गौरवशाली नेवाः म्हसीकाया अन्तर्राष्ट्रियकरण
स्वयं इतिहास साक्षी दु, नेपाःया कला व संस्कृतिया ख्यलय् जक मखु, थ्व देय्या इतिहास निर्माणय् तक नं झी नेवाः जातिं बियावयागु योगदान मेपिं सुनानं बियावःगु योगदाननाप तुलना याये बहः मजू । तर नं थ्व बिडम्बना हे खः, झी थः हे दथुया अन्तर्विरोध व बाह्य अतिक्रमणया कारणं झीगु म्हसीका, झी छम्ह अभियन्ता डा. महेशमान श्रेष्ठजुं धयादी थें, थौं आईसीयुलय् ग्वारातुलाच्वंगु दु ।
थ्व धायेबलय् यक्वसिया नुगलय् स्यायेफु, तर झीगु म्हसीकाय् तीव्र गतिं खने दयावःगु थ्व संकुचनया न्हापांगु मू कारण झी दथुया मनोगत चिन्तन व आत्मकेन्द्रीत व्यबहार हे खः । खय्त ला बाह्य कारण नं कम जिम्मेवार मखु, तर अथे नं उकियात लसकुस यायेगु ज्या आन्तरिक अन्तर्विरोधं हे याइगु खः ।
नँ मूलतः उकी दुने विकसित जुइगु खतंया हुनिं हे स्यनीगु खः गुकिया प्रत्यक्ष लिच्वः कथं व थः दुनं दुनं स्यनावनीगु ला जु हे जुल, उकिं हे बाह्य अतिक्रमणया मात्रा व गतियात नापं प्रभावित याना यंकाच्वंगु दइ । विज्ञानया थ्व समयसिद्ध नियमयात इतिहासं नं बारम्बार पुष्टि यायेधुंकूगु दु, म्हिगः स्वनिगःया मल्ल जुजु व छथ्वः प्रजापिंसं वहे मनोगत चिन्तन व आत्मकेन्द्रित व्यबहार मक्यंगु जूसा गोर्खाली सेनाया निंतिं थनया लुखा उलि अःपुक्क चाली हे मखु ।
दिवंगत पुष्पलाल श्रेष्ठयात ०२८ सालय्, अले गणेशमान सिंहयात उकिं १९ द“ लिपा देय्या सर्वोच्च कार्यकारी प्रमुख (प्रधानमन्त्री) या प्रस्ताव वःबलय् वय्कःपिंसं छुं भतिचा सुझबुझ व दूरदर्शिता क्यनादीगु जूसा उकिया लिच्वः म्हसीकाया निंतिं झीसं थौं वाध्यतावश न्ह्याकाच्वनेमाःगु आन्दोलनया गुणात्मक स्वरुप नं पक्का हे थौं थें मखइगु जुइ ।
थ्व निश्चित हे खः, पुष्पलाल व गणेशमानजुं इलं क्वबिकूगु चुनौतीयात स्वीकार यानादीगु जूसा वय्कःपिंत स्थापित ब्राम्हणवादी सत्तां पलाः पलाःपतिकं पंगः मथनी हे मखु, अथे नं व कष्टसाध्य चुनौतीयात व्यबस्थापन यायेगु संकल्प व तत्परतां नेपाःया इतिहासय् छगः न्हूगु कोशल्वहं धस्वाकेत ग्वाहालि याइगु खः ।
उकिं आन्दोलन यायेत न्ह्याबलें न्ह्यचिलीगु, तर सत्ताया लगाम ल्हातिइ काये माल कि ल्हाः सुचुकीगु, राजनैतिक हिउपाःया निंतिं ज्यान पाइगु, तर नीति निर्माणया तगिमय् थ्यन कि तुति खाकिगु झीगु ‘जानीय परम्परा’ या झ्वलय् सारांश थुलि हे धाये, झीगु म्हसीकाय् न्हियान्हिथं वयाच्वंगु स्खलनया प्राथमिक जिम्मेवार झी हे खः, नश्लवादी सत्ता सहायक जिम्मेवार जक खः ।
छाय्धाःसा राज्यया फासिवादी चरित्रया बिरुद्धय् मदिक्क ल्वानां च्वनेमाःगु झीगु वाध्यता थःगु हे थासय् दु, तर कमसेकम थःथःगु छे“य् मांभासं ख“ ल्हायेगु, अले थःगु नखचखः थःगु हे कथं हनेत झीत थौं सुनां पनाच्वंगु दु ? अथे हे राजनैतिक नीति निर्माणया तगिमय् थःगु सशक्त उपस्थितियात क्यनेगु कुतलय् केन्द्रित जुइमाःगुली “नवःगु राजनीति”पाखें अछूत जुयाच्वनेगु छूट झीत सुनां बिल ?
स्थितिया गम्भीरता पक्का नं ग्यानापुसे च्वं, अथे नं हाकुगु सुपाँय् जःखः वहःया घेरा ल्यना हे च्वंगु दनि । विगतया द्वंविद्वंपाखें शिक्षा कयाः सुधार याये फइगु सम्भावना अझ नं बाकी हे दनि । उकिं आः नं लाःनि, झीसं
१) कमसेकम थःथःगु छे“य् मस्तनाप माभासं ख“ ल्हायेगु यानादिस“, थःथःगु संस्कृतियात छ्यलादिस“ । मस्तय्सं पिने न्ह्यागु भासं ख“ थल्हा, तर इमित छे“य् दुने थःगु हे भाय् व संस्कृति छ्ययेकेगु कुतः यानादिस“ । इमित नेवाः जुयागुया गौरव ध्वाथुइका दिस“ ।
२) राजनैतिक नीति निर्माणया तगिमय् नेवाःतय्गु सक्रिय सहभागिताया निंतिं थःथःगु थासं बः बियादिस“ । अले, ३) झीगु विशिष्ट म्हसीकायात राष्ट्रिय अन्तर्राष्ट्रिय ख्यलय् अझ अप्वः म्हसीके बीमाःगु आवश्यकता नं वोध यानादिस“ ।
नेपाल संवत्यात (वाध्यतावश) राष्ट्रिय संवत्या मान्यता बिउसां उकियात छ्यलाबुलाय् महइगु, अले चीनया पोटाला दरबारंनिसें ग्रेट वाल थ्यंकया सौन्दर्य व गौरवयात अप्वयेकाच्वंगु रञ्जना लिपियात अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताया निंतिं छ्यलीगु, तर उकियात देय् दुने छ्ययेके मबीगु थज्याःगु ‘राष्ट्रिय अन्तर्विरोध’या कारणं झीगु समग्र म्हसीकायात अन्तर्राष्ट्रियकरण याना यंकेमाःगु झीगु आवश्यकता नं खः, वाध्यता नं खः । उकिं थ्व पक्षयात थःथःगु थासं फूथें चाःथें तिबः बियादिस“
‘च्वापुफय्’ ः झीगु म्हसीकायात अन्तर्राष्ट्रियकरण यायेगु कुतःया प्रस्थानबिन्दु
इतिहास निर्माणया न्ह्यसलय् न्ह्याबलें न्हाप लाइपिं झी नेवाःत अभिलेखीकरणया न्ह्यसलय् धाःसा न्ह्याबलें लिउने लाः । न्हय्गूगु शताव्दीइ भृकुटीनाप बौद्ध भन्तेपिंसं ल्हासाया पोताला दरबार, जोखाङ देगः व मेमेगु सम्पदाया डिजाइन यात, स्वनिगलं वंपिं ३०० म्ह नेवाः कालिगरतय्सं उकियात दयेकल, तर अभिलेखीकरण धाःसा शून्य ।
अथे हे ईटालीया मार्कोपोलों गुलि थासय् फय्गं खँ ल्हानाः नं थः व ‘सिल्क रोड’ यात अमर यात, तर वसिबें गुद“ न्ह्यः बूम्ह महान् अरनिकों ल्हासा, पेइचिङ लगायत थीथी शहरया सौन्दर्ययात छाय्पियाः नं आखः छगः च्वया मथकू । अथे हे थौंकन्हय्या कान्दाहार (पुलांगु गान्धार) व मध्य–एशियातक थ्यंकाः बौद्ध धर्मया विस्तार व बौद्ध सम्पदा निर्माणय् योगदान यानावंपिं कपिलवस्तुया शाक्यतय् बारे नं संसार थौं उलि हे अनभिज्ञ ।
अथे हे सुदूर इण्डोनेशियाया बोरोबुडुर (जाभा) य् तक वनाः बौद्ध दर्शनया विस्तार व सम्पदा निर्माणय् उलिमछि योगदान बियावंम्ह यलया छम्ह नेवाः गुणधर्मया बारे नं आःतक छुं कथंया अध्ययन अनुसन्धान मजू । अभिलेखीकरण मजूगु हुनिं हे हलिंन्यंकंया मनूतय्सं विश्व सभ्यता निर्माणय् नेवाःतय्सं बियावंगु योगदान बारे या त छुं हे मसिउ या झीथाय्या नश्लवादी शासकत व उमि जःखः च्वंपिं छथ्वः चाटुकार इतिहासकार व साहित्यकारतय्सं प्रवाह यानाच्वंगु विकृतिपूर्ण मिथ्यांकं यानाः मखुगु ख“ थुइकाच्वंगु दु ।
देगः दनाथकूगु झी गौरवशाली पुर्खापिंसं, तर उकी शासनसत्ताया लिधंसाय् इमिसं थःगु स्वार्थकथंया गजू छुना बिउगुलिं इतिहास विकृत जक मखु, यक्व हदतक विलुप्त हे जूवंगु दु । साहित्यिक श्रृजनाया ख्यलय् नं सत्ताया लिधंसाय् अथे नियतवश स्वामित्वहरण जूवंगु दसुत यक्व हे दु गुकी मध्येय् छगू खः ‘जि वया ला लछि मदुनि’ ।
व अमर कृतियात आकार बीत चःति बाः वयेकल छम्ह नेवाः सर्जकं, तर उकियात थःगु यानाः ‘महाकवि’ जुल मेम्ह च्वमि । ‘जि वया ला लच्छि मदुनि’ ने.सं. ९३६ व ९६६ (ई.सं. १८१६ व १८४६) दथुया इलय् अर्थात् सुगौली सन्धी व कोत पर्व दथुया इलय् श्रृजना जूगु नेपालभाषाया छगू ज्वःमदुगु साहित्यिक श्रृजना खः ।
नेपाली इतिहासय् दकलय् अप्वः हि बाःवःगु थ्व स्वीद“या अवधिइ सम्भवतः छम्ह ‘ल्हासा नेवालं’ च्वयाथकूगु व बेजोड श्रृजनाय् दकलय् क्वय् उबलेया जुजु राजेन्द्रबिक्रम शाहया नां दु, तर च्वमिया थःगु हे नां धाःसा मदु । छम्ह बेनामी नेवाः च्वमिया च्वसां पिदंगु व कारुणिक बाखं लिपा छम्ह ‘न्हाय् च्वामु’ कविया ‘अमर कृति’ जूवन, आःतक नं जुया हे च्वंगु दनि ।
व ‘अमर कृति’ थौं तक नं देय् दुने दकलय् अप्वः चूगु कीर्तिमानी ‘बेष्ट सेलर’ सफू जुयाच्वंगु ला द हे दु, उकिया चिनीया“ भासं अनुवाद जुइधुंकाःलि वरिष्ठ चिनीया“ साहित्यकारतय्सं नापं उकियात हे नेपाःया ‘प्रतिनिधि साहित्य’ कथं कयाच्वंगु अवस्था दु । झीगु म्हसीकाया निंतिं थ्व छगू अतिकं गम्भीर हाथ्या खः ।
उकिं झीपिं मध्येय् सुयाके छु कला व सीप दु, उकियात छ्यलाः इतिहासया थ्व विकृति व विध्वंशयात झीगु भाषा, कला संस्कृति जक मखु, समग्र ‘नेवाः म्हसीका’ व राष्ट्रिय अन्तर्राष्ट्रिय इतिहास निर्माणय् नेवाःतय्सं यानावंगु व यानाच्वंगु योगदानयात हलिंन्यंक थ्यंकेमाःगु झी फुक्कसिया मंकाः दायित्व खः ।
‘जि वया ला लच्छि मदुनि’ या लिधंसाय् ख्वपया ‘महाजु फाउण्डेशन’ या ब्यानरय् छक्वलं प्यंगू भासं दयेकाच्वनागु ‘च्वापुफय्’ संकिपा झीगु ‘विशिष्ट म्हसीका’यात राष्ट्रिय÷अन्तर्राष्ट्रियकरण याना यंकेगु जिमिगु कुतःया न्हापांगु पलाः खः । नेपाःया ५५ द“ पुलांगु संकिपा इतिहासय् छगू न्हूगु ‘माइलस्टोन’ धस्वाकेत्यंगु थ्व बहुभाषिक संकिपाय ने.सं. ९६० (ई.सं. १८३९–४०) जःखःया नेवाः समाजया चित्रण ला द हे दु, थुकिं हलिंन्यंक हे नेवाःतय्सं बियावंगु योगदानयात उला क्यनेगु कुतः याःगु दु ।
थुकी ‘ल्हासा नेवाः’ तय्गु ‘यात्रा वृतान्त’ व बनेज्याया झ्वलय् इमिसं सीगु दुःखकष्ट, अले झिंस्वसःद“ तक न्ह्यानावंगु इमिगु व बनेज्यां झीगु समाजय् लाकूगु सकारात्मक नकारात्मक लिच्वःया विशद् वर्णन नं दु ।
उलि जक मखु, उबलेया शासक वर्ग (शाह, पाण्डे, थापा, बस्नेत, पौडेल, कु“वर आदि) या दथुइ न्यनाच्वंगु राष्ट्रघाती हिंस्रक ल्वापु, जंगबहादुरयात ‘जंगबहादुर’ दयेकूम्ह धमां साहु (धर्मनारायण मानन्धर) या योगदान, उबलेया बेलायती राजदूत ब्रायन हड्सनया हस्तक्षेपकारी बोलि व व्यबहार, मध्य एशिया थ्यंक बौद्ध दर्शन व सम्पदा निर्माणय् स्वनिगःया बौद्ध भन्ते व कालिगरतय्सं हायेकूगु चःति, च्वापुगुं उखे पोताला दरबार लगायत थीथी सम्पदा दयेकेत ३०० म्ह नेवाः कालिगरतय्सं क्यंगु सीप व श्रम, बनेज्याया माध्यमं तुर्किस्तान व मंगोलियांनिसें काश्मिर व दक्षिण भारत थ्यंकयात स्वायेगु ज्याय् झी अजाजुपिंसं मदिक्क बियावंगु योगदान, गान्धार (थौंकन्हय् अफगानिस्तानया कान्धाहार) य् विशाल ‘बामियान बुद्ध’ दयेकेगु ज्याय् कपिलवस्तुं वंपिं शाक्यतय्सं बिउगु ग्वाहालि आदियात अन्तर्राष्ट्रिय ख्यलय् थ्यंक चकंक क्यनेगु कुतः नं थ्व संकिपां यायेत्यंगु दु ।
समग्रताय् धाये हे माली, इतिहासयात तुतिं चुइकेगु व झीगु विशिष्ट म्हसीकायात अन्तर्राष्ट्रियकरण यायेगु कुतःया ‘प्रस्थानबिन्दु’ हे खः ‘च्वापुफय्’ ।‘नेवाः म्हसीका’या आयाम थुलि विशाल कि संकिपाया निघौत्या दुने व फुक्क आयामयात उला क्यनेगु ला सम्भव हे मजू, अथे नं प्यंगू भासं डबिङ, अले जापानी, कोरियन, थाई, ईटालियन, फ्रेन्च व जर्मन भासं सब–टाइटल दइगु थ्व प्याखं स्वयेधुंकाः नेपालं पिनेयापिं गैर–नेपाःमि स्वकुमितय्सं नापं झीगु विषयय् यक्व न्हून्हूगु ख“त सीके फइ ।
उलि जक मखु, महाजु फाउण्डेशनं दयेकेत्यंगु थुपिं संकिपा व डकुमेण्टरी परियोजनातय्सं नं झीगु म्हसीकायात अन्तर्राष्ट्रियकरण यायेत ग्यसुलाक्क ग्वाहालि याइगु भलसा कायेगु थाय् दु ः
१) ‘च्वापुफय्’ लिपा ‘बुद्धिज्म इन पाकिस्तान’ नांया छगू सपूm व डकुमेण्ट्री महाजु फाउण्डेशनं दयेकेगु कुतः जुइ । गुगुं इलय् बौद्ध धर्म व सम्पदां त्वपुइधुंकूगु पाकिस्तान (नापं अफगानिस्तान व मध्य–एशिया) लागाय् बौद्ध धर्म थौं झण्डै मदयेधुंकूगु अवस्था खःसां अन उकिया अवशेष अझ नं यक्व ल्यं दनि । तर अझ नं व लागाय् कपिलवस्तुं वंपिं शाक्यतय्सं यानावंगु योगदान बारे खासै चर्चा जुयाच्वंगु खनेमदु । उकिं थ्व पक्षयात उलाः अनुसन्धान व बहसया निंतिं लकस दयेकेगु थ्व सपूm व डकुमेण्टरीया आज्जु खः ।
२) किपुली गोर्खाली सेनां क्यंगु बर्बरता बारे झीथाय् यक्व चर्चा जू, तर ये“ व यल त्याकेधुंकाः ख्वपय् लगातार झिंस्वलात्या तक अमानवीय नाकाबन्दी तःगु व अन्तिमय् स्वन्हुया हताःलय् त्याकेधुंकाः गोर्खाली सेनां ख्वपया ५०१ खा छे“य् मि तयाः २००१ म्ह मनूया ज्यान काःगुबारे धाःसा उलि चर्चाय् मवः ।
ख्वप साकोठाया सफूकुथिइ मि तया द्वलंद्वः सफू च्याका बिउगु, अले व सफूकुथिइ न्हय्न्हु तक मि च्यानाच्वंगु बारे झन् म्हो हे जक चर्चाय् वः । स्वनिगःया स्वम्हं जुजुपिंत ख्वपय् छक्वलं बुकेधुंकाः नं ‘नमकहराम’ पृथ्वीनारायण शाहं ताःईतक ख्वपय् पलाः तये मछाः ।
व इलय् ख्वप, ये“ व यलया नेवाः जनजीवन गज्यागु खः, ये“ व यलया जुजुपिं ख्वपय् शरणागत जुइधुंकाः गोर्खा–अधीनस्थ निगू राज्य व नाकाबन्दीया मार फयाच्वंपिं ख्वपया जनता दथुया स्वापू गुकथं गुलितक प्रभावित जूवन, ख्वपया मिसा, मस्त लगायतया जनतां सुरप्रताप शाह–नेतृत्वया आक्रमणकारी गोर्खाली सेनाया गुकथं गुलि प्रतिकार यात, थनया प्रभावशाली बौद्ध धर्मयात लिपा गुकथं क्यत्यल, आदि विषयय् केन्द्रीत जुइगु ‘फिचर फिल्म’ (संकिपा) महाजु फाउण्डेशनया मेगु पलाः जुइ ।
३) नेवाः भन्ते व बञ्जाःतय्सं न्हय्गूगु शताव्दीनिसें हे तिब्बत जक मखु, मंगोलिया व मध्य–एशियातक हे थःगु पहु“च दयेकूगु, अले लिच्वःकथं व लागाय् थीथी सम्पदाया निर्माण व बौद्ध दर्शन विस्तार यानावंगु वास्तविकता इलं हे प्रमाणित यायेधुंकूगु बिषय खः । तर अभिलेखीकरण व सरकारी उदासीनताया हुनिं यथार्थ आः नं उलि उजागर जुइ मफुनि ।
विश्व सभ्यता व इतिहास निर्माणय् नेवाः जातिं बियावंगु योगदानयात हलिंन्यंकं प्रचारप्रसार यायेगु तातुनां अंग्रेजी भासं छगू डकुमेण्ट्री दयेकेगु महाजु फाउण्डेशनया प्यंगूगु परियोजना खः ।थःगु समृद्ध इतिहास व परम्परां यानाः झी नेवाः जातिया दुने सम्भावनात यक्व आः हे नं ल्यं दनि । न विषयया कमी दु, न सामथ्र्यया अभाव ।
उकिं आः हे नं, थनिंनिसें हे आईसीयुलय् ग्वारातुलाच्वंम्ह ‘ल्वगि’यात हाकनं छकः धिसिमिसि लाक्क थःगु हे तुतिइ दने फइकथंया लकस दयेका बी नु । न्यातपौनिसें हिमालपारि वनाः पोतालाथ्यंक दयेके फुपिं नेवाःत थःगु छाती तब्याकाः छथासं च्वने जक माः, असम्भव शव्दया परिभाषा हे हीके मालीगु अवस्था हाकनं छकः झीगु न्ह्यःने दं वइ । उकिं हे जिमिगु नारा खः, “नापं जाये, हिउपाः अथें हे न्ह्यःने वइ ।”
LEAVE YOUR COMMENTS