ल्वहंहितिया लः

 

शान्तराज शाक्य

मनूत म्वानाच्वनेत — सासः ल्हायेत फय्, नयेत नसा, त्वनेत लः मदयेकं मगाः । आदिमकालंनिसें गन गन लः दु, अन अन मनूतय् वस्ति विकास जुयावल । नेपाःगालय् च्वंपिंसं नं खुसिया सिथय् सिथय् च्वना थःगु जीवन न्ह्याका वल । थीथी क्षेत्रय् विकास जुइ धुंकाः उमिसं खुसिं लः हयाः त्वनेगु मयासे थःपिं च्वनेगु वस्तिइ हे चांन्हिं मदिक्क लः हायेकाः त्वनेगु प्रविधिया आविष्कार यात ।

लिच्छवीकाल व मल्लकालय् सरकारं जनताया निंतिं लःया व्यवस्था यायेत त्वाःत्वालय् तुं, हितिगाः आदि दयेकाबिल । अनं लिपाया सरकारं अज्याःगु छुं प्रविधिया व्यवस्था याःगु खनेमदु । राणाकालय् वीरशम्शेरं स्वनिगःया जनताया लः त्वने दयेमा धकाः आधुनिक पाइपया माध्यमं त्वाःत्वालय् ‘धारा’ हयाबिल ।

आधुनिक विज्ञानं विकास यानातःगु पाइपया माध्यमं त्वाःत्वालय्, छेँछेँय् थ्यंक लः हयेगु प्रविधि धयागु हे स्वनिगःया ल्वहंहितिया प्रविधिया अनुकरण खः धायेमाः । थ्व पाइपया माध्यमं त्वाःत्वालय् लः हयेगु प्रविधि धयागु नेवाःतय्सं न्हापांनिसें थःपिनिगु त्वालय् हितिगालय् हायेकातःगु लःया प्रविधिया विकसित रुप खः ।

पाइपया माध्यमं वइगु लःया लागि छगू थासय् पुखू दयेकाः उकी पाइप स्वानाः त्वाःत्वालय् लः छ्वयाहइ । थथे हे ल्वहंहितिइ हाइगु हितिया प्रविधि नं छगू मुहान, मूलं ध्वंया माध्यमं लः हयाः देशय् हायेकातइगु खः । थुकथं उबलय्या सरकारं जनताया लःया आपूर्ति पूवंकेत थ्व ल्वहंहितिया विकास याःगु खनेदु ।

ल्वहंहिति दयेकेत यक्व ध्यबा खर्च जुइगु जुयाः तःमिपिंसं सिबे मेपिंसं दयेके थाकु । अथे जुया जुजु–लानि व उमि भारदारतय्सं दयेकावंगु खनेदु । गथेकि जुजु मानदेवया म्ह्याय्छय् भारविं हाँडीगामय् जक मखु मंगलय् च्वंगु कलात्मक ल्वहंहिति दयेके बिल ।

थथे हे यलय् भ्वलं क्वाछेँ वनेगु लँया क्वसं जःरिखे च्वंगु माकःहिति नं उबलेया मल्ल जुजुपिनि छम्ह भारदारं दयेकूगु धकाः व हे भारदारया सन्तान अन्वेषक छत्रबहादुर कायस्थं कनादिल । नेवाःतय् अज्याःगु विकासयात उबलय् “कीर्ति” नामं सम्वोधन याःसां थौंकन्हय् हिति, हितिगाः, हाःहिति, ल्वहंहिति धया वयाच्वन ।

मुहानया लः छगू कथं फ्रीज थें ख्वाउँसे च्वनीगुलिं अन कीटाणुत अपाय्सकं दइ मखु । अय्सां नं मेमेगु किलःत दये फुगुलिं लः चाले यायेगु प्रविधि नं छ्यला वयाच्वंगु दु ।

नेपाःगालय् थौंकन्हय् छ्यला वयाच्वंगु ल्वहंहिति लिच्छविकालंनिसें छ्यले धुंकूगु दु । यल मंगलय् च्वंगु कलात्मक ल्वहंहिति मानदेवया सन्तान भारबिं शक संवत् ४९२ सालय् दयेका तये धुंकूगु खः । अझ २०४१ सालय् भोताहितिइ भूमिगत लँ म्हूबलय् लुयावःगु लिच्छविकालया जुजु अंशुवर्माया पालय् विभूबर्मां शक संवत् ४५ (ईशा ६२१) सालय् दयेकूगु खः ।

लिच्छविकाल व मल्लकालय् यानाः स्वनिगलय् जक न्हापा स्वद्वः ल्वहंहिति दुगु च्वयातःगु दु । उकी मध्ये थौंकन्हय् स्वनिगलय् स्वसः व चय्छधाः ल्वहंहिति हायाच्वंगु दनि । उकिइ येँ सच्छि व न्हय्निधाः, यलय् न्यय्खुधाः, किपुलिइ झिंछधाः, मध्यपुर थिमिइ न्यय्च्याधाः व ख्वपय् चय्प्यधाः दनि ।

 

थुलिमध्ये छुं दँ न्ह्यः तक निसः व स्वीच्याधाः हितिइ जक लः वयाच्वंगु दु । नेपाःया गांगामय् वन धाःसा थज्याःगु हिति दइ मखु । अन लःया मूलय् पंत्वाःचा स्वचाकाः लः हायेकातइ । उकिं हे इमिसं लः छ्यलाच्वनी । तर स्वनिगलय् हितिं हायाच्वनीगु लः द्यःने द्यःने जक सुलुलुलु वयाच्वनीगु मखु ।

हिति दयेकेगु इच्छा जुइवं न्ह्यःने लाःथाय् गाः म्हुइवं लः वइ मखु । उकिया लागि लःया मूल गन दु, लःया स्रोत गन दु आदि अध्ययन, अनुसन्धान यानाः जक व्यवस्थित रुपं लः हायेके फइ । अथे मजुल कि ज्या याक्वं सितिं वनेफु । हिति दयेकातःगु थासय् तुंथिइ लः बुया वइथें लः बुया वइगु मखु ।

बँया तःलय् लःया मूल दुथाय् जक न्ह्याबलें लः थहां वयाच्वनी । अज्याःथाय् न्ह्याबलें लः दइगुलिं बँ प्यानाच्वनी । अनयागु लः मेथाय् छ्वःसां बं हे अथें लः बुयाः वयाच्वनी । अज्याःगु थासय् गुलि तक च्वय् लः थहां वः धयागु एकीन यायेमाः । यकीन याये धुंकाः थुलि क्वंक्वं ध्वं लाया यंकल धाःसा थुलि क्वय् लः हाइ धयागु ल्याःचाः यानाः जक अनंनिसें ध्वं लायाः हितिगालय् च्वंगु ल्वहं हितिइ हायेके यंकी ।

बं लः बुया मवःगु थासय् हिति दयेकी मखु । हिति दयेकेगु थाय्या जःखः अथवा भचा तापाक नं अज्याःगु लः बुया वइगु मूल मदुसा मेगु उपाय मालेमाः । मेगु उपाय धयागु हिति दयेकेगु थासं तापाक दुगु खुसि अथवा खुसिचां निसें धः दयका हयाः ल्वहंहितिइ हायेकेगु खः ।
नेपाःगाःया छचाःख्यरं च्वंगु गुँ लःया धुकू खः ।

थन बर्खां वःगु वा गुँया दुने प्यानाः ल्यनाच्वनी । वहे प्याःगु लः स्वयनाः गुँया क्वसंक्वसं मूल तज्यानाः पिहां वयाच्वनी । अज्याःगु मूल पत्ता लगे यानाः अनंनिसें धः लायाः ल्वहंहितिइ लः हायेकेगु याइ । अज्याःगु लखं अप्वः यानाः गुँया क्वसं हिति दयेकातइ । थ्व शहर दुने खनेमदु ।
स्वनिगलय् गुँया लः पिकया हिति हायेकातइगु धयागु चलः मवयेकेगु छगू विधि नं खः धाइ ।

गुँइ दुने यक्व लः मुना च्वन धाःसा अन चा अप्वः प्याना नाइसे च्वनाः चलः वनेफु । हितिगाःया निर्माण धयागु गुं लः पिकया गुँ सरंक्षण यायेगु नं खः ।गनं गनं दोमोचा दयेकाः उकिइ सर्गतं वइगु वा मुंकाः वया क्वसं दयेका तःगु हितिइ लः हायेकेगु नं याः । तर चिग्वःगु दोमोचां दछियंक लः वयेत गाइ मखु ।

न्हापा ततग्वःगु गुं पिहां वइगु लखय् देय् धः (राजकुलो) दयेकाः देशय् लः हयाः तइ । उकिया लः हितिइ जुके यंकातइ । अज्याःगु देय् धःया लखं पुखुलिइ लः थनेगु ज्या नं याइ । न्हापां निसें हायाच्वंगु हितिया मूल सुनाः उकी लः वइगु अवस्था मंत धाःसा मेगु उपाय छ्यलेगु नं याइ । अथे जुल धाःसा निक्वय् स्वक्वय् तापाक च्वंगु खुसिं निसें लः धः म्हुयाः खुसिया लः हितिइ हायेके हइ ।

थथे मयासे पुखू दयेकाः पुखूया दथुइ तुं दयेकाः व हे तुंया दुने धः दयेकाः हितिइ जुके यंकी । गनं खुसिया दथुइ हे तुं दयेकाः वहे तुंथिं पुखू जायेका तयेगु व व हे पुखुलिं हितिइ लः हायेका तयेगु नं याइ । मुहानया लः छगू कथं फ्रीज थें ख्वाउँसे च्वनीगुलिं अन कीटाणुत अपाय्सकं दइ मखु । अय्सां नं मेमेगु किलःत दये फुगुलिं लः चाले यायेगु प्रविधि नं छ्यला वयाच्वंगु दु ।

थ्व प्रविधि कथं धलय् ह्याउँगु, तुयूगु, हाकुगु थीथी रंगयागु च्याफि नापं फि, हाकुचा, कँचा, मसिनचा, पँचा आदि लःया धलय् थाय्थासय् तया तइ । उकिं लखय् वइगु कीत चाले यानाः लः जक छ्वइ । गनं गनं हितिइ हाइगु लः ब्यांखि नवः धका त्वनेगु याइ मखु । अज्याःगु हितिइ म्हासुम्हासु धाःपिं की नं हितिया ध्वनय् वयाच्वनी ।

थ्व धयागु लः धलय् चाले यायेत माःगु च्वय् उल्लेख यानातःगु ज्वलं तया मतःगुलिं खः ।हितिया ज्यान, प्राण धयागु हे मूल, खुसि, तुं, पुखू, गुँ, दोमोचा व बं थहां वइगु लः खः । बुँया दथुइ दोमोचा दयेका तयेगु नेवाःतय् चलन दु । अज्याःगु दोमोचां याना बुँया दुनेच्वंगु चा प्याका तइ । दोमोचां बुँ दुनेया लः सालाच्वनेगु ज्या याइ ।

लःया मूल द्यःने नं दोमोचा दयेका तइ । अज्याःगु दोमोचा म्हासे यातकि लःया श्रोत स्यनी धकाः दोमोचित भूत, लाखे, नाग व लसिं आदि नां बियाः उकिइ थी मजिउ धकाः सतर्क याना तःगु खनेदु । बुँ, तुं, बुँगाः, पुखू व ल्वहंहितिया निंतिं बँय् दुने लः न्ह्याबलें वया च्वनेमा धका थाय्थासय् ख्यः, गौचर दयेका तइ ।

ख्यः धयागु लःया निंतिं जक मखु, पर्यावरण, सिच्चुक च्वनेत, ख्यः भ्वय् यायेत, म्हितेत, प्यपांचूत ज्वयेत नं खः । ख्यलं बँय् दुने लः थाका तयेत ग्वाहालि यानाच्वनी । ख्यः मंत कि उगु थाय् सुख्खा जुयाः बँ दुने च्वंगु लः कुहां वनी । थज्याःगु ख्यलं अथे लः थाकाः अनयागु लः स्वयनाः ल्वहंहितिइ हायेका तइगु खः ।

भचा तःकूगु हितिगालय् छधाः स्वयां अप्वः हितिधाः दयाच्वनी । अज्याःगु थासय् च्वंगु दक्व हितिया मुहान छगू हे जुयाच्वनी मखु । स्वधाः हिति दःसा स्वंगू हे मुहानं लः हयाः तःगु जुइफु । गनं छधाः हितिइ हे निगू मुहान ल्वाकछ्यानाः लः हायेका तःगु नं दु ।

गुलिं चिचाकूगु हितिगाः दु । अथे चीकूगु हितिइ लःया मुहान बमलाः धयागु स्पष्ट जुइ । लःया मुहान बलाःथाय् अथवा तःगूमछि मुहान दुगु थासय् च्वंगु हितिगाः नं तःकू जुइ । क्वंतिहिति, आलक्वहिति, च्यासःहिति, तंगः हितिया हितिगाः नं तःकू जू । अन ल्वहंहिति जक यक्व दुगुु मखु लः धाः नं तःधाः ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS