छन्दया छमछम : छन्द १०१ व नेवाः गजल

जि छेँकुलब्यां गनं वने फुगु मखु, अथेसां थौं जिगु ल्हातय् लात तःजिक क्वचाःगु स्वक्वःगु साहित्य नखःया ज्याझ्वलय् उलेज्या जूगु भूषणप्रसाद श्रेष्ठजुया ‘नुगःया गुनुगुनु’ व अथेहे उकुन्हु ल्हातय् लाःगु खः वय्कःयागु ‘छन्द १०१ व नेवाः गजल’ । नेपालभाषाय् थौंकन्हय् या ई महाकाव्य व खण्डकाव्ययागु मखुत । ताःताःहाकःगु कविताया ई नं मखुत धाःसां जिउ । कविलिसें कल्पनाया फय्खतय् ब्वये फःसा जक थुइगु कविता व कविता ब्वनाः छु धाःगु जुइ धकाः थुइकेत न्ह्यपुया कसरत यायेमाःगु कविता ब्वनाः सर्वसाधारण ब्वामिं मज्जा काये थाकु। कविता तुतः ब्वने थें ब्वँ जक ब्वनेत मखु। ब्वना थें थुइकेत खः, थू थें मज्जा कायेत खः ।

भूषणप्रसाद श्रेष्ठया हाइकु व गजल, सः ग्वःछि खँग्वः धुकू, सछि दँया नेपालभाषा काव्य ल्यया व सछिदँया नेपालभाषा बाखं ल्यया तथा वय्कःया बाखंत ब्वनाः जितः ताल भूषणप्रसाद श्रेष्ठ नेपालभाषाया भूषण खः, ससुमाजुं बिउगु प्रसाद खः व हाइकु व गजलय् श्रेष्ठ खः ।

छन्द संस्कृत भाषाया देन खः । उलि जक मखु स्वर व व्यञ्जन ह्रस्व, दीर्घ व विसर्ग नं संस्कृत भाषां हे बिउगु ज्ञान खः । धातुया थलबल बांलाक छ्यलेसल व छ्यल धाःसा उकी चमक पिहां वइ व यक्व ज्या नं बिइ । मसल धाःसा तज्याइ, खतं नइ, वथं गइ । संस्कृत भाषाया कवितसें छन्दय् महाकाव्य, खण्डकाव्य व काव्य च्वयाः थःगु प्रतिभा क्यन । व हे छन्दया आधार कयाः  नेपालभाषाया कवितसें थःगु प्रतिभाया चमत्कार क्यनेगु याःगु खः । प्याखं हुले सःम्ह जुल धाःसा न्ह्यागु थासय् नं प्याखं हुलाः वं थःगु कला क्यनी । मसःम्ह जुल धाःसा वयात दबू हे वाराक्वारा सं थें जुइ । भूषणप्रसाद छन्दय् गजल च्वयेफुम्ह जक मखु छन्दया व्याकरण नं कनेफुम्ह खः ।

महाकवि कालिदासं थः यज्जुयात छन्द स्यनेत, शीघ्र छन्दबोध च्वल । झी नेवाःतय्त छन्द स्यनेत महाकवि सिद्धिदास अमात्य व पण्डित नीलवज्र वज्राचार्यं छन्दशास्त्र च्वया थकल । भूषणप्रसाद श्रेष्ठं ‘छन्द १०१ व नेवाः गजल’ सफुलिइ छन्द च्वयेगु तरिका न्ह्यब्वयादिल ।

झीगु ल्हातय् झिपतिं दु। झिपतिं झिथाय् तलकि सछि जुइ । व्यावहारिक जगतय् सछिया यक्व हे भूमिका दु। भूषणप्रसादयात सछिया संख्यां साःगु खनेदु। वय्कलं सछिदँया नेपालभाषा काव्य ल्यया व सछिदँया बाखं ल्यया सम्पादन यानादिल । आः सछिदँया नेपालभाषा निबन्ध ल्यया सम्पादनय् संलग्न जुयाः सनाच्वनादीगु दु। छन्द १०१ व नेवाः गजल धयागु नं १०० हे खः, १ छगः ल्याः फ्वसा खः ।

नातिकुति खँ ल्हाये धुंकाः भूषणप्रसाद श्रेष्ठया छन्दय् गजल हे छसिकथं न्ह्यब्वये । झीसं बिचाः हे मयाना थेंज्याःगु छगः जक आखःया छन्द नं दुगु जुयाच्वन । व ‘झी’ छन्दय् छ्यलातःगु गजल थथे खः –
झी !- झी !- ‘झी’ !
‘झी’! ‘श्री’- ‘झी’ !

थ्व अतिभावपूण व हिसि दुम्ह ह्याउँमचा थेंज्याःगु गजल खः ।

निगः आखःया स्त्री छन्द –
खः खं
द्यः खं

जः – खः
थः खं ।।

ताताःहाकःगु कवितां धाइगु खँ ४ गः आखःया निगू श्लोकं धयाच्वंगु दु। थ्व श्लोक भावं जक भय् बिउगु मखु, अलंकारं नं उतिकं आकर्षक जूगु दु ।

च्यागः आखःया अनुष्टुप् छन्द
थ्व अनुष्टुप् छन्द संस्कृत भाषाय् तसकं चल्तिगु छन्द खः । देव-देवीया स्तुति, काव्य, खण्डकाव्य, महाकाव्य, धर्मशास्त्र, दर्शनशास्त्र, ज्योतिषशास्त्र, वैद्यशास्त्र, गणितशास्त्र, काव्यशास्त्र व कोष तक नं थ्व हे अनुष्टुप् छन्दय् च्वयातःगु दु। नेपालभाषाया वाबमय शताब्दिपुरुष डा. सत्यमोहन जोशीया ‘जयप्रकाश’ महाकाव्य अनुष्टुप् छन्दय् च्वयातःगु खः ।

अनुष्टुप् छन्दया उदाहरण थथे दु-
जीवन धैगु खः न्ह्याय्गु, गनं दिपाः मयः जितः,
आज्जु मथ्यंक दीम्हाः जि, धेचू–पलाः मयः जितः ।।

संस्कृत भाषाय् प्रमाणिका छन्दया लक्षण थथे दु। प्रमाणिका जरौ लगौ ।

प्रमाणीका छन्दया दृष्टान्त –
छु यायेत झीगु जिन्दगी?
थ्व थःत तीगु जिन्दगी?
थ्व थःगु खः, खयां छु याय्?-
कतः म्हितीगु जिन्दगी ।

नाग वं थें गुजिगुजि कयाः वनीगु जुयाः थ्व छन्दयात ‘नगस्वरुपिणी’ नं धायेगु याः ।

च्यागः आखःया विद्युन्माला छन्द-
थ्व विद्युन्माला छन्दय् फुक्क आखः गुरु यायेमाः- च्वयेबलय् थाकु-ब्वनेबलय् न्ह्यइपु। महाकवि तबः मरुया ‘जिनवर शास्ता’ महाकाव्यय् विद्युन्माला छन्दया बांलाःगु प्रयोग दु। गजलकारया गजल थथे दु –
‘न्हिच्छिं हाय्काः स्वस्वः चःति ̃
तप्तप् ज्वय्काः ग्वःग्वः मोती,
नीलः फुक्कं तीर्थय् मुं थें
जीवन्–क्वंचाय् मुंवा अय्लाः ।।

संस्कृत भाषाय् थ्व छन्दया सूत्र थथे दु –
मो मो गो गो विद्युन्माला ।

पर्वतं झरना झुगुरुं ब्वाइ थें तिंतिं न्हुन्हुं न्ह्याः वनीगु खः थ्व विद्युन्माला छन्द । छन्दया अर्थ खः पल्पसाया माः ।

झिंछगः आखःया छन्द – वियोगिनी
वियोगिनी छन्द मेगु छन्द स्वयाः भचा पाः । थ्व छन्दय् न्हापांगु व स्वंगूगु, निगूगु व प्यंगूगु पाद उत्थें जुइ । थ्व वियोगिनी छन्द नांयात ल्वयेक नुगः मछिंगु लय् तयाः हालेगु छन्द खः । कवि हरि श्रेष्ठया ‘ध्रुव गो’ खण्डकाव्य वियोगिनी छन्दय् च्वयातःगु खः । भूषणप्रसाद श्रेष्ठं बियादीगु दसु थथे दु –
सुनसानगु थाय् जितः छि माः
खुसि छीमाःगु थ्व ताँय् जितः छि माः ।।

पल्यस्वान जि खः, निभाः छि रे !
छिगु जः खः जिगु बाय्, जितः छि माः ।।

झिंछगः आखःया उपजाति छन्द –
न्ह्यःने च्वंगु आखः लघु जूसा उपेन्द्रवज्रा व गुरु जुउसा इन्द्रवज्रा जुइ । न्ह्यःनेया आखः लघु गुरु न्ह्यागुसां जुल कि । ‘उपजाति’छन्द जुइ । संस्कृत भाषाया उपजाति वृत्तय् नेपालभाषाया गजल थथे दु –
दः थःगु झ्याःक्वय् खन्यवं दुबी छ
पर्दां किकाः नं स्वल रे जितः छं !
मखंछु यानाः क्वछुना जि बीवं
न्हाय्कं स्वये थें स्वल रे जितः छं !

झिंनिगः आखः दुगु टोतक छन्द –
टोतक छन्द लय तयाः ब्वनेबलय् यइपुसे न्ह्यइपुसे च्वंगु छन्द खः । साहित्यकार धर्मरत्न ‘यमि’या अर्हत नन्द महाकाव्ययागु ज्ञानमाला भजनय् हालीगु छपु म्येँ न्यने हे यइपुसे च्वं । जनकवि दुर्गालालं टोतक छन्दय् देशभक्तिया बांलाःगु म्येँ चिनादीगु दु। टोतक लसय् गजलमिया गजल थथे दु –
मदु भाव मिखाय्, सदभाव मनय्
खन जिं मनुखं थन न्हूगु मनू !
सुख फुक्क नुनाः, दुख–कष्ट पिनाः
बछि म्वाः, बछि सी थन जूगु मनू !

झिंनिगः आखःया छन्द – भुजुङ्गप्रयात –
पिंगल नाग मनूया रुप कयाः वल । गरुडं खनाः व नं मनूया रुप कयाः वयाथाय् वनाः धाल– छ जिगु आहारा खः, छंत जिं नयेत्यल । पिंगलं धाल – छं नयेसा न, जिगु छगू शर्त दु। जिं छगूलिसे मेगु पाःगु छन्द धाधां वने, छगू हे ज्वःलाःगु गणा वल कि छं जितः न । गरुडं ‘दय्’ धकाः माने जुल । पिंगलं छगू लिसे मेगु ज्वःमलाःगु छन्द धाधां वन, धाधां वन । पिंगलं पुखू छगू खन, अले ‘चतुर्भिर्यकारै भुजिङ्गप्रयातमे्’ धकाः प्यंगू मगण ज्वःलाःगु छन्द धयाः पिंगल पुखुलिइ झ्वाम्लाङ्ग तिंन्हुयाः क्वब्वां वन । थुकथं थ्व छन्दया नां भुजङ्गप्रयात जूगु खः । भुजङ्गप्रयात छन्दया दसु थथे दु –
विदेशय् वनाः सीत लय्ताः मनूत,
स्वदेशय् लुना ‘थः’ फुकीपिं मवःनि ।।
ततःजाःगु मेचय् च्वनीपिं वलं नं
विषं जाःगु लःगाः सुकीपिं मवःनि ।।

झिंप्यगः आखःया छन्द – वसन्ततिलका
वसन्त तिलकाया लक्षण खः – नां खः वसन्ततिलका तमजाजगाया नेपालभाषाय् स्तुति परम्परायात त्याग यानाः आधुनिक कविता च्वयेगु आरम्भ याःबलय् न्हाप न्हापां वसन्ततिलका छन्दयात ल्यःगु खः । छन्दय् च्वये अःपुकेत थथे सूत्र दयेकल – नाना ननानननना नननाननाना । न्हापां वसन्ततिलका छन्द छ्यलेगु यानादीपिं कविपिं योगवीरसिं, वैकुण्ठप्रसाद लाकौल, ‘हृदय’, सिद्धिचरण श्रेष्ठपिं खः । न्ह्यागुं नं वर्णन यायेत थ्व वसन्ततिलका छन्द छ्यलीगु खः । कविरत्न सिद्धिचरण श्रेष्ठया ‘तृष्णा’ खण्डकाव्यय् वसन्ततिलका छन्दया बांलाक निर्वाह जूगु दु । वसन्ततिलका छन्दय् नेवाः गजल थथे दु –
जीवन् न्ह्यज्याय्त कविता जब च्वय् मफै जिं
छन्दय् हनाः थ्व नुगलय् छ वयाःलि च्वः वै ।।
च्वय् च्वय् जि ब्वय्व मतिनाय्, मुखुलिं छ स्वां ज्वी
ब्वय् म्वाय्क अन्ति सलिखय् छ वयाःलि ब्वः वै ।

मालिनी छन्दया सूत्र थथे खः –
न न म ययनिगःति ̃ मालिनी च्याय् छकःद्यु थ्व मालिनी छन्द भक्ति रस व करुण रसय् छ्यलीगु छन्द खः । हृदयया सुगत सौरभ महाकाव्यय् मालिनी छन्दया बांलाक निर्वाह जूगु दु। मालिनी छन्दया दसु थथे द –
कुचुक कुचुक मिंकाः हाल भम्बः छु याय् जिं !
जिगु धुकुधुकु न्यंवा, छन्त शब्दं छु धाय् जिं !
चुलुचुलु वन ई न्हां, खंबलय् रूप छंगु !
तर थ्व फगत पीजा, बल्सि क्यंकाः छु लाय् जिं !

झिंन्हय्गः आखःया मन्दाक्रान्ता छन्द –
नेपालभाषाया न्हापांगु खण्डकाव्य ‘सत्यसती’ महाकवि सिद्धिदास अमात्यं मन्दाक्रान्ता छन्दय् च्वयादीगु खः । महाकवि कालिदासया मेघदूत नं मन्दाक्रान्ता छन्दय् च्वयातःगु खः । मन्दाक्रान्ता छन्दया दसु थथे दु –
ख्याः थें नी थें पुलुपुलु स्वयाः
थःगु ख्वाः छाय् क्यना छं?
न्याक्कुं काक्कां चुलुबुलु जुयाः
रूप–जाः छाय् प्यना छं?

रूपं न्ह्याम्म्हं गुजुगुजु मकाः,
रूप व्यर्थय् क्यना छाय्?
झंगः ब्वय् थें भुरुभुरु ब्वयाः धा, जितः
छाय् क्यना छं?

झिंगुंगः आखःया छन्द – शार्दूलविक्रीडित
धुँ न्यासि वं थें न्ह्याइगु थ्व शार्दूलविक्रीडित छन्द प्रायः जोशं जाःगु खँ वर्णन यायेत छ्यलीगु खः । महाकवि सिद्धिदास अमात्यया सिद्धिरामायण महाकाव्यय् शार्दूलविक्रीडित छन्द आपाः छ्यलातःगु दुसा मेम्ह महाकवि गिरिजाप्रसाद जोशीया ।।।ल्वहंमा’ महाकाव्यय् छुं भति दु। शार्दूलविक्रीडित छन्दया नमुना थथे दु –
‘थः’ धाःपिन्त तकं मकंगु खँ जितः
छाय् कंगु वं जिं मस्यू !
स्याःन्याःपिन्त थ्यनाः जितः जक
न्ह्यलं छाय् थंगु वं जिं मस्यू !

थः ज्वी ग्याःगु लँपुं जितः
खिउँबलय् छाय् यंगु वं जिं मस्यू !
झःझःधाःगु क्यबय् न्ह्यज्याःगु थ्व पलाः
छाय् पंगु वं जिं मस्यू !

नीछगः आखः दुगु स्रगधरा छन्द –
स्रग्धरा छन्द छुं खँया वर्णन यायेत छ्यलीगु छन्द खः ।
प्रेमय् छं ब्यूगु कं नं
जिगु यचुगु मनं स्वां धकाः भाःपिया बी
कं नं खः अब्ग स्वांया,
लुल जिगु मतिनाय् बां धकाः भाःपिया बी ।।

थ्व च्वसु नं न हे दिनाबी ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS