चिनील्वय् : असन्तुलित नसा व छेँय्छेँय्या समस्या

थौंकन्हय् म्हो उमेरया मनूतय्त नं मुटुल्वय्, चिनी ल्वय्, उच्च रक्तचाप थेंज्याः गु ल्वचं कयेगु याना हःगु दु । ‘थुकिया कारणत दक्वं झीगु हे ल्हातय् दु’, जनस्वास्थ्य विज्ञतसें धयादी, ‘झीगु जीवनशैलीलिसे स्वानाच्वंगु खः दु । झीगु आनीबानी, रहनसहन, नसात्वँसाया खँ, व्यायाम मयायेगु व मेगु दकलय् तःधंगु समस्या धइगु तयारी नसाज्वलं नयेगु खः ।’

वय्कःपिनिगु धापूकथं जीवनशैलीलिसे स्वानाच्वंगु खँत दक्वं चिनील्वय्लिसे जक मखसे मृत्युया जोखिम ब्वलंकीगु मेमेगु कारणलिसे नं अन्तरसम्बन्धित जू ।सन् २००५ य् मृत्युया प्रमुख कारणमध्ये ११ गूगु थासय् चिनील्वय् अर्थात मधुमेह सन् २०१६ य् खुगूगु थासय् थहां वंगु छगू अध्ययनं क्यंगु दु ।

झीसं सिउ मचांनिसें हे ‘ब्यालेन्स डाइट’ (सन्तुलित भोजन) यायेमाः धकाः ब्वना वयाच्वनागु खः । तर ‘सन्तुलित भोजन’ ग्रहण मयाःगु कारणं मनू थीथी ल्वचं ग्रस्त जुया वयाच्वंगु दु । साःसाःगु नसाज्वलं नयेगु, मसाःगु मनयेगु मनूया प्रवृत्ति, वयागु कार्य व्यवस्तता आदि कारणं अस्वस्थकर नसाज्वलं नयाच्वंगु दु ।

झीगु समाजय् नं छुं दशकंनिसें चिनील्वय् छगू जटिल व छेँय् छेँय् खने दया वयाच्वंगु समस्याया रुपय् विस्तार जुजुं वःगु दु । नेपाल मधुमेह समाज स्थापनाया ५० दँय् चिनील्वय्या ल्वगि म्हो जुइगु पलेसा अप्वया वनाच्वंगु दु । अंग्रेजीं ‘डायबिटिज’ धाइगु थ्व ल्वय्यात खय् भासं ‘मधुमेह’ वा ‘चिनील्वय्’या रुपय म्हसीका वयाच्वंगु दु ।

नेपाल मधुमेह समाजयाकथं विश्वय् प्रत्येक ११ म्ह मनूमध्ये छम्हसित चिनील्वचं कइगु जुयाच्वंगु दु । मधुमेहया कारणं प्रत्येक ६ सेकेन्डय् छम्हेसिया मृत्यु जुयाच्वंगु दु । सन् २००० य् विश्वय् मधुमेहीया ल्याः १७ गू करोड १० गू लाख दुगुलिइ सन् २०१७ या अन्त्य तकया दुने थुकिया ल्याः अप्वया वनाः ४२ गू करोड ४८ गू लाख थ्यंगु दु ।

चिकित्सकतय्कथं भारत व चीनय् दकलय् अप्वः चिनील्वय् (मधुमेह)या ल्वगित दु । नेपालय् ४० दँ च्वय्या उमेरया स्वम्हमध्ये छम्हेसित सुरुवाती मधुमेह जुइगु याः । येँय् याःगु सर्वेक्षणय् ६० दँ उमेर समूह च्वय्या प्यम्हमध्ये छम्ह थ्व ल्वचं ग्रस्त जुयाच्वंगु दु । थौंकन्हय् नेपालय् गुंगू लाख मनू चिनील्वय्या ल्वचं प्रभावित जूगु तथ्यांक दु ।

मधुमेह व थाइराइड ल्वयया विशेषज्ञ डा. प्रदीपकुमार श्रेष्ठयाकथं मनूया म्हय् दुने च्वंगु प्यान्क्रियाज नांया अंगं नियमित रुपय् ‘इन्सुलिन’ पिकायेगु ज्या याइ । थ्व हे ‘इन्सुलिन’ मार्फत मनूया म्हय् दुने च्वंगु चिनी शोषण यानाः रक्तनलीपाखें म्हया थीथी अंग दुने छ्वइ । इन्सुलिनं प्रभावकारी अथवाः बांलाक ज्या याये मफुगु अवस्थाय् म्हय् दुने दुगु चिनी रक्तनलीया कोसिकाय् दुहां वने मफयाः म्हय् च्वंगु चिनी जम्मा जुइगु यात हे चिकित्सकीय भासं ‘डायबिटिज’ (मधुमेह) धाइ ।

डा. श्रेष्ठं धयादी, ‘प्यान्क्रियाजं पर्याप्त इन्सुलिन मदयेकीगु व लिभरं सुगर (चिनी)ं अप्वः लिकाइगु (वांछ्वइगु) ‘डायबिटिज’ शुरु जूगुया लक्षण खः । थज्याःगु अवस्थाय चिनी हिइ जम्मा जुयाः लिभरं हिइ चिनीया चिनी जायेका बीगु ज्या याइ ।’मुटुल्वय् विशेषज्ञ डा. प्रकाशराज रेग्मीयाकथं कार्बोहाइड्रेटं इन्सुलिन अप्वः लिकाइगु व मनुखं न्हियान्हिथं जा नइबलय् न्हिंन्हिं इन्सुलिन लिकाइ ।

विश्वय् सन् १९७० लिपा डायबिटिज महामारीया रुपय् शुरु जूगु खः । सन् १९७५–२० १५या दथुइ विश्वय् ल्ह्वनेगु क्रम २ दशमलव ७८ प्रतिशतं अप्वल । वंशाणुगत गुणया कारणं नं चिनील्वय्या ल्वगित अप्वःगु खनेदु । हाडजोर्नी विशेषज्ञ शैलजा रंजितकारं धयादिल, ‘झीगु म्हय् हि वनीगु नशा छ्यनंनिसें पालितःतक न्यनाच्वंगु दइ ।

मनूया तुतिइ डायबिटिज जुल धाःसा तुतिइ ‘इन्फेक्सन जुइगु, क्वँय् स्यनीगु जुइ । थ्व कारणं यानाः ल्वगि सतर्क जुइमाः व इलय् हे चिकित्सयाथाय् वनेमाः । वय्कःयाकथं मनूया पालितःलय् आपालं चिचिकूगु क्वँय् दइ । नशाय् हिया आपूर्ति बांलाक मजुल धाःसा संक्रमण जुइ व हि वनीगु नशायात संक्रमणं नयाबी ।’

तिलगंगा अप्थाल्मोलोजी इन्ष्टिच्युटया मिखा ल्वय् विशेषज्ञ इलि प्रधानं हरेक मनुखं इलय्व्यलय् थःगु मिखाया परीक्षण याकाच्वनेमाःगु खँय् बः बियादिसें विश्वया मिखा ल्वगि मध्ये ५ प्रतिशत मधुमेहया कारणं न्ह्याबलेंया निंतिं मिखाया दुष्टि मदयेका च्वनेमाःगु जानकारी बियादिल ।

मिखाया ल्वगि इलय् हे अस्पताल वनाः चिकित्सा सेवा काल धाःसा ९० प्रतिशत मिखाया ज्योति बचे याये फइगु धासें वय्कलं लिबाक अस्पताल थ्यंपिं ल्वगिया मिखाया दृष्टि बचे मफइगु धयादिल । वय्कलं चस्माया पावर याकनं याकनं अप्वइगुया कारणय् चिनील्वय्या लक्षण नं जूगु धयादिल ।

चिकित्सकतय्कथं विलासी जीवनशैली व नसात्वँसाय् याइगु लापरवाहीया कारणं चिनील्वय्लिसे सम्बन्धित समस्या अप्वया वनाच्वंगु दु ।
खाद्य प्रविधि विज्ञ आलोक श्रेष्ठं धयादी, ‘कारणत झीगु हे ल्हातय् दु । झीगु जीवनशैलीलिसे स्वानाच्वंगु खँ दु । झीगु आनीबानी, रहनसहन, नसात्वँसाया खँ, व्यायाम मयायेगु व मेगु तःधंगु समस्या तयारी नसाज्वलं खः ।’

मावनशरीरय् पोषण प्रदान याइगुकथंया नसाया निंतिं नयेगु निंतिं प्रयोगय् वइगु दक्वं कथंया वस्तुयात नसाया रुपय् खाद्यप्रविधिं परिभाषित याःगु वय्कलं धयादिल । मनुखं नइगु जा, मरिइ कार्बोहाइड्रेट दइगु व थुकिं ग्लुकोजया निर्माण याइगु जानकारी बियादिसें प्यान्क्रियाजपाखें इन्सुलिन तयार जुइगु वय्कलं जानकारी बियादिल ।

झीगु जीवनशैलीइ वःगु हिउपाःया कारण ममः, चाउमिन, चाउचाउ, विस्कुट, पिज्जा, कट्टिरोल थेंज्याःगु आकर्षक खाद्यवस्तुया प्रयोगय् अप्वया वनाच्वंगु दु । थुकिं चिनील्वय् अप्वयेकेत ग्वाहालि याइ । उकिं हरेक मनुखं नसात्वँसाय् हिउपाः हयेमाःगु आवश्यक जूगु स्वास्थ्य क्षेत्रया विज्ञतय्सं बः बिया वयाच्वंगु दु ।

मुटुल्वय् विशेषज्ञ डा. रेग्मीयाकथं चिनील्वचं कःम्ह मनुखं विशेष यानाः ग्लुकोजयुक्त वा अःपुक ग्लुकोजय् परिणत जुइकथंया नसाज्वलं नयेगु म्हो यायेमाःगु सुझाव बियादी । अथे हे कोलेस्ट्रोलयुक्त नसा नयेगु म्हो यायेगु व रक्तचाप नियन्त्रण यायेमाः । नेचुरल फुड अर्थात ‘पोलिस’ यानामतःगु जाकि, सिसाबुसा व वाउँचा तरकारिया प्रयोग अप्वयेकेमाः ।

चिनील्वय् जूम्ह मनुखं म्होचा म्होचा यानाः न्हिछिया खुक्वःतक नसाज्वलं नयेमाःगु डाक्टर रेग्मीं धयादी । जँलास्येँयात भार मलाकेत प्रोटिन व कार्बोहाइड्रेटया मात्रा मिले यानाः नसा नयेमाः । प्लान्ट ओरिजिनपाखें दयेकातःगु चिकनय् कोलेस्ट्रोल दइमखु । एनिमल ओरजिन नसाय् कोलेस्ट्रोल दइ ।

मुटुल्वय् विशेषज्ञ डा. रेग्मीं मधुमेहं म्हया आन्तरिक अंग, मिखा, नुगःचु, जँलास्येँ व दिमागयात हानी नोक्सानी याइ धइगु खँ यक्वसिनं मसिउ धासें रक्तचाप, ल्ह्वनीगु आदि मधुमेहलिसे स्वानाः वइगु ल्वय् जूगु धयादिल । वय्कःयाकथं चिनील्वचं मनूया म्हय् दुने च्वंगु हियात ताकुका बी ।

थुकिं रक्तनलीया दुनेया भागयात स्यंका बीगु व रक्तनलीइ कोलेस्ट्रोल डिपोजिट यानाबी । मनुखं थःगु जीवनशैलीइ सुधार हयेमाःगु सल्लाह बियादिसें वय्कलं सन्तुलित भोजन (गुकी क्यालोरीया मात्रा फिक्सड जुइमाः), न्हिथं ६० मिनेट व्यायाम यायेमाःगु, धुम्रपान याये मजिउगु, तौल क्वपालेमाःगु व स्टे«स म्यानेजमेन्ट यायेमाः ।

चिकित्सकयाकथं चिनील्वय् जूपिंसं ख्येंचय् दुने च्वंगु म्हासुगु भाग (कोलेस्ट्रोल) नये जिउ । कोलेस्ट्रोलया २० प्रतिशत जक हिइ जम्मा जूवनी । न्हियान्हिथं प्रयोग याइगु जाकि, मैदा, अं आदिइ नं कोलेस्ट्रोल दइ । छम्ह स्वस्थ मनुखं न्हिथं छगू म्हासुगु ब्वलिसें ख्यें नये फइ । तर असन्तुलित रुपय् यक्व नये मजिउगु चिकित्सकया सल्लाह दु ।

अथे हे रसबरी नं चिनील्वय् जूम्हं नं मात्राछि मिले यानाः नये फइ । नये मजिउगु धाःसा मखु । छेँजलय् मनुखं ह्याउँगु लाया रुपय् म्येय्या ला वा खसिया ला वालय् निक्वः तक नये फइ । तर तुयुगु ला धायेवं असन्तुलित रुपय् यक्व ला नल धाःसा उकिं नं झीगु म्हयात हानी याइ ।
घ्यः ज्यनाः यायेबलय् भचा तयाः नये जिउ ।

घ्यलय् पुकाः नये मजिउ । छगू चम्चा घ्यः नये फइ । फाइवर प्रशस्त दुगु वाउँचा तरकारि नयेगु यायेमाः । आटाया मरि भतिचा घ्यः तयाबिल धाःसा चिनी कुहां वइ । वालय् निक्वः न्या नं नये फइगु सुझाव चिकित्सकया दुसा अय्लाः त्वनेबलय् नं चिनीया मात्रा म्हो जुइ ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS