गुथिया कालक्रम

#मंगलमान शाक्य

गुथि धइगु जमीन खः, जमीन नापनापं दइगु लः, मि, फय् अले सर्गः खः, भ्वं व प्लाष्टिकया ध्यबा मखु । गुकुन्हु नेपालय् गुथिया जग्गा न्याये–मी जिल, गुथि स्यन, गुथिया ज्या स्यन । गुथिनाप स्वाःगु पुर्खां झीत त्वःता थकुगु भिं ज्यात, झीत ज्याख्यले मंत । गुथि न्ह्याकेगु मन्ह्याकेगु धइगु गुथियारतय्गु तजबीजया खँ जक मखु ।

झीगु गुथि गुथियारतय्सं न्ह्याके जक जिउ स्यंके मजिउ । लिच्वःकथं झीथाय् लिच्छवी, मल्ल व शाहकालया गुथित चले जुयावंच्वन, दयावंच्वन, सुनां मस्यंकू । तत्कालीन विग्रह राजनीतिया हुनिं मल्लकालया अन्तिम जुजु जयप्रकाश अले वहे जुजु सिनाः शाहकालय् जन्म काःवःम्ह धकाः इतिहासय् धयातःम्ह शाह जुजु रणबहादुर निम्हेस्यां गुथियात स्यंकेत स्वल, गुथिया जमीनयात गुथिं पिनेया ज्याय् छ्यल ।

गुगु ज्या ताःलाके धकाः गुथि स्यंकूगु खः व ज्या ला ताःमलात, बरु ताःमलात उपिं । निम्हं जुजुपिं मत्यवं अगति जुइक सिनावने माल ।
पृथ्वीनारायण शाहं थःगु चिकिचाकूगु गोर्खायात नेपाल राज्य यायेगु झ्वलय् त्याकाः तनायंकुगु लागायात थः मू भारदार व सिपाहितय्त माछि इना बीगु नीतिं यानाः स्वनिगलं मल्ल राजवंशया पतनया हुनि जुइ फत ।

यद्यपि नेपाः छगू साम्राज्य कथं पृथ्वीनारायण शाहया मृत्यु लिपा बहादुर शाह, राजेन्द्रलक्ष्मी, दामोदर पाण्डे, भिमसेन थापापिंसं नेपाःयात पूर्व भूटानंनिसें पश्चिम काश्मिरया लागा तक चकंकाः नेपाः साम्राज्यया न्हापांम्ह महाराजाधिराज जुजु रणबहादुर शाह जुल । नेपाः देय् चकना वंलिसे न्हून्हूगु गुथित नं जुजु, भारदारपिंसं दयेका यंकल ।

जुजु गिर्वाणयुद्धया पालय् जूगु सुगौली सन्धीं नेपाःया लागा स्वब्वय् छब्व जक कय्कूसां गुथि नीस्वनेगुली पंगः मवः । थथे जुजु व भारदारपिं हे गुथि दयेकेत न्ह्यचिउगुलिं साहु महाजनत व सामान्य जनता नं याकःचां मफुसां मंकाः कथंसां थीथी गुथित स्वनेगु ज्या जुयावंच्वन । गुथियात माक्व जमीन फ्यानावंच्वन ।

२०३३ सालय् जुजु बिरेन्द्रं दकलय् न्हापां डा. तुलसी गिरीयात प्रधानमन्त्री यायेधुंका गुथि संस्थानया बिस्कं ऐन वल । थुगु ऐनय् नं नीजि गुथियात मजिउ, मंदुसा संस्थानय् स्वापु तःवा जक धयातल ।

रणबहादुर शाह लिपाया शाह जुजुपिंसं राजभोग याये मफुसेंलि राणातय्सं राजभोग यात । गुगु राजभोगया छता दसु स्वनिगलय् धस्वाकूगु ब्रिटिश भिक्टोरियन शैलीया दरबवारत खः । थुज्वःगु पीगू दरबारत मध्ये बीर शमशेरं बि.सं. १९४२ स दयेके बिउगु सेतोदरबार व चन्द्र शमशेरं बि.सं. १९६० स दयेके बिउगु सिंहदरबार दकले सकले भब्यगु दरवारत खः ।

३७५ रोपनी व ३५० रोपनी जमिनय् दयेकूगु थुपिं दरबारया नितिं स्वनिगःया गुथियारतय्के रु. ६० व रु. ९० बियाः जग्गा दुकाःगु खः । उबलेया सरकारं थुलि ध्यबा बियाः यक्व गुथियारतय्त मययेक मययेकं जमीन दुकाल व दरबार दयेकल । गुथियारतय्त नुगलय् स्याकूगुया हुनिं थुपिं भब्य दरबारत ताः तक धस्वाये मफुत ।

सेतोदरबार बि.सं. १९९० या न्हापांगु वालय् (२ गते धुंकाः) मिं नयाः ध्वस्त जुल । सिंहदरबार बि.सं. २०३० असार ३० गते मिं नयाः न्ह्यःख्वाः जक ल्यन । थुकथं वीर शमशेर व चन्द्र शमशेरं राजभोगया नामय् स्वनिगःया खुसि व पुखू लिक्क लिक्क च्वंगु बुँइ दरबारत दनाः स्वनिगलय् दकले न्हापां बि.सं. १९४२ निसें गुथि जमिनय् अतिक्रमण जुल ।

थुबलेनिसें गुथि जमिनया थाय् हिलेगु व लबःया नितिं न्याये–मीगु चलन शुरु जुल । यद्यपि दक्व दरबारत निजी कथं छ्र्यलेत उबलय् कानुन दयेकल तर निजी धाःसा लिपा थ्यंक मजुल बरु दरबारं दुकयातःगु जमिनया भोगचलनया कचवं थौं तक नं मज्यंनि ।

जंगबहादुर व वीर शमशेरं सत्ता थःगु ल्हातय् कायेगु झ्वलय् बिजयराज पाण्डे व काशीनाथ दीक्षित निम्ह ब्रम्हूतय्सं सीदयेक ग्वाहालि याःगुलिं पाण्डे व दीक्षितया सन्तानत, राजगुरु, पुरोहितया नामं राणा शासनज्वःछि नेपाःया भाषा, संस्कृति व धर्मया अधिकृत ठेकेदारत जुल । नेपालय् भूमिसुधार ऐन, गुथि संस्थान वये न्ह्यः नेपाःया सरकारी गुथिया हामात थुपिं हे जुल ।

थुमिसं शासनय् पुलांगु परम्परायात क्वातुक ज्वनाः गुथि ब्यवस्थायात नं उकी दुने हे लाकल । न्हापांगु विश्वयुद्धय् जर्मन सेनां लेनिन मार्फत अक्टोबर क्रान्ति धकाः लिपा रसियन ध्यबां बय्बय् याःसां व वास्तवय् जर्मन व लेनिन जानाः रसियाया जार शासन अन्त याःगु ज्या खः । जार शासन लिपा लेनिनयात रसियाया सत्ता व अथाह सम्पति दतसा जर्मनयात लेनिन मार्फत झिगू लाख वर्गकिलोमिटर रसियन जमिन व ३४०.५ टन लुँ दत ।

झीथाय् भारतं नेतातय्त सत्ताय् हया बिउ थें उबले जर्मनं लेनिनयात रसियाया सत्ताय् हया बिउगुलिं लेनिनं जर्मनयात थुकथं जमिन व लुँ बियाः पलेसा पूगु खः । थनंनिसें लेनिनं थःके वःगु अथाह सम्पत्ति कम्युनिष्ट इन्टरनेशनल मार्फत संसारय् कम्युनिष्ट शासन वयेकेत उबले लेनिनयात सम्पर्क तयेफुपिं न्ह्याम्हेसितं माक्व व धाक्व ध्यबा बिल ।

भारतया एम एन रायं लेनिनया हे ध्यबां भारतीय कम्युनिष्ट पार्टी नीस्वन गुगु भाकपा लिपा पुष्पलालं नीगुदँ लिपा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी नीस्वनेगु मूल कारण जुयाबिल । दक्व जमिनया स्वामित्व मजदुर किसानया नामं राज्ययागु जुइमाः धइगु कम्युनिज्मया आधारभूत सिद्धान्त खः ।

कम्युनिष्ट मखुपिं उबलेया समाजवादीतय् नं फुक्क मखुसां अप्वः जमिन राज्ययागु हे जुइमाः धइगु मत खः । पुष्पलाल व पुष्पलालया पासापिं गुपिं नेकपा स्वने न्ह्यः टंकप्रसाद, बिश्वेशर, डिल्लीरमण व महेन्द्रविक्रम नेतृत्वया नेपाल राष्ट्रिय काग्रेस पार्टीया नेता कार्यकर्तात खः । उबले नेपाःया कांग्रेस कम्युनिष्टतय् नेपालं राणा शासन मदयेके धुंकाः देशय् कम्युनिष्ट व समाजवादी दृष्टिकोणं भूमिसुधार यायेगु मति खः, गुथियात न्हापां मथिउसे ।

भारत स्वतन्त्र जुइधुंकाःया गृहमन्त्री बल्लभभाइ पटेल व प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूं विश्वेश्वर कोइराला व सुवर्ण शमशेर मार्फत लुटपाट अले जुजु त्रिभुवनयात ‘अपहरण’ यानाः प्रधानमन्त्री मोहन शमशेरयात २००७ पौष २४ खुन्हु नेपालय् सत्ता परिवर्तन जुइगु खँ घोषणा याकल ।

थ्व कुन्हु निसें २०१७ पौष १ गते मवतले नेपाःया राजनीतिया लगाम सिदयेक भारतीय प्रधानमन्त्रीया ल्हातय् लात । भूमिसुधारया खँ खँ हे जक जुल । गुथि न्ह्यानातुंच्वन यद्यपि अप्व गुथियारत धाःसा थःत थम्हं कांग्रेस, कम्युनिष्ट धायेका जुल । थ्व दथुइ नेपालय् वःगु न्हू राजनीतिक व्यवस्थाय् जमिनया प्रयोग गथे जुइमा धकाः २००९ सालय् नारदमनि थुलुंग व २०१७ सालय् टंक प्रसाद आचार्यया नेतृत्वय् उच्चस्तरिय भूमि सुधार आयोगत दयेकल ।

जुजु महेन्द्रं राजनीतिक पार्टीतय्सं ज्वनाच्वंगु तर ब्यबहारय् हये मफुगु भूमिसुधारयात पंचायत व्यवस्थाया मूलँपु यायेत स्वल । वास्तवय् सूर्यबहादुर थापाया राजनीतिक उत्थान जुजु महेन्द्रं भूमिसुधार ऐन २०२१ मंसीर १ गते हसां निसें जुल धाःसां जिउ ।

छाय्धाःसा ऐन घोषणा जूबले मन्त्रीपरिषद्या अध्यक्ष डा. तुलसी गिरी खःसां थ्वयां निला लिपा जुजु महेन्द्रं सूर्यबहादुर थापायात पंचायत व्यवस्थाया न्हापांम्ह प्रधानमन्त्री यानाः भूमिसुधार ऐन २०२१ लागु यायेगु मुक्कं जिम्मेवारी बिल । थ्व ऐनय् राजगुथियात जक सरकारं तप्यंक स्वयेगु व्यवस्था यानातलसा नीजि गुठियात न्हापांनिसें गथे चले जुयावयाच्वंगु खः अथेहे चले याके बिल ।

ऐन वये छुं न्हि न्ह्यः जक गुथि संस्थान दयेकूगु खः । २०३३ सालय् जुजु बिरेन्द्रं दकलय् न्हापां डा. तुलसी गिरीयात प्रधानमन्त्री यायेधुंका गुथि संस्थानया बिस्कं ऐन वल । थुगु ऐनय् नं नीजि गुथियात मजिउ , मंदुसा संस्थानय् स्वापु तःवा जक धयातल ।

भूमिसुधार व जनमत संग्रहया सफल प्रधानमन्त्री कथं धिसिलाःम्ह सूर्यबहादुर थापायात क्वःथलाः प्रधानमन्त्री जूम्ह लोकेन्द्र बहादुरचन्द या न्हापांगु प्रधानमन्त्रीत्वकाल गुथिया जग्गा रैकरय् हिलाः दंक मिइजिकेत २०४१ सालय् गुथि संस्थान ऐनय् न्हापांगु संशोधन यात ।

प्रधानमन्त्री चन्दं थम्हं प्रधानमन्त्री पद त्वते स्वन्हु न्ह्यः संशोधित ऐन लागु न यानावन । गुथियार मखुपिंसं गुथि बाहेकया ज्याय् गुथिया जमीन अधर्म कथं छ्यलेगुया वैधानिक लँपु थनं निसें नेपालय् चाल ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS