ल्हासाय् सक्वमितय् च्यातंग्याः पालाया धावोकुथि

सँदेय्या नेवाः वार्ता

नेपालं वनाः सँदेशया थाय्थासय् वनय्ज्या सनाच्वंपिं येँमित मध्ये थन ल्वःमंके मजिउपिं छथ्वः खः –सक्वमित । सँदेशया ‘कुति’ व्यापार केन्द्रय् (न्यालम) ला सक्वमितय्गु एकाधिकार थें हे जुयाच्वंगु खः । अनंलि ‘सिगात्छे’ धयाथाय् पुलांगु व्यापार केन्द्र जुयाः थुमिगु व्यापार कुथित दयाच्वंगु खँ नं सीदयाच्वंगु दु ।

नेपाल सरकार ‘सिगात्छे अदालत’या हाकिम डिठ्ठा जुयाः सं. १९८२–८३ साल पाखे अन वनाच्वंम्ह सक्वमि मोतिलाल श्रेष्ठयात नं थन छक्वः लुमंकेमाल । सिगात्छेँ उखेर ‘ग्याञ्चे’या व्यापार केन्द्रय् नं सक्वमितय्सं व्यापार यानाच्वंगु प्रसंग दनि । तर, छु गज्याःगु कुथि तयाच्वंगु खः निश्चित यायेमफुनि ।

आः ल्हासाया प्रसंगवश, अन सक्वमितय् कुथित न्हापांनिसें स्थापना जुयाच्वंगु खनेदु । थ्व खँया दसि छु धाःसा ल्हासाय् नेवाःतय्गु तःगू मछि हे व्यापार पालात दयाच्वंबलय् दक्वसिबय् पुलांगु पाला धकाः सक्वमितय् ‘च्यातंग्या पाला’यात मान्यता बियातःगु खः । नेपाल सरकारपाखें ‘गोर्खा वकिल अड्डा’ ल्हासाय् च्वंसेलिं थ्वहे पालायात अन थकालि पालाः कथं मान्यता बियातःगु जुयाच्वन ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
मध्यकालया समृद्ध व्यापार जुयाच्वंबलय् नेपालं ल्हासाय् व्यापार नायक नियुक्त याइगु चलन खः । थ्व चलन नेपाल मण्डल येँया जुजु प्रताप मल्लया पालय् निसें न्ह्यानाच्वंगु सरकारी प्रलेखं (च्भअयचम) खनेदु । थ्वयां थ्यंमथ्यं सछिदँति लिपा गोरखा राज्यया पृथ्वीनारायण शाह नेपाल मण्डलया एकछत्र जुजु जुयाः नं मल्ल शासकतय्सं प्रचलित यानातःगु थ्व हे ‘नायक’ प्रथायात ल्हासाय् कायम यानातल ।

उकिं प्रताप सिंह शाहया पालय् सँदेय्लिसे जूगु ने.सं. ८९५ या न्हूगु कुलिपतिइ थ्व हे ‘नायक’ प्रथायात समर्थन बिल । अनंलि रणबहादुर शाह जुजु, नायव बहादुर शाहया पालय् क्रमशः भोट (सँदेश) व चीन लिसे नेपालया युद्ध जुयाः नं थुगु प्रथाय् हिउपाः वःगु मखु ।

थ्वया नं यक्व लिपा चिनिया समर्थन कयाः नेपालं श्री ३ जंगबहादुर राणाया पालय् ‘भोट युद्ध’ यानाः ल्हासा सरकारलिसे सं. १९१२ सालं ‘थापाथलिया अहद जुसेलिं ल्हासाय् नेपालं व्यापार नायकया प्रथा लिकयाः अन ‘गोर्खा वकिल’ या नामं छम्ह भारदार हे नियुक्त यानाः छ्वयेगु प्रथा जुल ।

थुम्ह नेपालया उच्च पदाधिकारीपाखें ल्हासाय् दलाइ लामाया राजकीय सभाय् नेपालया प्रतिनिधित्व याना च्वनीगु जुल । वयात अन नेपालया छम्ह दूत स्वयां च्वय् तयाः सार्वभौम अधिकार नापं (extra-territorial Power) बियातःगु दु । थ्वयां न्ह्यः ल्हासाय् नेपालया ‘नायक’ नियुक्त जूपिं थ्वहे च्यातंग्या पालाया नायः जुइमाः ।

थन थ्व पालां न्ह्याकावःगु रीतिथिति एवं निर्णय पद्धति हे गोर्खा वकिल अड्डां नं चालु यानातःगुलिं थुगु पालायात अन सरकारी मान्यता बियातःगु जुइमाः । अले गोर्खा वकिल’ अथवा वयागु नियोगयात ल्हासाय् थुगु हे पालापाखें सल्लाहकार कथं ज्या सनाच्वंगु खँय् नं थन विश्वस्त जुइमाल ।

आः नेपाःया सक्वमितय् थ्व ‘च्यातंग्या पाला’ हे ल्हासाय् दकलय् पुलांगु नेवाः पालाः खः धकाः ला अप्वः हे नेवाः कुथिवालतय्के छधि विश्वास हे ब्वलनाच्वंगु खनेदु । परन्तु थ्व पालाय् सक्वमितय् छु छु कुथित दुथ्यानाच्वंगु खः न्वखंक सीके धाःसा मफुनि । गोर्खा वकिल अड्डाय छम्ह कर्मचारी कथं तःदँ हे ल्हासाय् च्वंम्ह सक्वमि जोगानन्द वज्राचार्यजुया कायभाजु जोगहर्ष वज्राचार्यजुलिसे झिदँ ति न्ह्यः छक्वः खँल्हाबल्हा ब्याकागु खः ।

नेपाःया सक्वमितय् थ्व ‘च्यांतंग्या पाला’ हे ल्हासाय् दकलय् पुलांगु
नेवाः पालाः खः धकाः ला अप्वः हे नेवाः कुथिवालतय्के छधि विश्वास हे ब्वलनाच्वंगु खनेदु । परन्तु थ्व पालाय् सक्वमितय् छु छु कुथित दुथ्यानाच्वंगु खः न्वखंक सीके धाःसा मफुनि ।

उगु संक्षिप्त वार्ता खःसां थौंकन्हय् ला छगू स्रोत हे नालेमाल ।उकिं वय्कः जोगहर्ष वज्राचार्यजुया धापु छक्वः निं थन क्वय् क्यनेगु कुतः याना ।
‘जि न्हापायां खुसि (सं. १९९६–२००७) ल्हासाय् च्वनाबलय् सक्वयापिं ‘धावा’ कुनांया स्यस्यःत प्यम्हति जानाः च्यातंग्या पाला न्ह्याकाच्वंगु जिं सिउ ।

थुपिं प्यम्ह साहुत खः जोगनारायण, न्हछेनारायण, दश मी नारायण व पंचनारायण श्रेष्ठ । थुपिं प्यम्हय् नं दशमि नारायण श्रेष्ठ छम्हेसिया जक सन्तान सक्वय् सुंत्वालय् दनि ।’ जोगहर्ष वज्राचार्यजुयागु थुलि हे छत्वाःचा सुचं ज्वनाः सक्वय् सुंत्वालय् वनाः धावो खलः धाःपिंत जिं मालाजुयागु खः ।

अन दशमि नारायण श्रेष्ठया कायभाजु शुक्रराज छम्ह जक जिं नापलायेफत । अले वय्कःयात जिगु थ्व न्ह्यसः जुल । ‘ल्हासाय् दशमि नारायण श्रेष्ठयात नापलानादीम्ह जोगहर्ष वज्राचार्यजुयागु लुमंति छत्वाःचा छितः थ न क्यनेधुन । वय्कःयागु लुमंति कयाः प्यलाति लिपा सं २०६३ सालं वय्कःया छेँ येँय् ककंच्व छाउनी दिवंगत जुल ।

अले थुखेरया खँ भतिचा थाति हे च्वन । थुलिं संक्षिप्त सुचं पाखें छिकपिनि ल्हासा कुथिया पाय्छि विस्तार जुइमखु तायालि थन छिके न्यं वयागु खः । छिकपिनि अबु दशमि नारायणजुया न्हापा ल्हासाय् कुथि सुनां गुबलेय् स्थापित यानातल ? अले व कुथिइ ज्यासनेत सु सु अन वनाच्वंगु खः ? छि नं थः हे उखेर झायागु दु लाकि ?’

आः थन शुक्रराज श्रेष्ठजुया लिसः ‘जि ला ल्हासाय् वनागु मदु । जिमि अबु दशमि नारायण व वय्कःया दाजुकिजापिं फुकं हे जिमिगु ल्हासा कुथी वंगु खः । अले थ्व हे कुथि जिमि बाज्या कुलनारायणया पालय नं दु धाइ । वयां न्हापायागु खँ जिं न्यना तयागु मदु ।’अथे जुयाः जिमि स्वपुस्ताया धलः जक जिं धायेफु ।

‘जिमि बाज्या कुलनारायण श्रेष्ठया न्याम्ह कायपिं फुकं हे ल्हासाय् थ्यंपिं खः । जिमि तःधिब्वा न्हुछेनारायण ल्हासाय् हे मदुगु जुल । अनंलि जोगनारायण धयाम्ह तःधिब्वा लिपा उखेर थःपिनि कुथि स्वयेत वनाच्वंबलय् अन हे परलोक जुल । जिमि अबु दशमिनारायण श्रेष्ठ ल्हासा वनाः थःगु छेँ लिहां वयेधुंकालि सं. २०१३ साल सक्वय् हे मदुगु खः ।

वय्कःयात पाःहिलेत ल्हासा वंम्ह जिमि कका पञ्चनारायण श्रेष्ठ धाःसा अन तःदँ मछि हे च्वनाः सं. २०१९ सालं नेपालय् कुहां झाल । वयां लिपा जिमिगु कुथिया ज्या सनेत ल्हासाय् सुं हे मवन । कका पञ्चनारायण लिपा सं. २०२५ सालं थन सक्व हे थःगु छेँय् दिवंगत जुल । ’
शुक्रराज श्रेष्ठजुया धापू कथं न्हुछेनारायणया सन्तति थन सक्वय् सुं हे मदु ।

वय्कलं ल्हासाय् हे समिनिपाखें थः मचात हुर्के यानाः त्वःतावंगु खः । अनलि जोगनारायणपाखें नं दाजुया हे सख स्वःगु जुल । अन हे समिनि ब्याहा यानाः थःगु परिवार दयेकल । उकिं वय्कःया सक्वय् सुं मंत ।शुक्रराज श्रेष्ठजुया हाकनं छगू लुमंति दनि, ‘दकलय् लिपा ल्हासा वंम्ह कका पञ्चनारायण श्रेष्ठ सं. २०१९ सालं थन लिहां वःबलय् समिनि छम्ह थःगु छेँ सक्वय् तुं ब्वनाहःगु जिके लुमंनि ।’

‘जिमि अबु दशमिनारायण धाःसा उखे सँदेशय् थःगु जः दयेकूगु खँ जिं न्यनागु मदु । वय्कःया न्याम्ह कायपिं फुक्कं हे थन सक्वय् तुं व्यापार व्यवसाय यानाच्वंगु खः । उकी मध्ये जि हे छम्ह जक दकलय् कान्छायां च्वसंम्ह ल्यनाच्वंगु दनि छिगु न्ह्यःने । जिं लिपा ल्हासाय् जिमि धावो कुथिया खँ कनीपिं सुं हे मदइगु जुल । जिगु जन्म सं. १९९८ साल जुयाः थौंकन्हय् न्हय्स्वदँय् क्यनाच्वंगु दु । ’

(खँल्हाबल्हा २० फागुण २०७० साल)
थुकथं येँ सक्वमितिय् छगू खलः धावोतय् कुथि ल्हासाय् न्हना हे वंगु खनेदत । अले थ्व हे कुथि पाला कतः जुयाः संचालित च्यातंग्या पाला धकाः सक्वमितय् पुलांगु पाला नं अन हे न्हनावंगु धायेमाल । थ्व पालाय् च्वंगु पुलांपुलांगु दस्तावेज, लिखतपत्र आदि संचित जुयाच्वंगु ‘पचिंम्हिचा छगू दु ।

थ्व संग्रह धाःसा नापंच्वंगु कूं पालाया दुजः न्यत तुंछेया केशधर तुलाधरजुया ल्हातय् थ्यन । वय्कलं थ्व पचिम्हिचा हे संरक्षणया ताःतुनाः नेपालय् चित्तधर ‘हृदय’ दाजुयाथाय् छ्वयाहल । ल्हासाय् उथाय् चिनिया सांस्कृतिक क्रान्तिया उग्र हलचल जुयाच्वंगुलिं उकिया प्रभावं सुरक्षित जुइमा धकाः नेपालय् छ्वयाहःगु खः ।

येँ सक्वमितिय् छगू खलः धावोतय् कुथि ल्हासाय् न्हना हे वंगु खनेदत । अले थ्व हे कुथि पाला कतः जुयाः संचालित च्यातंग्या पाला धकाः सक्वमितय् पुलांगु पाला नं अन हे न्हनावंगु धायेमाल ।

नेपालया राष्ट्रिय अभिलेखालय् थ्यनेमाःगु थ्व पचिंम्हिचा नेवाः दस्तावेज संग्रहपाखें ल्ययाः ल्ययाः छुं पुथित चित्तधर हृदयजुं थःगु सफुलिइ प्रकाशित यानाबिउगुलिं थ्व पचिम्हिचा हे नेपालभाषा परिषदया संग्रहालयसं सुरक्षित दयेमाः । थुगु पक्षय् सम्बन्धित संस्थापाखें चिउताः तइगु विश्वास थन ज्यंकेमाल ।

कार्यक्षेत्र
आः च्यातंग्याः पालाया सक्वमितय् कुथिया ल्हासाय् वनय् ज्या छु गथे खः धयागु खँय् भतिचा दुवाला स्वयेगु नं जिगु अध्ययनया अभिष्ट हे खः । छता खँ ला थन निश्चित खंकेफु, सक्वमितसें ल्हासाय् यानाच्वंगु वनेज्या ‘नवूया व्यापार’ हे खः । समितसें गांगामय् तुयु ऊन कापः थानकाथान तानय् थाना तइ । थ्वयात अन नबू धाइ ।

अले थुकी रंगछिनाः मू अप्वः वंकाः विलासीवस्त्रया कचा पदार्थ कथं समितय्त हे मीगु खः । थुकियात समिंतय् गांगामय् चाःहिलाः नवूया थानथान न्याः जुइमाल । अले, ल्हासाय् थःपिनि कुथी तयाः रंग छिनाः तयारी कापःया थानथान तयेमाल । थःपिनि कुथी जक च्वनाः रंगीन कापः अर्थात् नवू याकनं मी फइमखु ।

अथे जुयाः थ्व नवूया थानकापः ज्वनाः गांगामय् चाःहिले नं माल । मौसमी मेलाय् नं थज्याःगु कापःया व्यापार जू । गथेकि झ्यांपालिङया मेलाय् थज्याःगु मूवंगु नवूया अप्वः व्यापार जुयाच्वनीगु सकसिनं सिउ । थज्याःगु विस्तारित उद्योग व उत्पादनं सँदेशया आन्तरिक व्यापारयात तिबः बियाच्वंगु खँ नं थन च्वयेबहः जू ।

ल्हासाय् चिनियातसें सांस्कृतिक क्रान्ति (Cultural Revolution) यानाः क्यंबलय् तक नं सक्वमितय्गु थुगु वनय् ज्या अन ल्यनाहे च्वंगु खनेदु । थ्व परिघटना ई.सं. १९६६–६७ पाखेया खः । थुथाय् भाजु केशधर तुलाधरजुया धापूयात हाकनं छक्वः लिसा कयाः च्वयेमाल ।
‘उबलय् तक जिमि कुथि कूं पालाय् सं दनि ।

अन हे नापं सक्वयापिं नेवाः साहुत छथ्वः नं दु । उमि थकालि हर्षवीर श्रेष्ठ खःसां जि नेपालय् लिहां वयेत्यनाबलय् व अन मदयाः वया हे किजा कृष्णवीर श्रेष्ठयात जिमिगु ‘छुतिखँ’ कुथिया सरसामान दक्व लःल्हाना वयागु खः । नापसं कुं पालाया द्यःत तिसावसः पौभाः आदि हलंज्वलं दक्व नं ।’

‘अनंलि सक्वमितय् व कुथी छु जुल, गथे यात छुं खैखबर थौंतकं सीकेमफुत । थ्वया छुं खँ हे तक नं न्यने मदयाच्वन । थुपिं सक्वमित लिपा ल्हासां गन वन, गथे जुल, छुं अत्तापत्ता हे मदयावन ।’अन नेवाःतय् वनय् ज्याया परम्पराकथं सिंहसार्थ आजुया पालंनिसें ल्हासाय् नेवाः व्यापार दल, सक्वमितय् वनय्ज्या सांस्कृतिक क्रान्तिया लिच्वः कथं सुनावंगु वनं जुल ।

सम्बन्धित बुखँ

LEAVE YOUR COMMENTS