नेपालं ज्वनेमाःगु कुटनीतिक लँपु ‘बुद्धिष्ट डिप्लोमेसी’

हिरण्यलाल श्रेष्ठ

जि रुसया राजदूत जुया वनाच्वनागु ईया खँ खः । रुस धइगु ला चिचीधंगु गणराज्यत मिले जुयाः गठन जुयाच्वंगु महासंघ खः । तर थ्व थासय् नं प्यंगू राज्य मुक्कं हे बुद्ध धर्म माने याइपिं जुयाच्वन । व नं आःयापिं बौद्धत मखु । थ्व थासय् ७ औं शताब्दीपाखे नेपालं हे यंकूगु बुद्ध मूर्ति पलिस्था यायेधुंकूगु जुयाच्वन ।

रुसय् ७० वर्ष तक धर्म धइगु हे माने मयाइगु कम्युनिष्ट शासन चले जुलं तक नं बुद्ध धर्मयात धाःसा बन्द याये मफु । तर बुद्ध धर्मया अज्याःगु प्रभाव दुगु थासय् नं ‘बुद्ध वाज बोर्न इन इण्डिया’ धकाः ब्वंका तइगु जुयाच्वन । जितः ला ‘शक’ जुल । उकिं बुद्धया बारे खःगु खँ प्रचारय् हये माल धकाः जिं अन बुद्ध जयन्ती कुन्हु बुद्ध जयन्ती समारोह आयोजना याना । नेपाली राजदूतावास दुने हे यानागु उगु समारोहय् भारतीय राजदूत लगायत मेमेगु देशया राजदूतत नं सःता तयागु खः ।

अन दूतावासय् निप्वाः त्वाःदेवा दुगु जुयाच्वन । व निप्वाः मध्ये छप्वाः भारतीय राजदूतयात च्याके बिया, छप्वाः नेपाःया राजदूत कथं जिं च्याका । छप्वाः बुद्धया जन्मभूमिपाखें धया, मेप्वाः बुद्धं बुद्धत्व प्राप्त याःगु थाय्पाखें धया । ज्याझ्वः अय् यानाः यानाबलय् बुद्ध धइम्ह ला नेपालय् जन्म जूम्ह खः धकाः अथे हे पुष्टि जुल । ज्याझ्वः सिधयेकाः बहनीपाखे अनयापिं पत्रकारतय्त दूतावासय् सःताः बुद्ध जयन्तीबारे कना । नापं बुद्ध धइम्ह नेपालय् जन्म जूगु खः, थ्व खँयात भारतीय राजदूतं नं स्वीकार याःगु दु धकाः ध्वाथुइका बिया ।

कन्हय् कुन्हु थ्वहे खँ मिडियाय् पिहां वल । बुद्ध धइम्ह भारतय् मखु, नेपालय् जन्म जूगु खः धकाः प्रचार नं जुल । वयां लिपा रुसया नेपाली राजदूतावासय् बुद्ध जयन्ती न्यायेकेगु परम्परा हे शुरु जुया वन ।

थ्व धुंकाः जिं रुसय् बुद्ध धर्म व नेपाःया स्वापू बारे किताब हे च्वया । वयां लिपा म्यान्मार, थाइल्याण्ड, भूटान, श्रीलंका, बंगलादेश, पाकिस्तानया बुद्ध धर्मया नं अध्ययन याना । थ्व फुक्क हे देशया बुद्ध धर्मलिसे नेपाःया स्वापू दुगु जुयाच्वन । नेपालं बुद्ध धर्म मार्फत थ्व देय्तलिसे उगु इलय् हे कुटनीतिक स्वापू दयेका तयेधुंकूगु लानाच्वन । बुद्ध धर्मयात न्ह्यःने तयाः नेपालं थ्व देय्तलिसे द्वलंद्वःदँ न्ह्यः हे थःगु परिचय बिया तयेधुंकूगु जुयाच्वन । झीगु पुस्तां ला उगु इलय् हे बुद्ध धर्म मार्फत विश्वलिसे सांस्कृतिक कुटनीति स्थापना याना तयेधुंकूगु जुयाच्वन । धायेबलय् संसारया न्ह्यःने बुद्ध धर्म धइगु ला झीगु पहिचान हे खः धइगु थुकिं सीदु । संसारलिसे झीसं उगु इलय् हे तया

तयेधुनागु स्वापू लिपा त्वाःदला वन ।
आः थुकियात झीसं हानं पुनरोत्थान यायेमाःगु दु । संसारलिसे स्वापू तया वनेगु लागिं झीसं बुद्ध धर्मयात माध्यम दयेके जिउ । बुद्ध धर्मयात माध्यम दयेकल धाःसा झीसं संसारया न्ह्यागु देय्लिसे नं स्वापू तयेफु । उकिं जिं ‘बुद्धिष्ट डिप्लोमेसी’ या खँ न्ह्यःने हयागु खः । यदि झीसं चाहे जुल धाःसा बुद्ध धर्मयात केवल धर्म व दर्शनया जक विषय मखु, थीथी देय्त लिसे कुटनीतिक स्वापू तया वनेगु माध्यम नं दयेके जिउ । अज्याःगु कुटनीतिक स्वापुतिं झीगु देय्या विकासयात नं तःधंगु तिबः जू वनी । नेपाःया विकासया ज्याय् समेत बुद्ध धर्मं थज्याःगु तःधंगु भूमिका म्हितेफु । बुद्ध धर्मया थ्व अथाह सम्भावनायात नेपाःया राजनीतिज्ञ व कुटनीतिज्ञतय्सं थुइकेमाः ।

अन्तर्राष्ट्रिय कुटनीतिक ख्यलय् प्रचलित ‘पञ्चशील’ धइगु सिद्धान्त हे बुद्ध धर्मपाखें उत्पन्न जूगु खः । अज्याःगु बुद्ध धर्मया उद्गम जूगु थाय् जूगु कारणं नेपालं बुद्ध धर्मया माध्यमं थःगु कुटनीतिक विस्तार यायेफु ।

थुकिया लागिं लुम्बिनी झीगु तःधंगु सम्पत्ति खः । गौतम बुद्ध जक मखु मेमेपिं आदिबुद्धतय्गु जन्म नं नेपालय् जूगु दु । स्वयम्भू थेंज्याःगु भगवान बुद्धं हे दर्शन याः वःगु पुलांगु स्तूपा झीथाय् दु । लुम्बिनीइ सम्राट अशोक थेंज्याःम्ह जुजु चाःहिउ वःगु इतिहास दु । चाःहिउ वःगु जक मखु, अन अशोकस्तम्भ कथं थःगु कीर्ति समेत तया वंगु दु । वयां लिपा चीनयाम्ह ह्वेन सान वःगु दु, फाहियान वःगु दु, मेमेपिं आपालं दिपंकरपिं वःगु दु ।

येँया स्वयम्भूइ प्यंगूगु शताब्दीइ पाकिस्तानया पण्डित वसुबन्धु वयाः दर्शन याःगु इतिहास दु । व स्वयां न्ह्यः आचार्य पद्मसम्भव येँय् वःगु दु । बंगलादेशया आचार्य अतिशा वःगु दु । वास्तवय् संसारय् पर्यटनया आरम्भ ला थनंनिसें धकाःसा जूगु खः । झीसं पर्यटन व्यवसाय पश्चिमं शुरु जूगु धयाच्वना । मखु खनिं । थ्व ला पूर्वया येँ, लुम्बिनी, जनकपुर थेंज्याःगु थासं शुरु जूगु खः ।

थौंकन्हय् हलिंन्यंकं पर्यावरण, प्राकृतिक स्रोतया तःधंगु चर्चा दु । बुद्धं पर्यावरण बचे यायेगु खँ नं अबलय् हे धयाथके धुंकल । थःपिं गन च्वन अन सिमा पीमाः, पुखू दयेकेमाः धइगु संघया चलन दु । थ्व चीधंगु खँ मखु । गौतम बुद्ध न्हापा दरवारय् हे दुबलय् नं छक्वः रोहिणी खुसिया लःयात कयाः ल्वापु पिहां वःबलय् वय्कलं लः थेंज्याःगु प्राकृतिक स्रोतया बाँडफाँड न्यायिक ढंगं जुइमाः धकाः सः तयादीगु दु ।

कपिलवस्तु व कोलिय राज्य दथुइ लःया खँय् विवाद जूबलय् वय्कलं कपिलवस्तुं खुसिया लः बीमाः धकाः मत तयादीगु खः । तर थःगु मत अनया राजसभाय् अल्पमतय् लायेवं वय्कलं दरवार त्वःता वंगु खः । भारतया बौद्ध विद्वान बाबा साहेब अम्बेडकरं हे थ्व खँ च्वयातःगु दु । बुद्धयात थीथी कोणं अध्ययन यायेगु खःसा थ्व पक्षयात नं मनन् यायेमाः । बुद्ध जुइ न्ह्यः हे वय्कः न्याय व समानताया पक्षधर जुयाच्वन ।

वास्तवय् जि वंशं हिन्दू खःसां जितः बुद्ध धर्म यःगु कारण हे थ्व खः । बुद्ध धर्मय् विश्वशान्तिया खँ दु । थः जक मखु, विश्वय् हे शान्ति जुइमा धइगु सन्देश थुकी दु । उकिं विश्वय् शान्ति कायम यायेगु खःसा बुद्ध धर्मया सिद्धान्तयात न्ह्यःने तयेफु । मेगु, थुकी समानताया खँ दु । फुक्क हे मनू समान खः धइगु सन्देश थुकिं बियाच्वनी । जि छम्ह माक्र्सवादी नं जूगु कारणं समानताया लागिं हे जिं संघर्ष यानागु खः । तर बुद्धिजमं अज्याःगु समानताया खँ ल्ह्वंगु दु, गुगु माक्र्सीजमं नं मल्ह्वं । माक्र्सं ‘क्लास’ या खँ ल्ह्वंगु दु, बुद्धं ‘कास्ट’ या खँ ल्ह्वंगु दु । बुद्धया इलय् क्लास (वर्गीय भेद) या समस्या मदुनि । अबलय् कास्ट (जातीय भेद) या समस्या दु ।

बुद्धं जातीय भेद मदयेकेगु लागिं संघर्ष यानादीगु दु । खतुं थुकियात लिपा धर्मया रुपय् विकास याना यंकल । तर जातीय विभेद मदयेकेगु लागिं बुद्धं गुगु धया थकल, व छगू जातीय समानताया बिस्कं डक्ट्रिन खः । माक्र्सया इलय् युरोपय् जातीय समस्या मदु । वर्गीय समस्या जक दु । उकिं माक्र्सं वर्गीय विभेद मदयेकेगु खँ जक धया थकल । यदि माक्र्सं बुद्धिजम्या अध्ययन याःगु खःसा शायद जातीय विभेदया खँ नं उल्लेख याइगु खइ । नेपालय् माक्र्सवाद लागू यायेगु खःसा केवल माक्र्सवाद जक अध्ययन यानां मगाः । बुद्धिजम् नं अध्ययन यायेमाः । छाय्धाःसां नेपाः, भारत थेंज्याःगु देशया समस्या वर्गीय सिबें जातीय खः । च्वय्या जात क्वय्या जात, थीत्यःगु जात थी मत्यःगु जात आदि आदि थेंज्याःगु विभेदं यानाः थनया समाज ग्रस्त जुयाच्वंगु दु । थ्व विभेदया खँयात बुद्धिजमं सम्बोधन यानातःगु दु । उकिं बुद्धिजम अध्ययन यायेधुंकाः तिनि थन माक्र्सवादयात गय् यानाः लागू यायेगु धकाः चिन्तन याये फइ ।

बुद्ध धर्मं समानता व शान्तिया खँ ल्हाइगु जूगुलिं थ्व धर्मयात विश्वया न्ह्यागु थासय् नं स्वीकार याः । उकिं नेपाःया लुम्बिनीयात विश्व शान्तिया केन्द्र कथं नं विकास याना वने जिउ । संसारय् गनं नं द्वन्द्व जुल धाःसा उकिया समाधानया लागिं जेनेभाय् शान्ति वार्ता याः वनीगु चलन दु । अज्याःगु शान्ति वार्ता नेपाःया लुम्बिनीइ याःसा बांलाइ । वार्ता नं सार्थक जुइ । लुम्बिनीयात झीसं अज्याःगु शान्ति वार्ता यायेगु केन्द्रया रुपय् विकास याये जिउ । उकिया लागिं आवश्यक सुविधा व सुरक्षाया व्यवस्था यात धाःसा लुम्बिनी अज्याःगु केन्द्र जुइफु । बुद्धं थःगु खँ सकस्यां माने हे यायेमाः धकाः गबलें धाःगु मदु । जिं हे धयागु खःसां उकियात परीक्षण यानाः खः धकाः थःत ताःसा जक माने या धाःगु दु । थःगु खँ सुयातं लादे याये मते धइगु महान सन्देश खः थ्व । अय् जूगुलिं नं बुद्धिजम् सकसितं स्वीकार्य जूगु खः ।

उकिं बुद्ध व बुद्धिजम्यात आः अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशय् स्वया यंकेगु दृष्टिकोण झीसं विकास यायेमाःगु दु । नेपाःयाके थुकिया प्रचुर सम्भावना दु । थुकिं बुद्ध धर्मया प्रचार प्रसार जुइगु ला द हे दु, नापं विश्वलिसे नेपाःया कुटनीतिक विस्तारयात नं थुकिं तिबः बिया यंकी ।

(हिरण्यलाल श्रेष्ठ नेपाःया वरिष्ठ परराष्ट्रविद् खः । विश्वया थीथी देय्या बुद्ध धर्म व नेपाःया स्वापूबारे वय्कःया च्यागू सफू पिहां वयेधुंकूगु दु । थौं बुद्ध जयन्तीया लसताय् वय्कःलिसे यानागु खँल्हाबल्हाया लिधंसाय् थुगु च्वसु तयार यानागु खः ।)

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS