अजिमा-पलेस्वां पुखू – १

केशव श्रेष्ठ

पृथ्वीया जमिनं क्वय् लःया मात्रा स्वब्वय् निब्वं अप्वया वनाच्वंगु दु धाइ । पृथ्वीया वातावरणय् लःया तसकं तःधंगु महत्व दु धइगु तथ्ययात अस्वीकार याये फइमखु । पहाडी मुलुक नेपालय् समुद्रया स्पर्श गुगुं थासं नं मजूगुलिं थ्व देशय् विद्यमान खुसि, ताल, पुखू, सिमसार, झ्वाला, क्वाःलःया स्रोत, हिमालया च्वापु वाति लःया तसकं महत्व दु ।

अझ स्वनिगःया उत्पत्ति हे छगू विशाल तालपाखें जूगु धइगु विश्वास यानातःगु दु । वैदिककालय् स्वनिगः तालया रुपय् दयाच्वंगु इलय् बन्धुमति नगरया महामानव बुद्ध विपश्वी तथागत नेपालय् बिज्याःगु इलय् थुगु तालया महिमा खनाः अकनिष्ठ भुवनया अधिपतिया प्रभावं पलेस्वांया पुसा प्राप्त यानाः ‘नमोरत्नत्रयायः’ उच्चारण यानाबिज्यासें थ्व महान सरोवरय् ल्हुतिपुन्हिया न्हिकुन्हु पलेस्वां पिनाबिज्यात ।

थ्व ल्याखं नेपालय् न्हापांखुसी पलेस्वां दुहां वःगु धाये फइ । कालान्तरय् वैदिककालय् हे थ्व सरोवरया प्रख्याति अप्वया वन । पलेस्वांया सहस्र स्वानं प्रकाशमय जूगु ज्योतिया दर्शन यायेत प्यंगुलिं दिशां ज्ञानीत नेपाः वइगु जुल ।

थ्व सिलसिलाय् तिब्बतया महाचीनया पंचशीर्ष पर्वतं केशिनी, उपकेशिनी (वरदा व मोक्षदा) देवीयात नं नापं ज्वनाः मञ्जुश्री बोधिसत्व श्री स्वयम्भू धर्मधातुया दर्शन यायेत थन बिज्याःगु इलय् पंचबुद्धात्मक ज्योति रश्मिया दर्शन यानाबिज्यासें देव व मनुष्य सकसिगुं निंतिं हित सुख यायेत स्वयम्भू ज्योतिरुप दर्शन व प्रदक्षिणा यायेत अःपुइमा धकाः थःगु चन्द्रहास खड्गं पुखूया लः पिहां वनीकथं काम्पोचल पर्वत (कचटुवालया न्हसिकाप) च्वभाःया चिजाःगु पर्वतयात चानाः कालिदहया लः पित छ्वयाः मनूत बसोबास याये फइगु मञ्जुपतन नांया नगर निर्माण यानाः व्यवसाय न्ह्याकेत वाया खेती यायेगु प्रचलन तकं न्ह्याकल ।

थ्व स्वनिगःया लः बाः वंसां नं बागमति, विष्णुमति, मनहरा व कासरा थेंज्याःगु प्यंगू खुसि व अल्याख चिचिधंगु खुसि जक मखु प्रशस्त मात्राय् ताल, पुखू, कुण्ड नं सृजना जूवंगु दु ।

कमल पुखू, रानीपुखू, सिद्धपुखू, कमलविनायक पुखू, लैनचौर पुखू, सिरान पुखू, जावलाख्यः पुखू, तुकुचा पुखू, इखापुखू, तिसा मालेगु पुखू, पुतलीसतक पुखू, खिचापुखू, पिम्बहाः पुखू, देय्पुखू, सप्तपाताल पुखू, भाज्या (भाजु) पुखू, न्हूपुखू, ख्वपया रानीपुखू कुमारि पुखू, कन्या मन्दिरया इखापुखू आदि अनेकौं प्राचीन पुखू, कुण्ड झी पुर्खां थ्व स्वनिगलय् नासो बियावंगु खः ।

थुपिंमध्ये गुलिं पुखू इतिहासय् गर्भय् च्वं वंगु वातावरणविद् भूषण श्रेष्ठं धयादीसा रानीपुखू (येँ)या हालत स्यना वनाच्वंगु अवस्थाय् वनेवं झीगु धरोहर पुखू नं खः धकाः जुरुजारुं दना हयेगु याना हयेवं सम्बन्धित निकाय सुम्क च्वने म्वाःगु अवस्था वःगु दु । अझ येँया ऐतहासिक पुखूया जिर्णोद्वार यायेत प्राचीन सहर ख्वपं २०० म्ह मिसात न्हियान्हिथं स्वतःस्पूmर्त रुपय् वयाः पूगु निभालय् नं पुखूया रुप पुनर्जागरण यायेत लगे जुइवं झीसं नं थःके गर्व याये फुपिं कालिगढ व प्रविधि अझं विद्यमान दु धइगु प्रमाण बियाच्वंगु दु ।

थुपिं आपालं पुखूमध्ये जामाःच्वया पूर्व–दक्षिणय् अवस्थित विश्वय् नांजाःगु बौद्धस्थल स्वयम्भू गोपुच्छ पर्वतया प्यखेरं पुखूमध्ये मुख्य अजिमा पलेस्वां पुखूया चर्चा याये ।

स्वयम्भू । विश्व सम्पदाया दक्षिण गःचाः हिलेगु लँ (परिक्रमा पथ)या किम्डोल मञ्जुश्री बजाः प्राकृतिक विज्ञान संग्रहालयया पूर्व, श्री जनसुधार आधारभूत माध्यमिक विद्यालयया पश्चिम–दक्षिण रिंगरोड वनेगु सतकया फुसय् ११० फुट हाकः व ५८ फुट ब्या दुगु पुखूयात हे स्वयम्भू महाचैत्यय् विराजमान जुयाबिज्याःम्ह मस्त व अभिभावकपिनि अगाध आस्थाया देवी अजिमाया नामं विख्यात जुयाबिज्याःम्ह हारतीमांया नामं व लिपा पलेस्वां प्रवेश जुइधुंकाः अजिमा पलेस्वां पुखूया नामं लोकंह्वाःगु धार्मिक पुखूया अजिमा पलेस्वां पुखू खः ।

स्वनिगः छगू गाः जुयाच्वंगुलिं थनच्वंगु पुखूत सिरान पोखरी, मध्य पोखरी व फेद पोखरीया रुपय् (भूषण २०१९) वर्गीकरण याःबलय् थ्व पुखू सिरान पुखुलिइ लाः वः । पद्मगिरि पर्वत (स्वयम्भू) छगू पहाडया च्वकाय् दुगु व वाउँसे स्वांसिमां ढकमक जू वंगुलिं थ्व थाय् उगु भेगया जलस्रोतया रुपय् च्वं वंगु दु ।

अथे हे पर्वतया पश्चिमपाखे इचंगु लागाया न्यागू पुखुलिइ नं न्यादँ न्ह्यः तक नं जमिनं थः हे बुयावइगु जलस्रोत दयाः उगु भेगया नगरवासीया निंतिं त्वनेगु लःया मुख्य स्रोत जुया वयाच्वंगु खःसा आः वयाः थ्व सुख्खा अवस्थाय् थ्यनेधुंकूगु दु । जनसंख्या व विकासया चापं यानाः स्वयम्भू व गःचाः हिलेगु थासय् च्वंगु जक हे खुगू पुखू व खुगू हे ल्वहंहिति दक्वं आः अवशेषया रुपय् जक दयाच्वंगु स्थितिइ उकिया पुनरुत्थान याइगु अवस्थाय् थ्यंगु मदुनि ।

वि.सं. २०२५ सालतक थौंया रिंगरोड बुद्धपार्क गःचाः हिलेगु (परिक्रमा पथय्) बुँइ हे निगू पुखू रिंगरोडया पिचय् लाः वन । वयां लिपा गःचाः हिलेगु लागा दुने उत्तरपाखें दुहां ववं यायेबलय् थौंकन्हय् पद्मसम्भवया भराय्धिकःम्ह मूर्ति दुगु थासय् प्राकृतिक रुपय् दुगु छगू पुखुलिइ नं पलेस्वां विद्यमान यानाः पलेस्वां पुखू धकाः नां च्वन ।

भगवान पालिं कर्कोटक नागराजया लिक्क भुइख्यः परिसरया पलेस्वां पुखुलिइ स्वयम्भू महाचैत्यया प्रतिविम्ब स्वयेत प्रख्यात जू । वयां लिपा गःचाः हिहिउँ किम्डोलपाखे वनेबलय् दकलय् तःधंगु अजिमा पलेस्वां पुखुलिं थ्व परिसरया गरिमा अप्वयेकूगु खः । अजिमायात श्रद्धां नेवाःतय्सं मय्जुमां, शितला, स्वयम्भू संरक्षिका, धर्मपाति, धाक्वसिक्व मां, मचाप्यासि आदि थीथी नामं लुमंकेगु याः ।

वसपोल न्हियान्हिथं थःगु थासं सुथय् किम्डोलया थुगु शुद्ध पुखुलिइ स्नान यायेत बिज्यानाः स्नानलिपा च्वसं फुसय् च्वंगु ख्यलय् प्याःगु सँ पायेत विश्राम यानाबिज्याइगु खः धइगु जनश्रुति न्यना वयाच्वनागु हे खः । थुकथंया धार्मिक महत्वया पुखुलिइ पलेस्वानं प्रवेश यायेधुंकाः कान्तिपुर सहरं स्वयम्भू चाःहिलेत वइपिं भक्तजन, नसंचा उलेत वइपिं लँजुवाःतय्त उगु हे फल्चाय् च्वनीम्ह नानीछोरीं पलेस्वां कयाः बीगु जूगुलिं लँजुवाःतय्सं थःपिंत धन्य तायेकीगु खः ।

वय्कः च्वना वयाच्वंगु सतः किमडोलय् नानीछोरी सतःया नामं म्हसिया वयाच्वंगुलिइ थौंकन्हय् स्वयम्भू व्यवस्थापन तथा संरक्षण महासमितिं पूर्णरुपं जिर्णोद्वार यायेत स्वयम्भू क्लबयात जिम्मा बिउगु खःसा थ्व पूवने नं धुंकूगु दु । लिक्कसं च्वंगु गणेद्यःया देगः व अजिमा पलेस्वां पुखुलिइ पुजा यायेत वइपिं भक्तजन, गुथि, भाकल पुजा, क्षमापुजा, कय्तापुजा, इहिपा, थीथी ज्याकूया भेटघाट व लसता भ्वय्या निंतिं थ्व थाय् न्हापांनिसें हे छ्यला वयाच्वंगु दु ।

थ्व पुखुलिइ बर्खाया इलंनिसें कयाः खुला जक वा वल धाःसां नं पलेस्वांया पुसाय् गाक्कं स्वां ह्वइगु जूगुलिं थ्व पुखू सम्भ्रान्त व सौम्य जुयाः वातावरणतकं बांलानाः न्ह्यइपुसे व ल्वःवनापुसे च्वं । अझ थ्व सिरानपुखू जूगुलिं च्वय् गुँच्वया लः बर्खां खुसिबाः थें वयाः दक्वं घःचापाखें पुखुलिइ जडान यायेबलय् लः बांलाक न्ह्यनीगु जुयाच्वंगु दु ।

किम्डोलया हे राजकुलो रिंगरोडनिसेंया लः मुनाः भुइख्यःपाखे बाः वनीबलय् जःखःया बुँ, ख्यः व लाछिइ तकं कुगाक्क लः वनीगु खः ।
२०५१÷५२ सालपाखे जिं जापानी पासापिनिगु ग्वाहालिं च्वय्च्वंगु खुल्ला व खालीगु भागयात नेपाली मौलिक जैविक विविधता संरक्षण, संवद्र्धन, शिक्षा जागरण व संस्कृति संरक्षणया निंतिं स्वयम्भू वातावरणीय उद्यान नेपाल वातावरणीय तथा शैक्षिक विकास केन्द्रया योजना अनुरुप स्वयम्भू महासमिति, त्रिवि, वडा ज्याकू, स्थानीय संस्थापाखें निर्माण यानाः अनया लः बाः वइगुयात थुगु हे पुखुलिइ मुंके फइगु धःया व्यवस्था यानागु खः ।

तर ०५० साल न्ह्यः हे उगु पुखुलिइ मनूतय् कुदृष्टि लाःगुलिं जलकुम्भी झाः अप्वया वनाः छुं ई लिपा हे व पुखू सुना वनेवं मनूतय्सं उगु खाली थाय्यात सिँया डिपो दयेकेगु, म्हितेगु कासा ख्यः व हुस्लुं पुइगु आदिया रुपय् व फोहर वायेगु थाय् रुपय् हिला हःगुलिं छगू समयकालय् धार्मिक व वातावरणीय महत्वया व पुखू सुनावन ।

स्वस्वं हे किम्डोल व भुइख्यःया ल्वहंहिति नं दक्वं सुनावन । वर्तमान अवस्थाय् स्वयम्भू गुँच्वय् स्वयम्भू महासमितिया कुतलय् जंगलया अवस्थाय् सुधार जुयावंगु अवस्थाय् स्वयम्भूइ जलस्रोतया भण्डार बांलाना वनाच्वंगुलिइ भूमिगत लःया अप्वः दोहनया कारणं अनया प्राकृतिक जलाधार, ल्वहंहिति व पुखूयात मार लाःवंगु थुइके फु ।

(कथहं)

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS