तःचतं गुथि व मरुसतःया स्वापू

उर्मिला ताम्राकार

तःचतं गुथि धयागु मरु पिगंननि, काष्ठमण्डप नगरया ताम्राकार (तवः)तय्सं द्वलंद्वः दँ न्ह्यःनिसें थौंतकं मदिक्क न्ह्याका वयाच्वंगु पञ्जरां गुथि खः । ‘पञ्जरां’ नेपाल मण्डलय् नेवाः बौद्धतय्सं दानया हे नामं हनीगु छगू अतिकं महत्वपूर्णगु मौलिक नखः खः । थ्व नखः यलय् गुंलाथ्व अष्टमीखुन्हु न्यायेकीगु खःसा येँ, किपू, थिमि, ख्वप व भ्वँतय् गुंलागा त्रयोदशिकुन्हु न्यायेकी । अथेहे स्वनिगलं पिने पाल्पा, तानसेन, पोखरा व तिब्बतया मुख्य केन्द्र ल्हासाय् तक नं थ्व हे न्हिकुन्हु पञ्जरां नखः न्यायेकीगु चलन दु । थ्व नखःकुन्हु शाक्यभिक्षु तथा वज्राचार्य सर्वसंघया कुलपुत्रपिंसं पञ्जरां काः वइगु खः ।

प्रवज्या सम्बरया अभिषेक कयातःगु मदुपिंसं पञ्जरां काःवये दइमखु । शाक्य, बज्राचार्य, तथा सकल नेवाः बौद्ध जयमांपिंसं दान बीगु याइ । थुगु दिनय् सकल बौद्धतय्गु छेँखा छेँखापतिं, बाहा बहिलिइ, दुवातय् दानशाला हे दयेकाः दिपंकर बुद्ध, बोद्धिसत्व, लोकेश्वर, तारा, करुणामय, बसुन्धरा, शाक्यमुनि बुद्धया प्रतिमा, फुलदानी गुलुपाः पौभाः आदि झःझः धायेक ब्वयाः दान बिइगु सामग्री दक्वं तयार यानातइ । थ्वकुहु विशेष यानाः दान बिइगु सामाग्री धयागु जाकी, वा, छ्व, माय्, कय्गू, हलः, बलः, गुलः, सूमरी, फलफुल, अम्बः, चि आदि खः । थ्व बाहेक थौंकन्हय् मेमेगु बस्तुत चकलेट, सिसाकलम, डटपेन, रुमाल, आदि अनेक बस्तुत नं बिइगु चलन दु ।

‘पञ्जरां’ शब्दया उत्पत्ति तथा शाब्दिक अर्थयात कयाः विद्वानवर्गपिंसं थःथःगु धारणा न्ह्यब्वयातःगु दु । गथेकि पञ्जदां, पिण्डजादान, पङजादान, पञ्जादान, पञ्जरां, पञ्चदान आदि । गुम्हेसिनं पृथ्वीलय् उत्पन्न जूगु जाकी, बूबः, फलफुल आदि वस्तुत दान याइगुलिं पञ्जदान धाःगु खः धकाः धयातल । ‘पं’ या अर्थ ‘चा’, ‘ज’ या अर्थ ‘उत्पन्न’, चां बुया वःगु अन्न दान बिइगु जुया पंजदानं धाइगु व पंजदानं पञ्जरां जूवंगु खः । पं. बद्रीरत्न बज्राचार्ययाकथं पूजा, भोजन, पान, वासः, व न्हिंन्हिं ज्याख्यलय् माःगु न्याताजि बस्तु दान याइगुलिं पञ्चदान धाःगु खः । हेमराज शाक्यजुयाकथं भिंगु मार्सी जाकिया खीर दयेकाः श्रद्धापूर्वक थःगु ल्हातिं आर्य संघयात दान बिइगुलिं पञ्जादां धाःगु खः । बुद्धकालिन इलय् उपासक–उपासिकापिंसं श्रद्धापूर्वक बुद्ध नापं भिक्षुसंघपिंत थःगु ल्हातं भोजन, चीवर, शयनासन व वासः दान याइगु चलन दु ।

पञ्जरांया दिनस मरुया तवःतय्सं मरुसतः व सिँल्यं सतःया दथुइ च्वंगु चकंगु थासय् तःधंक सिँयागु दानशाला (मण्डप) दयेकाः सरुवा जाकि, ध्यबा, बूबः अले तःधंगु चतनं तुयाः जा थःगु ल्हातं दान बिइ । अथे जुयाः थुकियात तःचतं धाइगु खः । थुगु दान कायेत येँ, यल, ख्वप, किपु , नाला व बुँगं निसेंया शाक्य बज्राचार्यपिं वयेमाः । नाला, बुङ्गमति, किपू व जनबहाया करुणामयपिंत अनिवार्यकथं निसलाः दान बिइमाःगु नं चलन दु । थुगु थासंनिसें पांजुपिं थन वया दानशालाय् सहभागि जुइगु खः । पिगंननीया सकल कवःपिंसं थ्व मण्डपय् वयाः दानप्रदान यायेमाःगु जुल । थ्व गुथि न्यायेकेत न्यान्हु माःगु जुल ।

दकलय् न्हापां गुंलाथ्व पारुकुन्हु ताडपत्रय् च्वयातःगु अष्टस्राहसिका प्रज्ञापारमिता सपूmयात गुरुजुं पूजा यानाः प्रारम्भ याइ । थ्व सफुलिइ ‘मतह देव’ धयाम्ह जुजुया पालय् आडो सालय् (?)च्वकागु खँ उल्लेख जुयाच्वंगु दु । थ्व प्रज्ञापारमिता सपूm गुंला लच्छि ब्वनाः क्वचायेकीगु खः । गुंलागा द्वादशीकुन्हु दान यायेत माःगु सामानत फुक्क स्वनाः विधिवत पूजा यानाः जा थुइ अले बहनी गुथियारपिं च्वना छ्वय्लाभू याइ । त्रयोदशिकुन्हु दानशालाय् थ्व हे जा दानप्रदान जुइ । थ्व जा तसकं वासः लगे जू धकाः तापाक तापाकंनिसें मनूत वयाः काःवइगु चलन यद्यपि थौं तक नं दनि । थुकुन्हु सिँयागु दानशाला हे ग्वयाः नीसी यानाः, शुद्धगु वसतं पुनाः छुं हे मनसे न्हिच्छि तक हे छम्हेसिनं दान यानाच्वनी । अन्तय् पूmबरे वयेकाः बाकि दनिगु जाकि दक्वं दान यानाः दानया ज्या क्वचायेकी । चतुदर्शीकुन्हु सकल गुथियारपिंत खीर भ्वय् नकी । अनं गुंलागा पारुकुन्हु ल्याःचाः स्वयाः धुंकी । अले मेगु दँया निंतिं पाःब्व लःल्हानाः तःचतं गुथि क्वचायेकी ।

थुगु पञ्जरां गुथि व मरुसतः(काष्ठमण्डप)या दथुइ तसकं तःधंगु स्वापु दयाच्वंगु दु । तःचतंया लागि दान यायेत मरुसतलय् च्वनाः जा थुइमाःगु जुल । दानशाला दयेकीगु सिँग्वं नं न्हापा थन हे तयातइगु खः । थुकिया संरचना गुलि पुलां तःचतंगुथि नं उलि हे पुलां धयागु खनेदु । थुकिया ल्याःचाः च्वयातःगु यक्व हे ताडपत्रंपाखें थ्व खँ स्पष्ट जू ।

मरुसतः गुबले निर्माण जुल धयागु खँय् विवाद खनेदु । २०७२ सालया तःभुखाय् लिपा डरहम विश्वविद्यालयया प्रोफेसर रोविन कनिघमया नेतृत्वय् जूगु पुरातात्विक सर्भेक्षणय् नं थ्व मरुसतःया जग नीनिसः दँ पुलां जूगु खँ वैज्ञानिक प्रमाण लूगु दु । थुकिया पुरातात्विक उत्खनन व अनुसन्धानं थ्व मरुसतःया संरचनाया थौंया स्वरुप छक्वलं बने जूगु मखु धयागु खँ नं पुष्टि जूगु दु । थीथी कालखण्डय् थुकिया जिर्णोद्धार जुयाच्वंगु खँ पुष्टि जूगु दु । पाँचौं शताब्दी सातौं शताब्दी, नवौं शताब्दी व एघारौं शताब्दी पाखे पुनिर्माणया ज्या जूगु खँ पुष्टि जूगु दु । नवौं शताब्दीया इलय् नेपाल सम्बत सुरु जूगु खः । थ्व हे इलय् मरुसतःया जिर्णोद्वार जूगु अले थुगु पञ्जरां कुन्हु न्यायेकीगु मरुया ताम्राकारतय्गु तःचतं गुथिया तसकं पुलांगु छगः खासिइ जिर्णोद्वार ने. सं. १ धकाः च्वयातःगु विचारनीय खँ जुल ।

थौंकन्हय् मरुसतःयात काष्ठमण्डप धायेगु याना वयाच्वंगु दु । नापं नेपाया राजधानी थ्व हे काष्ठमण्डपया नामं काठमाडांै धकाः प्रचलित जुयाच्वंगु दु । देवमाला वंशाबली कथं श्री लक्ष्मी नरसिंहया पालय् ने. सं. ७१५ सालय् मदुसतल निर्माण जूगु धकाः उल्लेख यानातःगु दु । थ्व इलय् थ्व थाय् तसकं सुन्दर जुयाच्वंगु जुल । झंगःपंक्षी, नाना स्वां सिमात दुगु साप हे न्ह्यइपुसे च्वंगु वनखण्ड जुयाः थ्व थाय्यात मधुवन धाइगु जुयाच्वन । अथे जुया? थन निर्माण जूगु सतःयात मधुसतः धाःगु हँ । लिपा वनाः मधु सतलंं मदु सतः, अनं मरु सतः जूवन धयागु खँ जिं न्यनातयागु खः ।

थीथी इलय रचना जूगु नामसङ्गीत, परमार्थनामसङ्गीत, शतशाहस्रिका प्रज्ञापारमिता थेंज्याःगु धार्मिक ग्रन्थ, थीथी थासय् च्वंगु अभिलेखय् काष्ठमण्डप छगू नगरया रुपय् उल्लेख जुयाच्वंगु खनेदु । पञ्जरांखुन्हु मरुइ ग्वइगु सिँयागु दानशाला अर्थात काण्ठमण्डप पाखें हे शहरया नां काठमाडौं जूवंगु धाइ । ने. सं. ६०५ (वि.सं.१५३१) या मरुसतलय् च्वंगु ताम्रपत्रय् ‘विष्णु मत्याः पूब्र्वकूले इहैव स्थाने श्री काष्ठमण्डप नगरे’ अर्थात विष्णुमतिया पूर्व किनारा अवस्थित थ्व हे श्री काष्ठमण्डप नगरय् धयागु उल्लेख जुया च्वंगुलिं नं थ्व नगर धयागु पुष्टि जू वं । अथे हे थ्व छगू नगरया कथं मेमेगु यक्व धार्मिक ग्रन्थय् नं उल्लेख जुयाच्वंगु झीसं खंकेफु ।

काष्ठमण्डप व तःचतं गुथिया तसकं घनिष्ठ सम्बन्ध दुगु जुल । तःचतं गुथि नेपालय् गुबलय्निसें प्रचलनय् वल धकाः थ्याक्क धाये मफुसां थ्व नखः प्राचीनकालंनिसें हे हना वयाच्वंगु पक्का खः । थौँकन्हय्या मरु सतः दुगु थासय् यक्व न्हापा तःधंगु महाविहार दुगु खँ जिं न्यना तयागु दु । भाजु जोन के. लकं नं ‘बुद्धिष्ट मोनाष्टरिज अफ नेपाल’ नांया थःगु सपूmतिइ थन काष्ठमण्डप धैगु विहार दुगु खँ उल्लेख याना तःगु दु ।

थ्व हे लागाय् पद्मपाणि लोकेश्वरया क्वाःपा छेँ, मञ्जुश्री, महाँकाद्यः, गनेद्यः, अमिताभबुद्ध दुगु तोरण, प्रवेशद्वारय् ततःधंपि सिंहत, गःकुटी (गन्धकुटी) आदि दुगुलिं थन न्हापा तःधंगु हे विहार दुगु जुइमाः धकाः धायेथाय् लँ दु । अथे जूगुलिं न्हापांनिसें हे थनया महाविहारय् दानशाला (काष्ठमण्डप) दयेकाः पञ्जरां विइगु चलन दुगु जुइमाः धका धायेछिं । देवमाला वंशावलिकथं ‘राजा विक्रमसेनं दक्षिण देशं षट्शास्त्री महेश्वर थाकुर झिके यानाः वइगु समतिं कलिगत २९७३ रे बौद्धमार्गितसें श्रावण शुद्धि पारुंनिसें भाद्र बदि ३० तक बौद्ध याता अले बदि १३ (त्रयोदशि) दिन अन्नदान याकेगु चलन दयेका बिउगुंलि व दिन कुन्हु मरुत्वालय् प्यंगः घोंसिँया मण्डपय् च्वना अन्न दान यायेगु रीत चले जूगु । लिपा बृषभदेव जुजुया पालय् गुठी तयाः स्थिति बाँधे यानाः रीत समेत चले याना ब्यूगु यद्यपि चले जुयाच्वंगु दु । थ्व त्वाले सिँयागु दबलि (मण्डप) दुगुलिं काठमाडौ धका नां प्रख्यात जुल’ । थुकथं मरुसतः(काष्ठमण्डप) व तःचतं (पञ्जरां) गुथि नापया सम्बन्ध प्राचिनकालंनिसें दुगु व थांै तक नं निरन्तर रुपं न्ह्याना च्वंगु जुल ।

सन्दर्भ सामाग्री
‘काष्ठमण्डप’ संक्षिपत परिचय, रमेश जंग थापा
देवमाला वंशावलि

John k. Loke SJ. “A survey of the Baha and Bahi of the Kathmandu Vally

तःचतं गुथिया अप्रकाशित श्रोत
न्यनेकने

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS