गुरुवर श्रद्धेय अश्वघोष महास्थविर बारे संक्षिप्त न्ह्यब्वया

#रीना तुलाधर (बनिया)

जीवनी
इतिहासया कालक्रमय् बुद्ध जन्मभूमि नेपाल देसय् छुं ई तक बुद्धया सद्धर्म ओझेलय् लात । २० औं शताब्दीया प्रारम्भय् नेपालय् स्थविरवाद बुद्धधर्मया पुनरुत्थान जूगु खः । छसीकथं महाप्रज्ञा भिक्षु, भिक्षु प्रज्ञानन्द, भिक्षु अमृतानन्द, धर्मादित्य धर्माचार्य व मेमेपिं नं आपाःसिगु उल्लेखनीय योगदानं नेपालय् थेरवाद बुद्धधर्मया पुनर्जागरण काल वःगु खः ।

थ्वहे इलय् भिक्षु अमृतानन्दया शिष्य कथं बुद्ध शासनय् प्रवेश यानाः छम्ह न्ह्यलुवा जुयाः दंबिज्याःम्ह वर्तमान संघनायक भक्षु अश्वघोष महास्थविर नेपाःया बुद्ध शासनया इतिहासय् छम्ह ऐतिहासिक व्यक्तित्व खः ।

१७ दँया उमेरय् प्रव्रजित जुयाः थीथी विहारय् च्वनाबिज्यानाः थौं ८६ दँया उमेरय् तक नं दिपाः मदयेक बुद्ध मानववादी शिक्षा प्रचार यायेगुली थःत फ्यानाबिज्याःम्ह अग्ग महासद्धम्म जोतिक धज भिक्षु अश्वघोष महास्थविर बहुआयामिक व्यक्तित्व छम्ह पक्काम्ह प्रव्रजित भिक्षु खः । नेपाः देशया जहाँ थीगु नगु खः । झी सकस्यां लुमंकेबहम्ह छम्ह आदर्श पुरुष खः ।

ने.सं. १०४७ जेष्ठ शुक्ल त्रयोदशी सोमवाः वि.सं. १९८३ कुन्हु यलया उकुबहालय् जन्म जूम्ह बुद्धरत्न शाक्य १७ दँया उमेरय् मां लक्ष्मीमाया वा अबु चन्द्रज्योति शाक्यया उजं कयाः प्रव्रजित जुयाः श्रामणेर अश्वघोष नामं बुद्ध शासनया वंशज जुयाबिज्यात । बालविवाहया चलन दुगु उगु इलय् बुद्धरत्नया दाजुया ब्याहा न्याःगुलिं वसपोलया मांया जिद्दिं वयागु नं ब्याहा जूगु जुयाच्वन ।

तर प्रव्रजित भिक्षु जुइगु संस्कार दुम्ह बुद्धरत्नया गृहस्थ जीवनय् मन क्वमसाः । बुद्ध धर्म प्रचार यायेगु अले शिक्षा हासिल यायेगु वसपोलया बौद्धिक प्यासं वसपोलयात गृहत्याग याकल । गृहत्याग यानाया उद्देश्ययात कयाः भिक्षु अश्वघोषं धयाबिज्याइ गृह जंजालं मुक्त जुइत, उच्चस्तरया शिक्षा हासिल यायेत, देशविदेश चाःहिलेगु अवसर कायेत अनंलि मुख्य रुपं दुःख मुक्त जुइगु लँपु लीत ।

प्रव्रजित जुइत अनुमति काः वनाबलय् तिरिमय्जुं लसतां हे स्वीकृति बिल । थुकिया निंतिं व प्रति जि कृतज्ञ जुया । भिक्षु अश्वघोषं थः जहानप्रति कृतज्ञता प्वंकाबिज्याइ ।

प्रव्रज्या
मचाबलय् कान्छाम्ह कायया ब्याहा याना बीत जिद्दी याःम्ह वसपोलया मां लक्ष्मीमायां बुद्धधर्मय् दीक्षित जुयाः धर्मया रस थुसेंलि थम्हं हे स्वयं काययात प्रव्रजित यायेत कुतः याःगु जुयाच्वन । मांअबुया अनुमति कयाः थः गुरु भिक्षु अमृतानन्दया ग्वाहालिं १७ दँ दुम्ह बुद्धरत्न शाक्य प्रव्रजित जुयेत कुशिनगरय् बिज्यात ।

कुशिनगरय् ऊ चन्द्रमणि महास्थविरया आचार्यत्वय् प्रव्रजित जुयाः श्रामणेर अश्वघोष जुयाबिज्यात । थ्व ई खः वि.सं. २००१ (इसं. १९४४ जनवरी) । प्रव्रजित जुइधुंकाः छुं ई तक भारत व श्रीलंकाया थीथी थासय् अध्ययन भ्रमण यानाबिज्यात । नेपालय् लिहां वयाः न्हापां छुं ई तक ऐतिहासिक थेरवादी विहार किण्डोलय् च्वनाबिज्याःगु जुयाच्वन ।

थः गुरु अमृतानन्द महास्थविरया कुतलं वसपोल श्रीलंकाय् बिज्यात । श्रीलंका व भारतया थीथी थासय् बुद्ध धर्मया अध्ययन यानाःलि माक्व ज्ञान हासिल यानाबिज्यात । सन् १९४४ निसें दक्षिण श्रीलंकाया महामन्तिन्द परिवेणय् बुद्ध धर्मया विविध विषयय् अध्ययन यानाबिज्यात । वि.सं. २००६ वैशाख १९ (सन् १९४९ मे १) कुन्हु महामतिन्द्र परिवेणया प्रधानाचार्य धर्मकीर्ति श्री धम्मावास नायक महास्थविरया उपाध्यायत्वय् उपसम्पन्न जुयाः भिक्षु अश्वघोष जुयाबिज्यात ।

अध्ययन
अध्ययनया क्रमय न्ह्यानावं च्वन । च्यादँ तक श्रीलंकाय् ब्वने धुंकाः भारत बिज्यात । बनारसय् बिए ब्वनाच्वंगु इलय् वसपोलयात टीबी (गंल्वय्) जूगु जुयाच्वन ।

नेपालय् वा भारतय् उपचारयागु लँ मखनाः चीनया पेकिंगस्थित अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी संघया स्वास्थ्य निवासय् उपचारर्थ नेपाल राष्ट्रिय विद्यार्थी फेडरसेन मार्फत बिन्तिपत्र तयाबिज्यात । लत्या लिपा स्वीकृति वसेंलि चीनया थुगु स्वास्थ्य निवासय् बिज्यानाः दत्या तक च्वनाः उपचार यानाबिज्यात ।

बुद्धशासनिक योगदान
पूर्ण रुपं स्वस्थ जुसेंलि सन् १९६१ इ वसपोल स्वदेश लिहां बिज्यात । बुद्ध धर्म प्रचार यायेगु न्हापांगु ख्यः वसपोलयात आनन्दकुटी विहार चूलाःगु जुल । थः गुरु भिक्षु अमृतानन्दया निर्देशनय् धर्म प्रचारय् पलाः च्वयेकाबिज्यात । थः गुरुया आज्ञा अनुरुप आनन्दकुटी विद्यापीठया विभिन्न प्रशासकीय पदय् च्वनाः झण्डै छगू दशक तक विद्यापीठयागु सेवा यानाबिज्यात ।

विद्यार्थीपिंत नैतिक शिक्षा बीगु पाखे योगदान बियाबिज्यात । धर्म प्रचारया झ्वलय् युवापिंत बुद्ध शिक्षा बीगु आवश्यक्ता महसुस यानाः ‘नेपाल युवक बौद्ध मण्डल’ नांगु संस्था वि.सं. २०२५ सालं स्थापना याकाबिज्यात । थन युवातय्त शिक्षा बीगु, तालिम बीगु ज्या जूगु जुल ।

धर्म प्रचार यायेगु झ्वलय् वि.सं. २०२२ सालं नीस्वंगु नेपालया नांजाःगु विहार धर्मकीर्ति विहारपाखें वसपोलया बुद्ध शासनिक योगदान शुरु जुल । व ई धर्मकीर्ति विहारया संस्थापक भिक्षुणी धम्मवति दू्रतगतिं धर्मप्रचार यानाबिज्याःगु ई । धर्मकीर्ति विहारय् युवातय्त लक्षित यानाः वि.सं. २०२८ सालं धर्मकीर्ति बौद्ध अध्ययन गोष्ठी स्थापना जूगु खः ।

भिक्षु अश्वघोषं स्थापनाकालंनिसें निरन्तर थुगु संस्थाया धम्मानुशासक जुयाः योगदान यानाबिज्याःगु खः । स्थापनाकालंनिसें गुलिनं धर्मकीर्ति बौद्ध अध्ययन गोष्ठीपाखें धर्मप्रचारया अभियान न्ह्यात, उकिया आधारशीला वसपोल नं जुयाबिज्यात, श्रद्धेय धम्मवति गुरुमांया साथसाथय् ।

धर्मकीर्ति विहारया गतिविधिइ भिक्षु अश्वघोष सदां पथप्रदर्शक जुयाबिज्यात । धम्मवती गुरुमां नापं जानाः ‘हस्ते हैंसे यानाबिज्यात । निम्हेसिनं धर्म प्रचारया ज्याय् नापनापं दु्रतगतिं पलाः न्ह्याकाबिज्यात ।

लेखन
प्रचारया छगू माध्यम लेखन नं वसपोलयागु सशक्त माध्यम खः । सछिगुलिं मयाक बौद्ध सफूया च्वमि लोकंह्वाःम्ह जनलेखक भिक्षु अश्वघोषया न्हापांगु लेख ‘प्रेमं हे दुःख बिइगु खः’ वि.सं. २००२ मंसिर (सन् १९४५)य् पिदंगु खः । वसपोलयागु न्हापांगु प्रकाशित पुस्तक ‘गौतम बुद्ध’ वि.सं. २०१३ सालय् पिदंगु खः ।

वसपोलया लेखन शैली सरल व सहज जू । क्लिष्ट भासं च्वयाबिमज्याः । छाय्कि वसपोलया लेखनया छगू हे जक आज्जु तथागतया सद्धर्म सारा मनुखं थुइमा, ब्वनेमा । म्हो संख्याय् दुपिं बुद्धिजीविीपिंत जक मखु आपालं दुपिं मसः मसिउपिंत थुइकेगु लक्ष्य तयाः वसपोलं च्वयाबिज्याइ ।

पत्रकारिता
पत्रकारिता वसपोलया शासनिक योगदानया छगू अलग्ग हे अध्याय खः । आनन्दकुटी विहारपाखें पिदनीगु ऐतिहासिक ‘आनन्दभूमि’ पत्रिका व धर्मकीर्ति विहारं पिदनीगु ‘धर्मकीर्ति’ पत्रिकाया प्रमुख सम्पादनया ज्याय् वसपोलं थःत चुलाबिज्यात । आनन्दभूमि पत्रिकाया प्रधान सम्पादन १८ दँ तक यानाबिज्यातसा धर्मकीर्ति पत्रिकाया प्रमुख सम्पादन वि.सं. २०२९ सालंनिसें निरन्तर रुपं याना च्वनाबिज्यात ।

ध्यान अभ्यास
बुद्ध धर्मया सहीकथं प्रचार यायेत अध्ययनं जक मगाः, थःत थःम्हं योग्य यायेत, धयागु तातुनाः सन् १९७० या दशकपाखे ध्यान अभ्यासपाखे लगे जुयाबिज्यात । वाराणसीइ निगू व बुद्धगयाय् छगू ध्यान शिविरय् च्वनाबिज्यात । ध्यानया अनुभवया लिधंसाय् ‘बौद्ध ध्यान’ नांगु सफू च्वयाः प्रकाशन यानाबिज्यात ।

ध्यानपाखे मन क्वसायेकाः बनेपाय् प्राप्त जूगु थासय् ध्यानकुटी विहार दयेकाबिज्यात । ध्यानकुटी विहारय् बर्मां बिज्याःपिं ध्यानगुरुपिनिगु आचार्यत्वय् तःदँ तक तःगु ध्यान शिविर न्ह्याकाबिज्यात । स्मरणीय खः, थुगु पवित्र ज्याय् धर्मकीर्ति विहारया प्रमुख धम्मवती गुरुमांपाखें प्रमुख रुपं सहनेतृत्व कयाबिज्याइगु खः ।

भिक्षु अश्वघोषं बर्माय् नं तःक्वःध्यान शिविरय् च्वनाः धर्म प्रचारया निंतिं थःत क्वातुकाबिज्यात ।काभ्रे बनेपाय् ध्यानकुटी विहारया संस्थापक जुयाबिज्याःम्ह श्रद्धेय भिक्षु अश्वघोष महास्थविरयात सम्मान क्यँसें स्थानीयवासीपिनिगु प्रतिनिधित्व यानाः बनेपाया केशवकाजी वैद्यं थुकथं अभिनन्दन यात, ‘वसपोलया आगमन बनेपाय् जुसेलिं ध्यानकुटी विहार स्थापना यानाः काभ्रे जिल्लाय् बौद्ध धर्म व्यापक प्रचार यानाबिज्याःगुलिं थनया धर्मावलम्बीपिंसं बुद्ध धर्मया धाथें पहिचान यायेफुगु दु ।े’

भिक्षु तालिम
तथागतया सद्धर्म चिरस्थायी यायेत न्हूपिं युवा भिक्षुपिं तयार यायेमाःगु खँ भिक्षु अश्वघोषया दूरदर्शी सोचं खंकाबिज्यात । अनंलि वसपोलं धर्मदेशना, कक्षा अध्यापन, लेखनय् जक सीमित मजुसे पलाः न्ह्याकाबिज्यात– भिक्षु तालिम पाखे । वि.सं. २०३८ सालय् नेपालय् न्हापांगु भिक्षु तालिम केन्द्र संघाराम भिक्षु तालिमकेन्द्र स्थापना यानाः मचापिंत श्रामणेर प्रव्रज्या यानाबिज्यात ।

थौं वसपोलया तालिमं दीक्षित जुयाबिज्याःपिं छम्हथे छम्ह सक्षमपिं भिक्षुपिं नेपालय् बुद्ध शासनया निंतिं धिसिलाःगु थां जुयाः पिलूवःगु दु ।
‘चरथ भिक्खवे चारिक बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय’यात चरितार्थ यायेत धर्म प्रचारया झ्वलय् वसपोलं माःकथं च्वनेगु थाय् हिलाबिज्याइ ।

वसपोलं आनन्दकुटी विहारय् १२ गू, ध्यानकुटी विहारय् १७ गू, संघारामय् ७गू, श्रीघः विहारय् ७ गू वर्षावास च्वनाबिज्याःगु खः । न्ह्याथाय् च्वंसां वसपोलया अध्ययन, अध्यापन, लेखन, धर्मदेशना, धार्मिक छलफल न्ह्यानां तुं च्वनी । भिक्षु जीवनया प्रारम्भिक कालय् अध्ययन व भ्रमणया क्रमय् वसपोलं श्रीलंकाय् स्वंगू, सारनाथय् स्वंगू व चीनय् न्यागू वर्षावास च्वनाबिज्याःगु जुयाच्वन । (वि.सं. २०६७ साल तकया आधारय्)येँया श्रीघः विहारय् वसपोलयात सतीगु ज्याकू थें जुइगु खः ।

बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय
बुद्ध धर्म प्रचार यायेगु पवित्र उद्देश्य ज्वनाः थःगु जीवन फ्यानाबिज्याःम्ह भिक्षु अश्वघोष गन जक मथ्यं । देशया कुंकुलामय् पलाः छीजिउथाय् तक वसपोल थ्यन । नेपाःया थीथी बौद्ध संघसंस्थातय्त नं माक्व तिबः बियाबिज्यात । युवा बौद्ध समूह नांगु बौद्ध संस्थाया बौद्ध जागरण अभियानय् देशया कुंकुलामय् तक जूगु जागरण शिविरया न्ह्यलुवा भिक्षु अश्वघोष हे जुयाबिज्यात ।

संस्थागत सेवा
भिक्षु अश्वघोषया योगदानया खँ ल्हायेबलय् बौद्ध संघसंस्था जक मखु सरकारी ज्याकुथिइ च्वनाः नं बुद्ध धर्म प्रचारया ज्या यानाबिज्याःगु उल्लेखनीय जू । वसपोलं राष्ट्रिय सभाया माननीय सांसद जुयाः राष्ट्रिय सेवा कथं नं धर्म प्रचार दुथ्याकाबिज्यात । वथें तुं धर्मोदय सभाया अध्यक्ष, लुम्बिनी विकास कोषया उपाध्यक्ष थेंज्याःगु गरिमामय पदय् च्वनाः संस्थागत सेवा यानाः नं बुद्ध शासनिक योगदान बियाबिज्यात ।

समाज सेवा
धर्म प्रचारया नापनापं वसपोलया जीवनया छगू महत्वपूर्ण अंग समाज सेवा नं जूगु खनेदु, गुकिया दसु बनेपाय् संचालन जुयाच्वंगु मैत्री बाल आश्रम । वि.सं. २०५७ सालं स्थापना जूगु मैत्री बाल आश्रम ध्यानकुटी विहारया लागाय् अवस्थित दु । थुगु आश्रमय् दुपिं अनाथ मस्तय्त अभिभावकया रुपय् नयेगु, च्वनेगु, ब्वनेगु व्यवस्था वसपोलया नेतृत्वय् जुयाच्वंगु खः ।

लिसें थुगु आश्रमया मस्तय्त दुग्यंक बुद्ध शिक्षा बीगु नं जुयाच्वंगु दु । समाज सेवा नापनापं नारी पुरुष समानताया नं वसपोल जोडदार पक्षपाती । मिसा जातिया उत्थानया लागि नुगः ह्वाःम्ह वसपोलं नेपालय् भिक्षुणी शासन स्थापना यायेगुली ज्वःमदुगु लिधंसा जुयाः भिक्षुणीपिंत थुकी न्ह्यज्यायेत प्रेरणा बिया बिज्याःगु दु ।

सम्मान
भिक्षु जीवनया छगू आदर्श, बहुआयामिक व्यक्तित्व भिक्षु अश्वघोषया बुद्ध शासनिक योगदानया कदर यासें वसपोलयात थीथी सम्मान, पदवी, सम्मानित याःगु दु । राष्ट्रिय स्तरं जक मखु अन्तर्राष्ट्रिय स्तरं तक नं सम्मानित जूगु दु । म्यानमार सरकारपाखें ‘अग्ग महासद्धम्म जोतिक धज धर्मदूत प्रथम श्रेणी’ उपाधिं विभूषित वसपोल नेपाल सरकारपाखें ‘प्रवल गोरखा दक्षिणबाहु तृतीय श्रेणी’ पाखें विभूषित जुयाबिज्याःगु दु ।

ज्ञानमाला भजन खलः स्वयम्भूपाखें ‘ज्ञानमाला रत्नवत सिरपाः २०५१’ लं वसपोलयात छाय्पिउगु दु । नेपालभाषा ख्यलय् प्रचलनय् वःगु न्हापांगु पुरस्कार ‘धर्मोदय पुरस्कार’ सन् १९४८, वर्ष १ अंक ५ या धर्मोदय पत्रिकाय् पिदंगु ‘श्रीलंका व परिवेण’ नांगु वसपोलया च्वसुया निंतिं वसपोलयात प्रदान याःगु खः । नेपालभाषा परिषद्पाखें ‘भाषाथुवाः’ उपाधिं भिक्षु अश्वघोषयात छाय्पिउगु जुल ।

वथेंतुं अखिल नेपाल भिक्षु महासंघ, धर्मनिरपेक्ष आयोजक समिति, धर्मकीर्ति बौद्ध अध्ययन गोष्ठी, श्रीकीर्ति बौद्ध केन्द्र, विश्वशान्ति दायक सभा, नगदेश बौद्ध समूह, बुद्धिष्ट कम्युनिकेशन सेन्टर, धर्मोदय सभा, गण महाविहार इत्यादिपाखें वसपोलयात अभिनन्दन याःगु जुल ।

वथें तुं the inter religious and international federation for world peace  पाखें Ambassdor for peace नामं हानं International relief and friendship and foundation पाखें प्रशंसा पत्र देछाःगु दु । भिक्षु अश्वघोषयात सम्मान कथं थीथी च्वमिपिंसं थःथःगु सफू वसपोलयात समर्पण यानातःगु दु ।

व्यक्तित्व
थथेभनं राष्ट्रिय व अन्तर्राष्ट्रिय सम्मानं विभूषित जुयाबिज्याःम्ह भिक्षु अश्वघोषया व्यक्तित्वया खँ धायेगु खःसा ‘संसार भय खनाः ग्याःम्ह्ेसित भिक्षु धाइ’ धाःथें तुं वसपोल छम्ह धाथेंयाम्ह शुद्ध, पवित्र, निष्कलंकित प्रव्रजित भिक्षु खः । पारदर्शि वसपोलया व्यक्तित्वया छगू पृथक पह खः ।

दुने नं पिनें नं छबः हे जक खँ दु, दोहरा बनावटी खँ गबलें मदु । थुकिया दसु वसपोलया धर्मदेशनाया पृथक ढाँचां क्यं । न्ह्याबलें न्ह्याथासं धर्म उपदेश बियाबिज्याइबलय् उपदेशया नापनापं थःगु गल्ती, कमजोरी नं न्ह्यब्वयाबिज्याइ । सदां नं आत्मालोचना यायेगु वसपोलया बानिं वसपोलयात छम्ह सच्चाम्ह प्रव्रजित भिक्षु धकाः प्रमाण म्वायेक हे झीत क्यनाच्वंगु दु ।

भिक्षु अश्वघोषया रोचक न्ह्यइपुगु अले आत्मालोचना सहितगु धर्मदेशना बीगु पहलं वसपोलया धर्मदेशना न्यनेत वा वसपोलया कक्षाय् ब्वनेत सकलें न्ह्यज्याइ । विद्वान पहलं मखु, सकसिनं थुइगु, सरल भासं रोचक व आकर्षक ढंगं धर्मदेशना बीगु वसपोलया दक्ष धर्मकथिक पहलं आपालं मनूत प्रभावित जुइगु हे जुल, लाभान्वित जूगु हे जुल ।

बुद्ध शासनया लागि जीवन अर्पण यानाबिज्याःम्ह ‘अग्गामहा सद्धम्म जोतिक धज’ भिक्षु अश्वघोष महास्थविर सदां हे बुद्धया व्यावहारिक शिक्षाया पक्षपाती जुयाबिज्यात । ‘परम्परागत कर्मकाण्डया रुपय् बुद्ध धर्मयात नालेमते । बुद्ध धर्म मानवयात माःगु व्यावहारिक शिक्षा खः’ थ्व हे उपदेशय् वसपोलया सम्पूर्ण धर्मदेशना केन्द्रित जुयाच्वंगु दु ।

बौद्ध जगतया थ्वसपोल सुप्रसिद्ध व्यक्तित्व श्रद्धेय भिक्षु अश्वघोष महास्थविर थः शिष्यपिनिगु निंतिं छम्ह आदर्श गुरुया रुपय् जाज्वल्यमान जुयाच्वंगु दुसा वसपोलं थः शिष्यपिंत बीगु उपदेश व आदर्श न्ह्याबलें थुलि हे जक खः ‘आचरण शुद्ध या, व्यवहार बांलाकि, विद्वान जुइगुपाखे जक लगे जुइमते, भिंम्ह मनू जुइगु स्व ।’

वसपोलया दक्ष युवा शिष्य भिक्षुपिंसं वसपोलयाके छम्ह आदर्श गुरुयाके दयेमाःगु सकतां गुण विद्यमान जूगु खँ व्यक्त यानाबिज्याइ ।
धर्म प्रचारया ज्याय् थःत माःगु सल्हा सुझाव कायेत भिक्षु अश्वघोषं मेपिं भिक्षुपिंलिसे धर्मसाकच्छा यानाबिज्याइ ।छम्ह पक्काम्ह सिद्धान्तवादंी मरणशैय्या तक नं थःगु सिद्धान्त त्वःती मखु धाइथें तुं वसपोल थःगु सिद्धान्तय् अटल व अडीग ।
गुरु दक्षिणापाखें

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS