखःबलय् व हे नयेगु याइ ।
बःसि दुनेच्वंगु छाःगु पुयात बस्पति धाइ । बस्पति दुुने देसी बरां थे च्वंगु पु दइ । थुकिया सवाः खाइसे च्वनी । चथाःकुन्हु नयेगु हलिमलि नापं सियातःगु बस्पति पु नये हे माः धइगु दु । थथे बस्पति पु नये हे माः धयातःगु कारण दुवालाः स्वयेबलय्् बस्पति खाइसे च्वंनीगुलिं प्वाथय् च्वपिं की स्याइगु व चिनील्वय् (Diabetes) कम याइगुलिं यानाः खः । अझ बस्पतिइ दइगु महत्वपूर्ण रसायन तत्व अमगिडालिनं (Amygdalin)  ब्लड प्रेसर कम याइ, क्यान्सर ल्वय्या सम्भावनायात कम याइ । बस्पतिइ दइगु ग्लीसराइड्सं (Glycerides) नुगःचु स्याइगु ल्वय् दइमखु धइगु छगू अनुसन्धानं प्रकाशित यानाः क्यनेधुंकूगु दु ।

बस्पति पु कचिकं नयेमजिउ, यक्व नं नयेमजिउ, उकिं बस्पति सियाः उकिया पु निगः स्वंगः जक नयेगु याइ । थ्व ल्याखं नं चथाःयात भ्वय् नयेगु व पूजा यायेगु सिबें नं थःपिनिगु हे उसाँय्या निंतिं न्यायेकीगु चखःकथं कायेछिं । थ्व बाहेक चथाःया तिमिलालिसें नं स्वापू दु । थुकुन्हु मिलायात खुँद्यः/चथाःद्यः धायेगु नं चलन दु । थुकुन्हु मिलायात स्वये मजिउ धइगु जनविश्वास दु । थुकुन्हु मिलायात स्वल धाःसाः खुँ पाः ल्याइ धइगु धापू दु । उकिं थ्वकुन्हुु बहनी मनूत क्वथां हे पिहां मवसे च्वनी ।

खुँ पाः मल्यायेमा धकाः छेँजःपिनि थुकुन्हु थुथाय् दइगु मल्ता, तुसि, बःसि, खाइसि, धःपासि, कागति आदि म्हय् घानाः छेँय् दुने हे सुलाच्वनी । बहनी त्वालय् खिचां उइ धुंकाः जक क्वथां पिहां वयाः चथाःद्यः पुज्यायेत कःसिइ बँ थिलाः उकिया द्यःने पलेलप्ते लायाः चन्द्रमाद्यः तइ, सुकुन्दा च्याकी, गणेद्यः, चन्द्रमा पुज्याइ । चन्द्रमा पुज्याइबलय् खुँ पाः ल्याइ धकाः म्हय् घानातःगु मल्ता वा मेमेगु सि थुम्ह द्यःयात हे छाइ ।

पलेलप्ते द्यःने गणेद्यः,चन्द्रमा, सुकुन्दा मत च्याकाः पुजा यायेगु

पलेस्वां, चथाःस्वां, पालुमाः, तुमा, पासि, लैं, तुसि, समय्बजि, हलिमलि नापं सियातःगु बस्पति तयाः द्यः पुज्याइ । गणेद्यः बुदिं जुयाः गणेद्यःयात नं पुज्यायेगु चलन दु । गुगुं नं ज्या शुरु यायेन्ह्यः गणेद्यः पुज्याःसा ज्या सुथां लाइगु विश्वासय् गणेद्यः पुज्याइगु खः ।

थुकुन्हु क्वथाय् वा धुकुतिइ सुनानं खनेमदुगु थासय् गोप्यकथं स्वपुचः हलिमलि, सियाःतगु बस्पति, तुसि, थीथीकथंया सि तयाः चथाःद्य पुज्यायेगु नं चलन दु । गुलिसियां धाःसा गणेद्यः पुज्याये धुंकाः तिनि मिला स्वयेगु चलन दु । गुलिसिनं धाःसा बहनी मिला लुइधुंकाः कःसिइ लखं च्वयेकाः आसनकथं तपाःगु देय्मा दिकी । उकिया द्यःने पलेलप्ते लायाः गणेद्यः व चन्द्रमा स्वनाः पुज्याइ । दकलय् लिपा भ्वय्ज्वलं तयाः ब्व छायेधुंकाः थःपिनि नं भ्वय् नइ । अथे जुयाः चथाः यक्व बालाकं हनेमाः धकाः पलेलप्तेय् हे तयाः भ्वय् नयेगु नं प्रचलन दु । थुकथं पलेलप्तेय् भ्वय् नयेगु कारण उगु लप्तेय् यक्वकथंया ल्वय् लंकीगु गुण दुगुलिं खः । अनुसन्धानं सिइदुकथं पलेलप्तेय् तयाः नयेबलय् प्वाः स्याइमखु, झाराबान्ता जुइके बीमखु ।

चथाःस्वां
चथाःया मेगु विशेषता धइगु चथाःद्यः पुज्यायेत छ्यलीगु चथाःस्वां नं खः। स्वनिगलय् चथाःया दिंयात माः धकाः चथाःस्वां क्यबक्यबय् हे पिनातइ । द्यःयात छायेत धकाः चथाःस्वां पिनातःसां थुगु स्वां दुगु थासय् पति, कुसि, धँय्, भुजिं, माकःचा व मेमेपिं कीत वये फइमखु धइगु धापू दु । थुकथं थीथी गुणं जाःगु थ्व स्वांयात नेपालीभाषां माखेमाउरो, ग्वामेझार, झिंगाझार, जुमालो, जुम्री, ज्वानेझार, कर्ना, किरेझार, उरुसेझार, उपिँयाझार धकाः म्हसीकाच्वंगु दु । चथाःबलय् चथाःद्ययाःत छायेमाःगु जुयाः थ्व स्वांयात नेवाःभासं चथाःस्वां धाःगु खः । थुकथं वातावरणीय रुपं ज्या वःगुु चथाःस्वां धाःसा लोप जुजुं वनीगु अवस्थाय् थ्यंगु दु ।

चथाःबलय् बजारय् मियातःगु बस्पति, पलेलप्ते, चथाःस्वां

ल्याटिन (Latin) भाषां बौघेनघौसियनाएल्बीफ्लोरा (Boenninghauseniaalbiflora (Hook.) Rchb. ex Meisn नां छुनातःगु चथाःस्वां नेपाः, पाकिस्तान, भारत, चीन, इन्डोनेसिया, फिलिपिन्स, म्यानमार, थाइलाण्ड, लाओस, उत्तर भियतनाम, जापानय् ५०० निसे २८०० मिटर तक तजाःगु थासय् दइ ।BodinieriathalictrifoliaH.Lev.&Vaniert; RutaalbifloraHook.;RutadampatisBuch.-Ham. ex D. Don थ्वयागु पर्यायवाची वानस्पतिक नां खः ।

थ्व स्वां दाम्पाते (वासपतिकनां Thalictrumfoliolosum या हःथे जूगुलिं थुकियात बुचानन ह्यामिल्टनं थ्वयागु वैज्ञानिक नां रुटा दाम्पाटिज् (RutadampatisBuch.Ham. ex D. Don) Prodromous Florae Nepalensis सफुलिइ प्रकाशित यानाःतगु दु । ल्याटिन भाषाय् नं रुटा(Ruta) धइगु नस्वाःवःगु, अल्बीफ्लोरा albiflora)० धइगु तुइसे च्वंगु स्वां खः । चथाः स्वांमा ४० निसे ६० सेन्टीमिटरतक तमा जुइ । हः चिचिहः जुयाः झ्वाम्म च्वनी । हः नस्वाइ । थ्व स्वां असारनिसे कार्तिक महिनातक ह्वइ ।

चथाःस्वांयागु यक्व महत्व दुगुलिं नेवाःतय्सं थुकियात चथाःलिसे स्वापू दयेकाः द्यःयात छायाः, छेँय् तयाः वासः कथं नं छ्यलेगु याःगु खनेदु । थुकिया हः नस्वाःगु जक मखसें हः तिसिनाः घालय् तल धाःसा घाः लनी । म्हय् चासुकै वल धाःसा म्हय् बुलेगु याइ । कपाः स्याइबलय् हःयागु तिं कपालय् बुली । लिसें भाद्रं तसकं तांन्वयाच्वंगु इलय् की, पति, धँय्, कुसि व सिं दुःख बी । उकिं चथाकुन्हु सुथय् हे छेँ छखां नीसी यानाः चथाःस्वां दुकाइ । थुकिं छेँय् किलं दुःख बीमखु धइगु मान्यता दु । थुकथं महत्वं जाःगु थ्व वनस्पति थौंकन्हय् न्यायेगु मीगु हे म्हो जुइ धुंकल । चथाःस्वां, पलेलप्ते व बस्पतिया बजाः नं तसकं म्हो जुइ धुंकल । थथे जूगुया मू कारण मेमेगु आयातित स्वां व वनस्पतिं यानाः खः धायेफु । थौंकन्हय् चथाःद्यः पुज्याइबलय् छ्यलीगु थीथी हलिमलि व स्वांया आधारय् थथे धायेफुगु खः । गुकिंयानाः नेपाःया मौलिक ज्ञान हे न्हनीगु अवस्थाय् थ्यंगु दु ।

चथाःद्यवं खनी धकाः क्वथाय् सुलाच्वनीबलय् अजिपिंसं पुलांबाखं कनाः मनोवैज्ञानिक पहलं तयार यायेगु भूमिका दुगु थुगु चखःबलय् न्हूगु कःनि, मुस्या, तुसि, बस्पति नयेगु, पलेलप्ते भ्वय् नयाः ल्वचं मुक्त जुइगु गुण दुगु थ्व चथाः आधुनिकता लिसें थुकी माःगु वनस्पति त्वःताः यंकेगु अले न्हून्हूगु ज्वलंयात थाय् बीगु खःसा थुकिया सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, स्थानीय ज्ञान नं न्हनावनी । उकिं थौं हे थुज्वःगु खँयात संरक्षण यायेगु नितिं नं अभिलेखीकरण यानाः प्रचारप्रसार यायेमाःगु आवश्यकता ब्वलंगु दु । थुकी छ्यलीगु वनस्पतिया संरक्षण यानाः जैविक विविधता व स्थानीय ज्ञानयात सुरक्षा यायेमाःगु आवश्यकता दु ।

(किपा सौजन्य – सुमित्रा श्रेष्ठ व निर्मला जोशी)

नेपालभाषा टाइम्स

च्वमिया मेमेगु

• भाषासेवी विष्णु चित्रकार मंत, कन्हय् जगतसुन्दर ब्वनेकुथिइ अन्तिम श्रद्धाञ्जलीया निंतिं तइगु
• कुमारी छेँया त्वरं पुनर्स्थापना (भिडियाे रिपाेर्ट)
• बोस्टनय् सक्वया सम्पदाया चित्रकला ब्वज्या
• एनपीपीएया नायः पदय् शान्ति श्रेष्ठ
• समाजसेवी दिलबहादुर मानन्धर मंत