दश अकुशल–छगू विवेचना

#लक्ष्मीचन्द्र वज्राचार्य

न्ह्यखँः
मनू जन्म जुइगु इलय् खालि ल्हाः, पचिनांगा म्ह, नायुगु नुगः घानाः हलिमय् वइ । व नायुगु चा थें जुइ । वयागु दिमाग तुयुगु भ्वं थें जुइ । विस्तारं स्वभाव धर्मकथं वातावरण, प्रकृति, मां, बौ, पासाभाइ, गुरुया प्रभाव खनेदइ । वकथं गुम्हं ज्ञानी, सज्जन, इमान्दार, शिलवान् जुयावइ, गुकी शान्ति, सुखया उपाय दइ ।

गुम्हं मूर्ख, दुर्जन, बदमास, दुस्शिल जुइ । थुकी अशान्ति, दुःख, बन्धनया स्वतिपाँय् दइ । झीत गुजाःगु लँ यः ? पक्का नं शान्त, सुखी, स्वस्थगु जीवन यइ । थुकिया निंतिं झीसं भिंगु शिक्षा सयेकेमाः । अथवा कुशल छु खः? अकुशल छु खः? सयेके हे माः। थ्व स्यनीम्ह न्हापां जा मांबौ हे खः । उकिं लिपा जक मेपिं वइ ।

उकि मांबौ हे भिंंपिं व पाय्छि जुइमाः । भिंपिं मांअबुपाखें भिंपिं युवा, भिंपिं ब्वनामि, भिंम्ह गुरु दइ । भिंगु परिवार, पाय्छिगु समाज झ्वःलाक वइ ।च्वय् न्ह्यथना थें भिंगु समाज दयेकेत गुलि फु उलि याकनं भिंगु शिक्षा स्यनेकने यायेमाः, गुकी हत्या हिंसा, खुँज्या, ब्यभिचार अथवा यौन दुब्र्यवहार, असत्य व अय्ला थ्वँ इत्यादि नसाया गुन्जाइस हे दइमखु ।

दश अकुशल व कुशल कर्मया शिक्षाय् थुजाःगु हे ब्यावहारिक खँ वइ । थुकियात श्रद्धापूर्वक थुइकाः छ्यले फत धाःसा थःत हे भिं जुइ । जीवन शुद्ध यायेत, जीवन सफल यायेत थुकिं ग्वाहालि जुइ ।

बुद्धं थीथी सूत्रय् थुगु शिक्षायात स्यनाबिज्याःगु दु । शरीर, वचन व मन – स्वंगू द्वारं जुइगु उगु कर्मया शिक्षा पञ्चशील शिक्षा स्वयां भतिचा विस्तृत जक खः। अथे हे थुकी आर्यअष्टाङ्गिक मार्गया सम्यकदृष्टि, सम्यक कर्म व सम्यक वचनया शिक्षा नं दुथ्याः ।

विषय प्रवेश ः
बुद्धं दश अकुशल सम्बन्धी शिक्षा थीथी इलय् उपदेश यानाबिज्याःगु खः। वसपोल तथागत गौतम बुद्धया जन्म लुम्बिनीइ जुल । नीगुदँया बैंसय् गृहत्याग यानाः खुदँतकया दुष्कर चर्या लिपा बुद्धगयाय् सम्यकसम्बोधि ज्ञान लाभ याना बिज्यात । स्वीन्यादँ दुबलय् सारनाथय् पञ्चवर्गीय भिक्षुपिंत दकलय् न्हापां उपदेश यानाबिज्यात ।

पीन्यादँतक मानवकल्याणया निंतिं ज्ञानया प्रचार यानाबिज्यात । थुलिया दुने अति योग्य व कर्मठ भिक्षु, भिक्षुणी, उपासक व उपासिकापिं बुद्धशासनय् तयार जुल । अले चय्दँ दुबलय् कुशिनगरय् देहत्याग यानाबिज्यात ।वसपोलया महापरिनिर्वाण जूगु स्वला लिपा न्यासःम्ह अर्हत भिक्षुपिंसं प्रथम संगायन यानाः वसपोलं बियाबिज्याःगु शिक्षायात संग्रहित व ब्यवस्थित यानाबिज्यात गुकियात त्रिपिटक धाल ।

थुकी सूत्रपिटक, विनय पिटक व अभिधम्म पिटक दुथ्याः । सूत्रपिटक अन्तर्गत स्वीप्यपु सूत्र दूगु दीघनिकाय आनन्द भन्तेयात जिम्मा बिल । १५२ सूत्र दुगु मज्झिम निकाय सारिपुत्र भन्तेया शिष्यपिंत जिम्मा बिल । अले ७७६२ सूत्र दुगु संयुक्त निकाय महाकाश्यप भन्ते थम्हं हे जिम्मा काल ।

अथेहे अंगुत्तर निकाय धकाः ९५५७ सूत्रयात झिंछगू भाग अन्तर्गत ब्यवस्थित यात । खुद्दक निकाय अन्तर्गत झिंन्यागू ग्रन्थ दु गुकी जातक, धम्मपद, मिलिन्दप्रश्न, खुद्दकपाठ इत्यादि दुथ्याः । अथे हे विनय पिटकय् पाराजिका, पाचितिय, महावग्ग, चुल्लवग्ग व परिवार थुपिं न्यागू ग्रन्थ दु ।

अन्तय् अभिधम्म पिटक अन्तर्गत धम्मसंगनि, विभंग, कथावत्थु, पुग्गलपञ्ञति, धातुकथा, यमक व पट्ठान थुपिं न्हय्गू ग्रन्थ दु । न्हापांगु संगायनया सछिदँ लिपा विन्दुसार जुजुया इलय् थुगु त्रिपिटकस वैशालीइ निक्वःगु संगायन जुल । अथे हे हाकनं सछिदँ लिपा सम्राट् अशोकया पालय् मगध (पटना)य् स्वंगूगु संगायन जुल ।

थुकथं त्रिपिटकया ग्रन्थत परिमार्जित जुजुं श्रीलंकाय् जूगु प्यंगूगु संगायनय् लिपिबद्ध जुल । लंकाया राजा वट्टगामिनिया पालय् अथवा ई.सं.७९ स त्रिपिटकयात ताडपत्रय् च्वल । उकिं लिपा १८७१ य् वर्माया माण्डले जुजु मिण्डोनया पालय् न्यागूगु व १९५४ य् बर्माय् हे खुक्वःगु संगायन लिपा सम्पूर्ण त्रिपिटक ग्रन्थया रूपय् नं पिदन ।

थुगु ग्रन्थत विश्वय् हे अध्ययनया निंतिं लोकप्रिय व महत्वंं जाःगु जुल । थ्वहे त्रिपिटक ग्रन्थय् दुगु सूत्र व शिक्षायात स्यनेकने व अभ्यास यायेगु याकेगु क्रमय् दश अकुशल व कुशल शिक्षाया नं प्रसंगत वःगु जुल ।

दश अकुशलया उपदेशः –
त्रिपिटक साहित्यय् पञ्चशील शिक्षा, अनित्य, दुःख व अनात्म सम्बन्धी शिक्षा थेंज्याःगु दशअकुशल सम्बन्धी शिक्षा नं नीखुसः दँ न्ह्यः बुद्ध व वसपोलया शिष्य भिक्षुपिंसं थीथी थासय् उपदेश यानातःगु खनेदु । थ्व सम्बन्धी छुं दसु थथे दु ।

चुल सूत्र ः–
त्रिपिटकया अंगुत्तर निकाय अन्तर्गत दशक निपातया चुल सूत्रय् नं अकुशल कर्मया चर्चा दु । उगु सूत्रय् पावा धइगु थासय् बुद्धं चुन्दयात काय, वाक व चित्तद्वारा उत्पन्न जुइगु अकुशल धर्म व थ्व स्वंगू द्वारं जुइगु कुशल कर्मया बारे नं थुइक कनाबिज्याःगु दु । वसपोलया थ्व उपदेश न्यनाः प्रसन्न जुयाः चुन्द बुद्ध, धर्म व संघया शरणय् वंगु विवरण दु ।

सम्मादिठ्ठि सुत्र ः–
अथे हे मज्झिम निकाय अन्तर्गत सम्मादिठ्ठि सुत्रय् नं अकुशल सम्बन्धी विवरण उल्लेख दु । थुगु सूत्रय् सारिपुत्र भन्तेपाखें जेतवन विहारय् भिक्षु संघयात प्राणी हिंसा, खुँज्या, ब्यभिचार, असत्य खँ, ब्यापाद, कडा वचन, ब्यर्थ वचन, लोभ, शत्रुता व मिथ्यादृष्टि थ्व दश अकुशल कर्म व उकिं मुक्त जुइगुयात कुशल धकाः धयातःगु दु ।

सालेयक सूत्र ः–
अथे हे मज्झिम निकायया हे सालेयक सूत्रय् दश अकुशलया उल्लेख दु । उगु सूत्रय् बुद्धं कोशल देशया साल धइपिंं कोशल ब्राम्हणतय्त अधार्मिक ब्यवहारया विषयस उपदेश बियाबिज्याःगु खः । गुकी थुज्याःगु ब्यवहारया कारणं मरणं लिपा दुर्गति, पतन वा दुःख भोग याये माली धइगु विवरण उल्लेख दु । वसपोलं अधार्मिक ब्यवहार धकाः स्वंगू कायिक, प्यंगू वाचिक ब्यवहार व स्वंगू मन(चित्त)या विषयस उपदेश यानाबिज्याःगु खः ।

अभिधर्मया प्रसंग ः–
अथे हे अभिधर्म अन्तर्गत भूमि–कण्डय् अपाय भुवन प्यंगू व कामसुगति भुवन न्हय्गू यानाः जम्मा ११ भुवनतक दान शीलादि कामावचर कुशल व अकुशल कर्मया कारणं जन्म जुइगु वर्णन यानातःगु दु । व हे खण्डय् स्वंगू द्वारं जुइगु कर्मया बारे उल्लेख दु । व थथे दु ः–
काय कम्म (शरीरं जुइगु कर्म),
वची कम्म–वचनं जुइगु कर्म ) व
मनो कम्म–मन वा चित्तं जुइगु कर्म )

थ्व स्वंगू द्वारं हे दश अकुशल कर्म उत्पन्न जुइ, गुकियात शरीरं याइगु स्वंगू पाप, वचनं याइगु प्यंगू पाप अले मनं वा चित्तं याइगु स्वंगू पाप धकाः उल्लेख यानातःगु दु । थुपिं स्वंगू द्वारं जुइगु थीथी पाप वा अकुशलत थुकथं दु ः–

थुपिं झिगू अकुशलयात दुश्चरित्र नं धाइ । उकिं दश अकुशल कर्म याइपिंत चरित्रहीन वा दुराचारी नं धाइ । दश अकुशल कर्म याइपिंसं चायेकं मचायेकं पीगू कथंया अकुशल कर्म यानाच्वंगु दइ ।
१) थःपाखें जुइगु अकुशल – १०
२) मेपिनिपाखें जुइकेगु अकुशल – १०
३) मेपिनिपाखें जुइगु अकुशलयात प्रशंसा याइगु – १०
४) मेपिनिपाखें जुइगु अकुशलयात मंजुरी बीगु – १०

उकिं झी गबलें नं बेहोश अथवा प्रमादि जुइ मजिउ । नशा सेवन यानाः बेहोश जुयाः अज्याःपिंसं अकुशल कर्म याइगु जा स्वाभाविक हे जुल तर नशा सेवन मयाःपिंसं नं राग, द्वेष व मोहया कारणंं नं दशअकुशल कर्म याना च्वने यः । थ्व सम्बन्धय् धम्मपदय् धयातःगु दु ः –

मा पमादमं नुञ्जेथ–मा कामरतिसत्थवं
अप्पमत्तो हि कायन्तो –पप्पोति विपुलं सुखं।।२६।।
अर्थात प्रमादि जुइमते, पञ्चकामगुणे आशक्त जुइमते । अप्रमादि जुयाः ज्यायात धाःसा अथवा ब्यवहार यात धाःसा तःधंगु सुख लाभ वा मार्गफल लाभ जुइ ।

दश अकुशल उत्पतिया कारणः
च्वय् न्ह्यथना थें पञ्चकामगुणे अथवा रुप, गन्ध, रस, श्रोत व स्पशयर्् आशक्त जुल धाःसा थीथी अकुशल कर्म जुइफु धइगु मान्यताय् बुद्धशिक्षा आधारित जुयाच्वंगुु दु । अज्याःगु पञ्चकामय् प्रमादी मजुसे अथवा बेहोशी मजुसे शीलया अभ्यास यानाच्वने फूसा धाथेंगु सुख (मार्गफल रुपी सुख) लाभ जुइ ।

उकिया निंतिं अकुशल कर्म गनं व गथे जुयाः उत्पन्न जुइगु खः धइगु नं सीका तयेमाः । अकुशल कर्म थीथी कारणं जुइ । व थथे खः ः–
थुकथं लोभ व द्वेषया कारणं अकुशल कर्म जुइगु खः । थुकियात संक्षिप्त रुपं थुकथं नं उल्लेख यानातःगु दु । मनूतय्सं प्यंगू गतिया कारणं अकुशल कर्म जुइ । व खः
१) छन्दागति – आशाया कारण (छुं लाभ जुइ धइगु आशा कयाः)
२) दोसागति – क्रोधया कारणं (सुंनापं तं पिकयाः)
३) भयागति – भयया कारणं (सुं खनाः ग्याःगुया कारणं)
४) मोहागति – मोहया कारणं (अज्ञानताया कारणं)

अकुशल निर्मूलनया आधार ः
अकुशल कर्म, च्वय् न्ह्यथना कथं थीथी हुनिं जुइ, गुकियात मजुइकेत स्वंंगू आधार उल्लेख जुयाच्वंगु दु । व थथे खः

उपेक्षाया आधारं –
अकुशल मजुइकेगु आधार मध्ये उपेक्षाया अभ्यास छगू बल्लाःगु आधार खः । झीगु चित्तय् आशा, क्रोध, भय व मोहजन्य भावत उत्पन्न जुयाच्वनी । थुजाःगु भावया वशय् मवंसे होश दयेका तटस्थ जुयाच्वनेमाः । थुकिं याना अष्टलोक धर्मया कारणं चित्तय् उत्पन्न जुइगु कम्पन निष्क्रिय जुइ । लाभ–अलाभ, यश–अपयश, निन्दा–प्रसंशा व सुख–दुःख छुकिं नं चित्त प्रभावित जुइमखु । थुकिं याना अकुशल कर्म रोके जुइ ।

वीरियया आधारं –
अकुशल उत्पन्न मजुइकेगु मेगु आधार खः वीरिय वा वीर्य । सही तरिका छ्यलाः कुशलयात कायम याना तयेमाः । थुकियात सम्यक व्यायाम नं धाइ । प्यंगूकथं अभ्यास याना च्वने फुसां नं अकुशल कर्म म्हो जुयावनी । व थथे खः
१) उत्पन्न मजूगु अकुशलयात उत्पन्न मजुइकेगु
२) उत्पन्न जूगु अकुशलयात चीकेगु
३) उत्पन्न जूगु कुशलयात कायम यानातयेगु
४) उत्पन्न मजूगु कुशलयात उत्पन्न यायेगु

शीलया आधारंं –
अकुशल कर्म मजुइकेगु स्वंगूगु आधार शील खः । शीलया महत्वयात थुइकाः उकियात ब्यबहारय् छ्यलेमाः । थुकथं शील पालन जुइगु अवस्थाय् नं अकुशल उत्पन्न जुइमखु । शील धायेबलय् मुख्य यानाः पञ्चशील शिक्षाया न्यागू अंग धका सीकेमाः ।

कुशल कर्मया परिचय ः
अकुशल कर्म मजुइकेत, उत्पन्न जूगु कुशलयात कायम यानातयेमाः ।

कथहं

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS