नेपाःमि शाक्यतय् गौतम बुद्धलिसेया स्वापू

पृष्ठभूमि:
शाक्यमुनि बुद्धया जीवनकालय् हे कपिलवस्तु त्वःताः शाक्यत नेपाः गालय् वयेधुंकूगु खँ मूल सर्वास्तिवाद विनय सूत्रं स्पष्ट जुइधुंकूगु दु । उपिं शाक्यतय्गु पुचलय् शाक्यमुनि बुद्धया थः हे परिवारया जःपिं नं दुथ्याःगु खँ दु । बुद्ध थः हे वये मलानाः किजा परे जूम्ह आनन्दयात छ्वयाहःगु खः । उबलेनिसें अविछिन्न कथं शाक्यवंशया सन्तानत थौं तकं खने दयाच्वंगु खः ।

तथ्यांकविद् प्रा.डा. मृगेन्द्रलाल सिंया कथं सन् २००१ य् नेपालय् शाक्यतय्गु जनसंख्या १,७२,१९६ दु । थ्व जनसंख्या नेवाःतय्गु कुल जनसंख्याया १४ प्रतिशत खः । कोसल जुजु विदुढ्वं कपिलवस्तु राज्यय् हमला यानाः शाक्यवंशया संहार याःगु इलय् शाक्यत उखेंथुखें विस्थापित जूगु खः । उपिं गन गन थ्यन अन अन हे राज्य निर्माण याःगु खनेदु ।

श्रीलंकाया महावंश व दीपवंश, ह्वेनसानया यात्रा वर्णनया अध्ययन यायेबलय् शाक्यत दक्षिणय् श्रीलंका, उत्तरय् काश्मीर, पूर्वय् वर्मा व पश्चिमय् अफगानिस्तान तक फैले जुयाः ततःधंगु राज्यत निर्माण यानाः शासन याःगु खनेदु । तर थःत शाक्य धकाः बुद्ध धर्म हनाच्वंपिं धाःसा नेपाः गालय् हे जक खने दनि । थौं उपिं शाक्यत नेवाः दुने बर्मू क्षेत्रि धइगु वर्गीकरण मदुगुलिं उमिगु पहिचान शाक्यवंशी व बुद्ध धर्मावलम्वी कथं जक ल्यनाच्वंगु दनि ।

क्षेत्रिया पहिचान मदय् धुंकूसां शाक्यतय् बरे छुइबलय् यायेगु अनेक विधि विधानं धाःसा क्षेत्रीया चरित्र उजागर जुयाच्वंगु दु । बरे छुइधुंकाः हनुमानध्वाखाय् जुजुया दरवारय् भिक्षा काःवनीबलय् छत्रं कुइकाः वनेगु राजकीय क्षेत्री वंश जूगुया विम्ब खः । राजकीय क्षेत्रीतय्सं जक छत्रं कुइ दुगु प्रमाण खः ।

बरे छुइगु विधि पुरे जुइ धुंकाः क्वाःपाः द्यःयाथाय् दुहां वनेत न्हय्पाः ग्वाः लप्ते लाया न्हय्पलाः छिनावनेगु नं शाक्यमुनि बुद्ध लुम्बिनी जन्म जुइवं न्हय्पलाः छीगुया प्रतीक जुइमाः । अथवा क्षेत्री धर्म त्वःताः गृह त्याग यानाः भिक्षु संघय् प्रवेश जूगुया प्रतीक जुइमाः ।

धम्मदायाद:
बोधगयाय् बुद्धत्व प्राप्त यायेधुंकाः शाक्यमुनि बुद्धं सारनाथय् वयाः कपिलवस्तुया न्याम्ह ब्राम्हण–तय्त न्हापांयापिं भिक्षु याःगु खः । अनं लिपा बनारसया छम्ह तःमिम्ह महाजनया काय यश कुमारयात भिक्षु यात । अनं लिपा यश कुमारया ५१ म्ह पासापिं नं भिक्षु जुल । थुकथं ६० म्ह भिक्षुपिं खाये धुंकाः उमित प्यंगू दिशाय् वनाः गां व नगरय् धर्म प्रचार यायेगु उजं बिल ।

थौंकन्हय् सगं कायेबलय् ब्वनेगु वाक्य बहुजन हिताय बहुजन सुखाय लोकानुकम्पाय आदि मध्य अन्त कल्याण जुइगु परिशुद्ध धर्म प्रचार या हुँ धकाः शाक्यमुनिं बुद्धं आज्ञा जूगु बचन खः । शाक्यमुनि बुद्ध सारनाथ त्वःताः उरुवेलपाखे वयाच्वंबलय् लँय् नापलाःपिं ३० म्ह राजकुमारपिंत नं भिक्षु यात ।

अले उरुबेल थ्यंकाः गया मथय् च्वंपिं उरुबेल काश्यप, नदी काश्यप व गया काश्यप नांया आचार्यतय् १००० म्ह शिष्य ब्राम्हणतय्त नं भिक्षु यात । थुपिं १००० म्ह भिक्षुपिं ब्वनाः बुद्ध मगधया राजधानी राजगृह वनाः जुजु बिम्बिसार नापलात । भगवान बुद्धया धर्म देशना न्यनाः मन लय्ताःम्ह जुजुं भिक्षुपिं च्वनेत धकाः वेणुवन दान बिल । थ्व बुद्ध शासनया न्हापांगु बिहार खः ।

शाक्यवंशया गौरब व प्रतिस्था धइगु हे बहाबही व अनया संघ परम्परा खः । बहाबही संघ बांलाक संचालन, संरक्षण व संवद्र्धन मजुुल धायेव अनया शाक्यतय्गु अस्तित्व नं न्हनावनीगु खः । पृथ्वीनारायण शाहं नेपाः एकिकरण यानाः वया सन्तानतय्सं शासन चले यासांनिसें बहाबहीया अधोगति सुरु जुल ।

अनं लिपा ब्राम्हण कुलया मौदगल्यायन व शारीपुत्र नामं निम्ह ऋद्धिवान व प्रज्ञावान भिक्षुपिंत नं उपसम्पदा बिल । थुपिं निम्ह भिक्षुपिं भिक्षुसंघया अग्रश्रावक जुल । अनं लिपा महाकाश्यप नामं मेम्ह छम्ह ब्राम्हण नं भिक्षु जुल । महाकाश्यपलिसे भगवान बुद्धं थःगु चीवर हिलाबुला याःगु खः । भगवान परिनिर्वाण जुइधुंकाः प्रथम संगायनाया अध्यक्षता भिक्षु महाकाश्यपं याःगु खः ।

थुपिं खँत वालेबलय् सुरुसुरुइ भिक्षु संघय् ब्राम्हण कुलया भिक्षुपिं हे आपाः दुगु खनेदु । व ब्राम्हण कुलं भिक्षु जूपिं हे प्रभावशाली जूगु नं खनेदु । भिक्षु संघय् भिक्षु प्रवेश जूपिं अनेक कुलया भिक्षुपिं दक्वं भगवान बुद्धया धर्म देशना न्यनाः प्रभावित जूपिं खः । तर शाक्य कुलया पुत्रपिंत धाःसा जबरजस्ति कथं भिक्षु याःगु खने दुसा गुलिसितं युवा भिक्षुपिं माल धकाः कपिलवस्तुया शाक्य युवापिंत आह्वान याःगु खनेदु ।

बुद्धत्व प्राप्तिया दच्छि लिपा शाक्यमुनि बुद्ध कपिलवस्तु वयाः थः अबु शुद्धोदन व कलाः यशोधरा नापलाःवःगु खः । उबले इहिपाः जुइत्यंम्ह थः किजा नन्द व न्हय्दँ दुम्ह काय राहुलयात बुद्धं छगू कथं उमिसं इच्छा मयाःसां भिक्षु याना बिउगु खः । अले शाक्य युवापिं नं भिक्षु जुयाः संघया शासनय् हःपाः बिउ वयेमाल धकाः आह्वान याःगु खः ।

थ्वहे आह्वान कथं नन्द व राहुल प्रवज्याया छुं न्हि लिपा हे भद्दिय, अनुरुद्ध, भगु, किम्बिल, देवदत्त व आनन्दपिं नं भिक्षु जूगु खः । बुद्धत्व प्राप्तिया न्यादँ लिपा शुद्धोदन जुजुया देहान्त जुल । उबले बुद्ध निकःगु खुसी कपिलवस्तु वःगु खः । जुजु शुद्धोदनया सीम्ह अन्त्येष्टि लिपा महाप्रजापति गौतमिं बुद्ध शासनय् भिक्षुणी प्रवज्याया प्रार्थना याःगु खः ।

शुरुइ ला बुद्ध माने मजू, तर लिपा आनन्दं बुद्धयात माने याकाः महाप्रजापति गौतमी न्हापांम्ह भिक्षुणी जूगु खःसा राहुलमाता यशोधरा नं भिक्षुणी जूगु खः । थुकथं बुद्ध धर्मयात चीरस्थायी यायेगु ज्याय् भगवान बुद्धं शाक्य कुलपुत्र व कुलपुत्रीपिंत विशेष कथं भिक्षु भिक्षुणी दयेकूगु खः ।

अझ गनं उल्लेख जूगु छगू प्रशंग कथं बुद्धं कपिलवस्तुया ५०० शाक्य युवापिंत यंकाः भिक्षु दयेकल व उमित नापलायेत वःपिं उमि कलाःपिंत नाप लाके मबिसे लितछ्वया बिल । थुकिं छु सीदु धाःसा बुद्ध धर्मयात संरक्षण व प्रवद्र्धन यायेगु ज्याय् शाक्यतय्गु विशेष जिम्मेदारी दु । उकिं सकल नेपाःमि शाक्यतय्सं प्रतिकुल परिस्थितिइ नं प्यन्हु जकसां बरे छुनाः धर्मयात ल्यंका तःगु खः । उकिं शाक्यत धइपिं धर्मदायाद खः ।

संघया निरन्तरता व गतिशीलता:
शाक्यमुनि बुद्धया जीवनकालय् हे कपिलवस्तु व कोलिय शाक्यत नेपाः गालय् वयेधुंकल । उपिं थन वयाः कृषि, हस्तकला व व्यापारया विकास यानाः उबलेया फै जइगु किरात सभ्यताय् नगर सभ्यता स्थापित याःगु खः । उबले हे नेपाः गालय् नं बुद्ध धर्म प्रचार जुयाः भिक्षु भिक्षुणीपिं दयेधुंकल जुइ । आपालं भिक्षु भिक्षुणीपिं शाक्य कुलयापिं हे जुइफु ।

उबले छु गज्याःगु बिहार स्थापना जुल जुइ, उकिया अवशेष वा निरन्तरता आः तक नं दनि ला मंत धइगु बारे गनं छुं प्रमाण लुइके मफुनि । लिपा सम्राट अशोकया म्ह्याय् चारुमति वयाः चाःबही नीस्वंगु व धन्दो चैत्य स्थापना याःगु खँ न्यने दत । उबले हे यलय् प्यंगः अशोक स्तुप नं निर्माण जूगु सीदत ।

अवश्य नं थुपिं स्मारकत व बहाःबहीत निर्माण व स्थापनाय् शाक्यत सक्रिय जुयाः संस्थापकया भूमिका म्हितूगु दइ । चाःबहीया संघ आःतकं शाक्यवंशं हे न्ह्याकाच्वंगु दनि । नेपाः गाःया बौद्धतय्गु स्वयम्भू प्रादुर्भाव जूगु खँ कनाच्वंगु दु । लिपा व स्वयम्भू महाचैत्यया ब्यवस्थापन शाक्यतय्सं हे यात जुइ धइगु खँ आः नं स्वयम्भू बिचाः यानाच्वंपिं गुथियारत शाक्यवंशत हे जूगु हुनिं सिद्ध याः ।

किरातकालया अन्त जुयाः लिच्छविकाल न्ह्याःबलय् नं खास्ति व मेमेगु आपालं राजकोष प्राप्त विहारत निर्माण जुल । उबले नं शाक्यवंशया भिक्षु भिक्षुणीपिं निरन्तर सक्रिय जुयाच्वन हे जुइ । लिच्छविकालया अन्त जुयाः मल्लकाल शुरु जुइवं नेपाःया शासनय् हिन्दु वर्णाश्रम व शाक्त सम्प्रदाय हावी जुुल । जयस्थिति मल्लं दक्वं नेपाःमितय्त जातभातय् इना बिल ।

विहारय् भिक्षु भिक्षुणी जुयाः ब्रम्हचर्या धर्म पालना यायेगुली बन्देज जुल । उपिं दक्व गृहस्थ जुयाः छगू नं छगू लजगाः ज्वनेमाल । उबले थःगु धर्म बचे यायेत जीवनय् प्यन्हु जकसां भिक्षु जुइगु चलन शुरु जुल । थ्व प्रचलन शाक्य व बज्राचार्य निगू कुलय् जक सीमित जुल । मल्लकालय् हे शाक्य व बज्राचार्यतय्गु जनसंख्या ८६१० दु । शाक्यतय्गु संख्याया न्ह्यःने बज्राचार्यत ५ प्रतिशत जक दु ।

थ्व ल्याखं नेपाः गाःया बहाबही व संघत ९५ प्रतिशत शाक्यतय्गु खः । जयस्थिति मल्लया शासन न्ह्यः तक बज्राचार्य धइगु छगू पदवी खः, बंशानुगत पहिचान मखु । तर जयस्थिति मल्लं जात इने धुंकाः बज्राचार्यया काय्पिं जक बज्राचार्य जुल, मेपिंसं व पद प्राप्त याये मंत । थौं जयस्थिति मल्लया शासन मदयेधुंकल, तर नं बज्राचार्यतय्सं थःत शाक्यवंश खः धाये मफुनि । शास्त्र व सीप मदुसां जन्मं हे बज्राचार्य धायेकाच्वन तिनि ।

विहारया संचालन, संरक्षण व संवद्र्धन:
नेपाःगाःया बहाबहीत थौं तकं संचालन, संरक्षण व संवद्र्धन जुयाच्वंगु दनि । तर गुलिखे बहा बहीत जीर्ण जुयाच्वंगु दु । गुलिखे तनावने धुंकूगु दु । गुलिखे वाय्त्वः फाय्त्यः जुयाच्वंगु दु । गुलि गुलि बहाबहिली शाक्य, बज्राचार्यतय्गु संघ हे लोप जुइ धुंकूगु दु व अनया जग्गा जमीन व छेँ मेमेगु प्रयोजन व निजी सम्पती हिलेधुंकूगु दु ।

गुलिखे बहाबहिली दैनिक नित्य पूजा विधि कथं जुयाच्वंगु दुसा मेमेगु बहा बहिली नित्य पूजा विधि मयायेधुंकल । शाक्यवंशया गौरब व प्रतिस्था धइगु हे बहाबही व अनया संघ परम्परा खः । बहाबही संघ बांलाक संचालन, संरक्षण व संवद्र्धन मजुुल धायेव अनया शाक्यतय्गु अस्तित्व नं न्हनावनीगु खः ।

पृथ्वीनारायण शाहं नेपाः एकिकरण यानाः वया सन्तानतय्सं शासन चले यासांनिसें बहाबहीया अधोगति सुरु जुल । राणा प्रधानमन्त्रीतय्गु जहाँनिया शासन वयेधुंकाः उमिगु दरबार व महल दयेकेत द्वलंद्वः रोपनी जग्गा अधिकरण जूबलय् अप्वः धइथें जग्गा जमीनत बहाबहीया गुथि व आयस्ता लात । गुलिं बहाबहीत थुना नं छ्वल ।

दसुया लागि बागदरवार, न्यूरोड गेटया लिक्क च्वंगु सैनिक अस्पताल व भूगोलपार्क दयेकूथाय् न्हापा ततःधंगु बहा दुगु खः । राणाशासन मदयेधुंकाः नं विकासया नामय् सरकारं जग्गा जमीन अधिकरण याःबलय् आपालं धइथें बहाबही हे लाःगु दु । नापं बहाबहीया संघया सदस्य शाक्यपिंसं हे लोभ बढे जुयाः गुथिया जग्गायात रैकर दयेकाः निजी सम्पति दयेका छ्वःगु दु ।

अथे बहाबहीया द्यः व मेमेगु मूर्ति व लुँ वह, जवाहरातया तिसा नं सुचुकाः न्हंका छ्वल । दिन पर दिन बहाबही नस्त ध्वस्त जुजुं वनाच्वंगु दु । संघ सुचारु ढंगं संचालन मजुसे ल्वापुख्यापुइ दुनाः निष्क्रिय व ध्वंसात्मक जुयाच्वंगु दु । शाक्यतय्गु थज्याःगु ब्यवहार खनीबलय् कपिलबस्तु व कोलिय क्षेत्री जुजु खलःया सन्तान धकाः परिचय बीत शाक्यत मछालेमाःगु स्थिति दु ।

(कथहं)

 

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS