राष्ट्रिय जनगणना २०७८ य् नेवाःतय्गु भूमिका

नेपाल सरकार, मन्त्रिपरिषद्या मिति २०७८।५।२१ या निर्णय कथं राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ थ्वहे भाद्रमहिनां निसें मंसिर महिनातकया दुने क्वचायेकेगु धकाः धाःगु खः । थ्व निर्णय कथं भाद्र ३० गतेनिसें आश्विन १८ गते तक सूचीकरणया ज्या न्ह्याकूगु खःसा कार्तिक २५ गतेनिसें मंसीर ३० गते तकया दुने मू जनगणना ज्या सम्पन्न यायेगु ज्याझ्वः दु ।

नेपालय् दकलय् न्हापा वि.सं. १९६८ सालंं जनगणना यायेगु ज्या न्ह्याकूगु खः । नेपालय् न्हापांगु आधुनिक (वैज्ञानिक) जनगणना वि.सं. २००९÷११ स जुल । व जनगणनाय् मिसा व मिजंया विवरण नं विश्लेषण याःगु खः । अथेहे २०४८ सालया जनगणनांनिसें नेपाःया विभिन्न जातजातिया विवरण संकलन यानाः विश्लेषण यायेगु ज्या न्ह्याकल । २०५८ सालय जूगु जनगणनाय् लैङ्गिक समानताया मूल प्रवाहीकरणया प्रयास शुरु जुलसा वि.सं. २०६८ सालया जनगणनाय् नेपालय् करिब २ करोड ७० लाख मनूतय्गु गणना काःगु खः । नेपालय् प्रत्येक झिदँय् छक्व जनगणना याना वयाच्वंगु दु । नेपाःया जनगणनाया इतिहासय् आः जुइगु थ्व राष्ट्रिय जनगणना २०७८ झिंनिक्वःगु खः ।

थ्व जनगणनाय् गन–गन क्षेत्रय् वा भूभागय् गुलि मनूत बसोबास यानाच्वंगु दु, उपिं मध्ये मिसा, मिजं, मेगु लिङ्गी, मस्त, ज्या याये फुपिं व ज्याथजिथिया जनसंख्या गुलि दु, मनूतय्सं गज्याःगु गज्याःगु ज्या याना वयाच्वंगु दु, देशया विभिन्न थासय् छरे जुयाच्वंपिं जातजाति, भाषाभाषित गुलि दु, उमिसं छु–छु धर्म माने यानाच्वंगु दु, उमिगु शिक्षा, साक्षरताया अवस्था गथे च्वं, गुलि मनूत शारीरिक वा मानसिक रूपं अपाङ्गता दु आदि थेंज्याःगु आपालं जनसांख्यिक, सामाजिक व आर्थिक गतिविधि नाप स्वाःगु विवरण संकलन याइ ।

जनगणनां प्राप्त जूगु तथ्यांकया लिधंसाय् देशय् दयेकेमाःगु लँ, स्कूल, उद्योगधन्दा, स्वास्थ्य सेवा, खानेपानी, मत, सिँचाइ, खाद्यान्न आपूर्ति, बसोबासया व्यवस्था, विकास बजेटया बाँडफाँड व मानव विकास प्रक्रियाय् लिउने लानाच्वंपिं समुदायया उत्थानया लागि आवश्यक कार्यक्रम सञ्चालन यायेत आवश्यक जुइगु तथ्यांक समेत प्राप्त जुइगु जूगुलिं थ्व जनगणनाया महत्व यक्व दु । थ्व जनगणनां संविधानय् व्यवस्था जूगु मौलिक हक, वृद्ध भत्ता, अपाङ्गता भत्ता, विधवा भत्ता वा असहाय भत्ताया आधारभूत तथ्यांक उपलब्ध जुइ ।
जनगणना सञ्चालनया लागि यक्व परिणामय् आर्थिक स्रोत, साधन व जनशक्ति प्रयोग यायेमाःगु व ताःई लगे जुइगु जूगुलिं थ्व जनगणनायात महत्वपूर्ण महाअभियानका रूपय् कया वयाच्वंगु दु ।

जनगनणाय् छेँ वयाः तथ्याङ्क काःवइपिं गणकतय्सं झीत २० मिनेटनिसें ३० मिनेट तकया ई कयाः विभिन्न प्रकारया न्ह्यसः न्यनी ।
न्हापा न्हापा जूगु जनगणनाय् नेवाःतय्संं थःगु भाषायात अपाय्सकं महत्व मबियाच्वंगु कारणं यानाः नेवाःतय्गु जनसंख्या अतिकं म्हो जुयाच्वंगु दु । २०६८ या जनगणनाय् नेवाः जाति जम्मा ४.९९ प्रतिशत जक दु । अथेहे झीगु मातृभाषा नेवाः भाय् ल्हाइपिनिगु ल्याः जम्मा ३.२ प्रतिशत जक दु ।

थौंकन्हय् मनूतयके सचेतना अप्वः जुया वःगु कारणं यानाः थ्व जनगणना फुक्कसियां चासोया विषय जुयाच्वंगु दु । थौंकन्हय् थीथी संघ÷संस्थातय्सं झीगु भाषा लोप जुइन, उकिं आः जुइगु राष्ट्रिय जनगणना झीगु पुर्खां ल्हाइगु भाय् नेपालभाषा, थःगु मातृभाषा नेपालभाषा, थःम्हं ल्हायेगु भाय् नेपालभाषा, थःगु जाति नेवाः धकाः च्वयेत इनाप यानाः फेसबुक जायेकाच्वंगु दु ।

जनगणनाया फर्मय् जातजातिया कोलमय् नेवार (कोड नं. ६) धकाः च्वयातःगु दुसा, भाषाया नां नेवारी (कोड नं. ६) धकाः च्वयातःगु दु । झी नेवाःतयसं न्ह्याबलें धया वयाच्वनागु झीगु जात नेवाः, झीगु भाषा नेपालभाषा धकाः तर तथ्यांक विभागं पिकाःगु फर्मय् नेपालभाषा धकाः गनं च्वयातःगु मदु, नेवारी भाषा धकाः च्वयातःगु दु । थ्व विषययात कयाः नेवाः देय् दबूया नेतृत्वं तथ्यांक विभागया महानिर्देशकयात छगू ज्ञापनपत्र नं लः ल्हायेधुंकूगु दु ।

ज्ञापनपत्रय् जनगणनाया फर्मय् जातिया नां ‘नेवार” तयातःगु थासय् ‘नेवाः’ च्वयेमाःगु व भाषाया नामय् ‘नेवारी’ तयातःथाय् ‘नेपालभाषा’ तयेमाःगु माग न्ह्यथनातःगु दु । ज्ञापनपत्र लःल्हाना कयादिसें विभागया महानिर्देशकं नेवाः समुदायया मागकथं ज्या जुइगु बचं नं बियादीगु दु । तर आः प्रश्नावली हे छापे जुइधुंकूगुलिं धाःसा प्रश्नावलीइ दुथ्याना च्वंगु ‘नेवार’ व ‘नेवारी भाषा’ यात धाःसा चिइकेमफइगु खँ कनादिल ।

उकिं झीसं गणकत वयाः तथ्यांक काःवइबलय् झीसं झीगु जात ‘नेवार’, पुर्खाभाषा ‘नेवार भाषा’ मातृभाषा ‘नेवार भाषा’ धकाः च्वयेमाःगु अवस्था वःगु दु । नेपालभाषा धालकि गणकतय्सं नेपालभाषा व नेपाली भाषा व हे खः धकाः थुइकाः नेपाली भाषायागु कोलमय् च्वल धाःसा झीत झन् घाटा जुइ । उकिं झीसं अतिकं बिचाः यानाः न्ह्यसःया लिसः बिइमाः ।

मांभाय् झीगु नितिं तसकं हे महत्वपूर्ण खः । थ्व पहिचान व अस्तित्वलिसे स्वानाच्वंगु विषय नं खः । राष्ट्रिय जनगणनापाखें वःगु तथ्यांकया आधारय् वा भाय् ल्हाइपिनिगु ल्याःया लिधंसाय् मातृभाषा प्रदेश व पालिकाया सरकारी कामकाजया भाय् जुइ । थ्व ल्याखं नं जनगणनाय् नेवाःतय्सं थःगु मातृभाषा किटान याना च्वयेमाःगु आवश्यक जू । नेपालभाषा व तामांग भाषा बागमती प्रदेशय् सरकारी कामकाजी भाषाया रूपय् सिफारिस जुइधुंकूगु अवस्थाय् झीगु मातृभाषा म्हो जुल धाःसा लिपा हानं सरकारी कामकाजी भाषाया रूपय् थ्व भाययात चिइकाछ्वइगु सम्भावना दु । उकिं फयांफक्व नेवाःतय्गु जनसंख्या व मातृभाषा अप्वयेकेगु पाखे झीसं बिचाः यायेमाः ।

नेवाःतय्गु पुर्खाया भाषा वा पुख्र्यौली भाषा नेवाः भाय् खः । झी बाः, बाज्यां ल्हाना वयाच्वंगु भाषा पुख्र्यौली भाषा जुइ । पुख्र्यौली भाषा आःयापिं मनूतय्सं ल्हाये सःसां मसःसां पुर्खा वा पुख्र्यौली भाय् नेवाः भाय् हे जुइ तर मातृभाषाया सवालय् भचा अलमल जुइक च्वयातःगु दु ।

मातृभाषाया सवालय् राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ या निर्देशिकाय् थथे च्वया तःगु दु— मनूत जन्म जुइ धुंका दकलय् न्हापां ल्हायेसःगु भाय्यात मातृभाषा धाइ । मातृभाषा मनूया न्हापांगु भाषा खः । छेँ परिवारय् दुने मां, बाः, बाज्या, बज्ये, परिवारया मेपिं सदस्य, मचायात स्याहारसुसार याइम्हेस्यां ल्हाइगु भाय्, गुगु भाय् मचां दकलय् न्हापां लाना काइ वा खँ ल्हाये सयेकीगु खः व भाय् मातृभाषा जुइ । तर व भाय् मातृभाषा जुइत आः नं वा तःधिक जुइधुंकाः नं बांलाक ल्हाये सःगु हे जुइमाः । मनूतय्सं बांलाक ल्हाये सःगु भाषायात जक मातृभाषा धाइ । तःधिक जुइ धुंकाः व भाय् ल्हाये मसःसा वयात मातृभाषा धाइ मखु ।

सरकारका एक भाषा नीतिया कारणं याना आः नेवाःतय्सं हे नेवाः भाय् ल्हाये मसये धुंकल । जात स्वःसा नेवाः तर ल्हाइगु भाय् खस नेपाली । सरकारं जनगणना निर्देशिकाय् च्वयातःकथं नेवाः जुयाः नेवाः भाय् मसःपिं जूसा वया मातृभाषा नेवारी भाषा धकाः मच्वसे नेपाली भाषा च्व धका गणकतय्त ट्रेनिङ्ग बियातःगु दु । थथे जुलकि नेवाःतय्गु मातृभाषाया ल्याः अतिकं म्हो जुइगु खनेदु । उकिं जनगणना काःवःपिं गणकतय्सं न्यनीबलय् नेवाः भाय् ल्हाये मसःसां जिं नेवाः भाय् ल्हाये सः धकाः धायेमाःगु अवस्था वःगु दु ।

राष्ट्रिय जनगणना २०६८ या तथ्यांकय् नेवाःतय्गु जनसंख्या १३ लाख २१ हजार ९३३ दुसा, मातृभाषा नेवाः धकाः च्वइपिं जम्मा ८ लाख ४६ हजार ५५७ म्ह जक दु । नेवाः जुयाः जिगु मातृभाषा नेवाः धकाः मच्वइपिं वा भाय् ल्हाये मसःपिं ४ लाख ७५ हजार ३७६ म्ह दु । थुकी झीसं बिचाः यायेमाः । मखुसा लिपा लिपा मातृभाषा नेवाः धकाः च्वइपिं झन् झन् म्हो जुजुं वनी ।

धर्मया सवालय् नं २०६८ या जनगणनाय् बौद्ध धर्मावलम्बीया ल्याः जम्मा ९.०४ प्रतिशत जक दु । बुद्ध जन्मय् जूगु देशय् हे बौद्ध धर्मावलम्बीतय्गु जनसंख्या म्हो जूगु कारण धयागु हे न्हापा जूगु राष्ट्रिय जनगणनाय् झीसं सही तथ्यांक च्वके मफयाः खः । बौद्ध जुयाः बौद्धतय्गु सही तथ्यांक कायम यायेगु झीगु कर्तव्य खः ।

न्हापांनिसें नेपाःयात हिन्दू राष्ट्र धकाः घोषणा यानातःगुलिं झीसं थःम्हेस्यां माने यायेगु धर्म छु खः धकाः नं धाये मफयाच्वन । सःस्यूपिं बाहेक मेपिं बौद्ध धर्मावलम्बीतय्सं नं जिगु धर्म हिन्दू धकाः च्वकाछ्वःगुया कारणं यानाः नं बौद्ध धर्मावलम्बीया प्रतिशत कम जुया वन । थुकी नं बौद्ध धर्मावलम्बीपिंसं आपालं ध्यान तयेमाःगु अवस्था दु ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS